Հիսուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Հիսուս (այլ կիրառումներ)
Հիսուս
արամեերեն՝ ישוע
Spas vsederzhitel sinay.jpg
Ծնվել է մ. թ. ա. 2[1], մ. թ. ա. 7[2] կամ անհայտ[3]
Ծննդավայր Բեթղեհեմ, Հուդա, Հռոմեական կայսրություն[4]
Մահացել է 33 կամ 30
Մահվան վայր Գողգոթա, Հուդա, Երուսաղեմ, Հռոմեական կայսրություն[5]
Ազգություն հրեա
Մայրենի լեզու արամեերեն և եբրայերեն
Կրոն հուդայականություն
Կրթություն անհայտ
Ազդվել է Հովհաննես Մկրտիչ
Երկեր miracles of Jesus[5], Prayers of Jesus[5] և parable of Jesus[6]
Մասնագիտություն քարոզիչ, մարգարե, ատաղձագործ, ռաբբի, curandero, thaumaturge և կրոնական առաջնորդ
Աշխատավայր անհայտ
Ամուսին անհայտ
Ծնողներ հայր՝ Սուրբ Հովսեփ[5] և Հայր Աստված[7], մայր՝ Մարիամ Աստվածածին[7]
Երեխաներ անհայտ և չկա
Jesus Christ Վիքիպահեստում

Հիսուս (հուն․՝ Ἰησοῦς, եբր.՝ ישוע‎, արաբ․՝ عيسى‎‎), ինչպես նաև Հիսուս Նազովրեցի կամ Հիսուս Քրիստոս[Ն 1] (մ. թ. ա. 2[1], մ. թ. ա. 7[2] կամ անհայտ[3], Բեթղեհեմ, Հուդա, Հռոմեական կայսրություն[4] - 33 կամ 30, Գողգոթա, Հուդա, Երուսաղեմ, Հռոմեական կայսրություն[5]), առաջին դարի հրեա քարոզիչ և կրոնական առաջնորդ[8]։ Նկարագրվում է որպես պատմության մեջ ազդեցիկ անձ և քրիստոնեության գլխավոր կերպար[9]։ Քրիստոնյաներից շատերը հավատում են, որ նա Աստծո Որդու մարմնացումն է և Նոր Կտակարանում հիշատակված սպասված Մեսսիան՝ Քրիստոսը[10]։

Առանց բացառության գրեթե բոլոր ժամանակակից ուսումնասիրողները գտնում են, որ Հիսուսը պատմության մեջ գոյություն է ունեցել․ չնայած պատմական Հիսուսի որոնումները չեն հանգեցրել համաձայնության Ավետարանների պատմական արժանահավատության և Հիսուսի աստվածաշնչյան կերպարի պատմական Հիսուսի հետ առնչությունների հարցում[11][Ն 2][Ն 3]։ Հիսուսը Հովհաննես Մկրտչի կողմից մկրտված գալիլեացի հրեա էր[8], որը հետագայում սկսել է իր սեփական ծառայությունը՝ իր ուղերձը բանավոր քարոզելով[14] և հիշատակվել է որպես «րաբբի» (ուսուցիչ)[15] ։ Հիսուսը բանավիճել է մյուս հրեաների հետ՝ ինչպես ճշմարիտ կերպով հետևել Աստծուն, զբաղվել է բժշկությամբ, սովորեցրել առակներով և իր շուրջը հավաքել հետևորդներ[16][17]։ Նա ձերբակալվել է և հանձնվել հրեական դատարանին[18], ապա՝ հռոմեական կառավարությանը և Պիղատոս Պոնտացու՝ հռոմեացի կառավարչի հրամանով խաչվել[16]։

Հիսուսի ծնունդը նշվում է դեկտեմբերի 25-ին (որոշ արևելյան եկեղեցիների կողմից` հունվարի սկզբներին, Հայ առաքելական եկեղեցու կողմից` հունվարի 6-ին` Հիսուսի մկրտության տոնի հետ միասին) և որպես տոն հայտնի է Սուրբ ծնունդ անվամբ։ Նրա խաչելությունը հարգվում է Ավագ Ուրբաթ օրը, իսկ հարությունը նշվում Զատկին։

Լայնորեն կիրառվող ՔՀ ժամանակաշրջանի օրացույցը լատիներենից anno Domini ( Տիրոջ տարի), և դրան համարժեք այլընտրանքը՝ մ․ թ , հիմնվում է Հիսուսի ծննդյան մոտավոր թվականի վրա[19][Ն 4]։

Քրիստոնեական վարդապետությունները ներառում է հավատն առ այն, որ Հիսուսը ծնվել է Սուրբ Հոգուց` Մարիամ կույսից, գործել հրաշքներ, հիմնել Եկեղեցին, մահացել խաչի վրա մարդկության մեղքերի քավության համար, հարություն առել մեռյալներից և համբարձվել երկինք, որտեղից նա վերադառնալու է[21]։ Քրիստոնյաներից շատերը հավատում են որ Հիսուս Քրիստոսն իր մահվան միջոցով հնարավորություն է տվել իրեն հավատող մարդկանց Աստծո հետ[22] ։ Քրիստոնյաների մեծամասնությունը երկրպագում են Հիսուսին որպես Աստծո Որդու մարմնացում, որպես Երրորդության երեք անձերից երկրորդը։ Քրիստոնեություն դավանողների փոքր մասը ամբողջովին կամ մասամբ չի ընդունում Երրորդության գոյությունը որպես «ոչ աստվածաշնչային»։

Հիսուսը հիշատակվում է նաև ոչ քրիստոնեական կրոններում և նոր կրոնական շարժումներում։ Իսլամում Հիսուսը (սովորաբար թարգմանվում է Իսա) համարվում է Աստծո կարևոր մարգարեներից մեկը և Մեսսիա[23][24][25]։ Մուսուլմանները հավատում են, որ նա մարգարե է, ով ծնվել է կույսից, բայց ոչ Աստծո Որդի։ Ղուրանը նշում է, որ Հիսուսն երբեք իրեն աստվածային չի համարել[26]։ Մուսուլմաններից շատերը չեն հավատում, որ նա խաչվել է, բայց հավատում են, որ նա ֆիզիկապես համբարձվել է երկինք` Աստծո մոտ։ Դրան հակառակ՝ հուդայականությունը մերժում է, որ Հիսուսը հրեաների սպասված Մեսսիան է՝ գտնելով, որ նա չի կատարել իր մեսսիական մարգարեությունները, երբեք չի եղել աստվածային և ոչ էլ հարություն է առել[27]։

Բովանդակություն

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսի ժամանակների հրեաները ունեին միայն մեկ անուն, որին հետևում էր հոր կամ հարազատ քաղաքի անունը

Counter-clockwise from top-right: Hebrew, Aramaic, Greek, Latin, and English transcriptions of the name Jesus

[28]։ Այսպիսով Նոր Կտակարանում Հիսուսին սովորաբար անվանում են Հիսուս Նազովրեթցի[Ն 5] (օրինակ ՝ Մարկոսի 10 :47)[29] Հիսուսի նազարեթցի հարևանները նրան անվանում են «հյուսնի, Մարիամի որդի և Հովսեփի, Հակոբոսի, Սիմոնի և Հուդայի եղբայր» (Մարկոս 6:3),[30] «հյուսնի որդի» (Մատթեոս 13:55),[31] կամ «Հովսեփի որդի» (Ղուկասի 4:22)[32]։ Հովհաննեսի Ավետարանում Փիլիպպոս առաքյալը նրան անվանում է «Նազարեթցի Հովսեփի որդի» (Հովհաննես 1:45)[33]։

Հիսուս անունը ծագում է լատիներեն Iesus բառից և հունարենից թարգմանվում է Ἰησοῦς (Iesous)[34]։ Հունական ձևը հրեական ישוע‎ (Yeshua) ավելի հին יהושע‎ (Yehoshua) տարբերակն է կամ անգլերեն «Joshua»[35][36][37]։ Yeshua անունը հավանաբար օգտագործվել է Հուդայում Հիսուսի ծնված ժամանակ[38]։ Առաջին դարում Հովսեփոս Փլավիոսի աշխատությունում, նույն լեզվով, ինչ որ Նոր Կտակարանում[39] առնվազն 12 անգամ գործածված է Հիսուս անունը (i.e. Ἰησοῦς), որը վերաբերվում է տարբեր մարդկանց[40]։ Հիսուս անվան ստուգաբանությունը Նոր Կտակարանի համատեքստում տրվում է որպես «Yahweh is salvation»[41]։

Մինչ վաղ քրիստոնեությունը, քրիստոնյաները հիմնականում Հիսուսին անվանում էին «Հիսուս Քրիստոս»[42]։ Քրիստոս բառն եղել է կոչում կամ պաշտոն («Քրիստոս») ոչ թե տրված անուն[43][44]։ Ծագում է հունարեն Χριστός (Քրիստոս) բառից,[34][45] թարգմանված է հրեերեն mashiakh ( משיח) բառից, որը նշանակում է «օծյալ» և սովորաբար անգլերենից թարգմանվում է «Մեսսիա»[46][47] ։ Աստվածաշնչյան հուդիզմում սուրբ յուղը գործածվում է սուրբ մարդկանց, առարկաները օծելու համար՝ որպես նրանց կրոնական ներդրման մաս (տե′ս Ղևտական 8:10–12

Քրիստոնյաները Հիսուսին անվանեցին Քրիստոս, քանի որ հավատում էին նրա Մեսսիա լինելուն, ով եկել է քարոզելու հրեական Աստվածաշունչը և Հին Կտակարանը։ Քրիստոսը դիտվում է որպես անուն՝ «Հիսուս Քրիստոսի» մի մասը։ «Քրիստոնյա» տերմինը (նշանակում է Հիսուսի հետևորդները) առաջին դարից մինչև այժմ կիրառվում է[48]։

Կանոնական ավետարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A four-page papyrus manuscript, which is torn in many places
3-րդ դարի հունական պապիրուս Ղուկասի ավետարանից տեքստով

Հիսուս Քրիստոսի մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն է Նոր Կտակարանի գրքերը և հատկապես Ավետարանները։ Չորս Ավետարանները (Մատթեոսի, Մարկոսի, Ղուկասի, Հովհաննեսի), ժամանակային տարբեր հատվածներից սկսելով, պատմում են Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան, կյանքի, առաքյալների ընտրության, քարոզչության, սուրբ վարքի, հրաշքների, բժշկումների, պայծառակերպության, մեռելներ հարուցանելու մասին, ներկայացնում են Հիսուսի առակները, պատվիրանները, նկարագրում չարչարանքները, խոսում Վերջին ընթրիքի, այսինքն՝ հաղորդության խորհրդի հաստատման, մահվան մատնվելու, խաչվելու, թաղվելու, հարություն առնելու, համբարձվելու, երկրորդ անգամ զորությամբ երկիր վերադառնալու և այլնի մասին։ Չորս Ավետարաններն էլ արձանագրել են Հիսուսի կյանքի այն դրվագները, որոնք ըստ ավետարանիչների մարգարեացված էին և կատարվում էին մեկ առ մեկ՝ իրականացնելով մարդու փրկության Աստծո ծրագիրը։

Նոր Կտակարանի այլ մասեր ևս պարունակում են տեղեկություններ նրա կյանքի առանցքային դրվագների, օրինակ՝ Վերջին ընթրիքի մասին (տե՛ս Կորնթացիներ 11 ։23)։ Առաքյալների գործեր գրքում առկա տեղեկությունները (Գործք առաքելոց 10:37 և Գործք առաքելոց 19) վերաբերվում են Հիսուսի վաղ շրջանի ծառայությանը և Հովհաննես Մկրտչի կողմից նրա գալստյան ավետմանը[49]։

Վաղ քրիստոնեկան պարականոն որոշ ավետարաններում (Թովմասի,Պետրոսի, Հուդայի ավետարաններ, Հակոբի «ապոկրիֆոն» և այլ ապոկրիֆ գրվածքներ) կան Հիսուսի կյանքի և ուսուցման նկարագրության առանձին դրվագներ, որոնք բացակայում են Նոր Կտակարանում։ Ուսումնասիրողների կարծիքով պարականոն ավետարանները գրված են կանոնական ավետարաններից ավելի ուշ և նվազ արժանահավատ են [50][51]:

Կանոնական ավետարանները չորսն են․ դրանցից յուրաքանչյուրը գրված է տարբեր հեղինակների կողմից։ Ավետարանների հեղինակները անանուն են, սակայն ավանդաբար վերագրվում են Հիսուսի հետ սերտորեն կապված չորս ավետարանիչներին[52]: Դրանք են Մարկոսը՝ Պետրոսի ընկերակիցը, Մատթեոսը` Հիսուսի աշակերտներից մեկը, Ղուկասը՝ Պողոսի ուղեկիցը, որը հիշատակվում է մի քանի նամակներում և Հովհաննեսը՝ Հիսուսի «սիրելի» աշակերտը։

Ավետարանների ուսումնասիրության կարևոր մի մասն է դրանց գրական ժանրային պատկանելության հարցը[53]: «Արդյո՞ք Ավետարանի հեղինակները գրել են վեպեր, առասպելներ, պատմություններ կամ կենսագրականներ, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել, և ինչպե՞ս դրանք պետք է մեկնաբանվեն: Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավետարանների ժանրը պետք է տեղակայված լինի հին (կենսագրություն) տիրույթում»[54]։ Այն տեսակետը, որ Ավետարանները հնագույն կենսագրության տեսակ են, ներկայումս ընդունված է որոշ գիտնականների կողմից[55][56]:

Նոր Կտակարանում ամեն ինչ չէ, որ համարվում է պատմական առումով արժանահավատ [57]։ Որոշ ուսումնասիրողներ համարում են, որ Ավետարանները տալիս են Հիսուսի կյանքի հավաստի նկարագրություն [58], ուրիշները գտնում են, որ դրանց միջոցով կարելի է տալ Հիսուսի կյանքի միայն ուրվագիծը [59][60]: Ըստ լայն գիտական կոնսենսուսի` Համատես ավետարանները (Մատթեոս, Մարկոս և Ղուկաս) Հովհաննեսի ավետարանի համեմատ առավել հավաստի տեղեկություններ են պարունակում Հիսուսի կյանքի վերաբերյալ [61][62][28]։

Ըստ Մարկանի առաջնահերթության տեսության` առաջինը գրվել է Մարկոսի Ավետարանը (մ. թ. 60-75), սրան հետևել է Մատթեոսի Ավետարանը (մ. թ. 65-85), ապա Ղուկասի Ավետարանը (65-95) և Հովհաննեսի Ավետարանը (75-100)[63]։ Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով, Մատթեոսը և Ղուկասը իրենց ավետարանները գրելիս օգտվել են Մարկոսի Ավետարանից և այսպես կոչված Q (գերմ.՝ quelle` աղբյուր) աղբյուրից, որը երկու հեղինակներն էլ օգտագործում են [64]։ Մատթեոսը, Մարկոսն ու Ղուկասը հայտնի են որպես «համատես ավետարանիչներ»։ Նրանց ավետարանները նման են իրար իրենց բովանդակությամբ, պատմությամբ, պայմանավորվածությամբ, լեզվով և առանձին հատվածների կառուցվածքով[65][66]։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողների՝ Համատես ավետարանների և Հովհաննեսի ավետարանի միջև գրական ուղղակի հարաբերակցություն գտնել հնարավոր չէ[67]։ Հովհաննեսի ավետարանում համատես ավետարանների կողմից փաստված Հիսուսի երկրային կյանքի որոշ դրվագների նկարագրությունը կամ բացակայում է (Հիսուսի մկրտություն, Հիսուսի փոխակերպում) կամ էապես տարբերվում է համատես ավետարաններում ներկայացված տարբերակից (Տաճարի մաքրման տեսարան, առաքյալների հետ փոխհարաբերություններ և այլն) [68]։

Սկսվում է Հիսուսի մկրտությամբ կամ կույսից ծնունդով[52] Սկսվում է արարչության, ոչ թե ծննդյան պատմությամբ[52]
Հովհաննես Մկրտչի մկրտությամբ[52] Մկրտությունը ենթադրվում է, բայց չի հիշատակվում[52]
Ուսուցանում է առակների և ասացվածքների միջոցով[52] Ուսուցանում է երկար ելույթների միջոցով[52]
Ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին և շատ քիչ` իր մասին[52] Ուսուցանում է հիմնականում իր մասին[52]
Խոսում է աղքատների և ճնշվածների համար[52] Ոչինչ չի ասում աղքատների և ճնշվածների մասին[52]
Մասնակցում է մեկ Զատկական տոնի[69] Մասնակցում է երեք կամ չորս Զտկական տոնի.[69]
Տաճարի մաքրումը տեղի է ունենում ուշ[52] Տաճարի մաքրումը լինում է վաղ[52]
Հիսուսը կատարում է նոր ուխտը վերջին ընթրիքի ժամանակ [52] Հիսուսը լվանում է աշակերտների ոտքերը[52]

Համատես ավետարանիչներից յուրաքանչյուրը շեշտը դնում է Հիսուսի երկրային կյանքի և գործունեության տարբեր կողմերի վրա։ Ըստ Մարկոսի` Հիսուսը Աստծո Որդին է, և նրա հզոր գործերը վկայում են Աստծո թագավորության գոյությունը։ Նա անխոնջ հրաշագործ մշակ է, Աստծո և մարդու ծառան [70]։ Այս կարճ Ավետարանը համեմատաբար քիչ է անդրադառնում Հիսուսի խոսքերին կամ ուսմունքին։ Մատթեոսի Ավետարանը ընդգծում է, որ Հիսուսը կատարում է Աստծո կամքը, ինչպես ցույց է տրվում Հին Կտակարանում, և նա է Եկեղեցու Տերը: Նա Դավթի որդին է՝ «թագավոր» և «օծյալ»։ Ղուկասը ներկայացնում է Հիսուսին որպես աստվածամարդ փրկիչ, ով կարեկցում է կարիքավորներին [71]։ Նա մեղավորների և մերժվածների ընկերն է, ով եկել է փնտրելու և փրկելու կորուսյալներին[70]։ Այս Ավետարանում են զետեղված Հիսուսի ամենասիրած առակները՝ «Բարի Սամարացի»ն և «Անառակ Որդին»[71]։ Հովհաննեսի Ավետարանի նախաբանում Հիսուսը ներկայացվում է որպես աստվածային Խոսքի մարմնացում [72]։ Հիսուսը ոչ միայն ավելի մեծ է, քան անցյալի որևէ մարգարե, այլ ավելի մեծ է, քան ցանկացած մարգարե կարող է լինել։ Նա ոչ միայն ասում է Աստծո խոսքերը, այլ հենց ինքն է Աստծո խոսքը [73]։ Հովհաննեսի Ավետարանում Հիսուսը հրապարակայնորեն բացահայտում է իր աստվածային էությունը։ Այստեղ նա «Կյանքի հացն» է, «Աշխարհի լույսը», «Ճշմարիտ որթատունկը» և այլն[70]։ Նոր Կտակարանի հեղինակները հիմնականում քիչ են հետաքրքրված Հիսուսի երկրային կյանքի ժամանակագրությամբ, նրա կյանքի դրվագների և պատմական ընթացիկ իրադարձությունների համապատասխանեցմամբ [74]։ Հովհաննեսի Ավետարանի 21։25 գլխում նշվում է, որ Ավետարանները չեն հավակնում ներկայացնել Հիսուսի կյանքի իրադարձությունները սպառիչ կերպով [75]։

Այս առումով ուշագրավ է, որ Ավետարանները իրենց տեքստի մոտ մեկ երրորդը նվիրում են [Հիսուս Քրիստոսի] կյանքի վերջին` Զատկական շաբաթին[76]: Չնայած ավետարանները բավականաչափ մանրամասություններ չեն պարունակում Հիսուսի կյանքի հետ կապված կոնկրետ թվականների վերաբերյալ ժամանակակից ուսումնասիրողների պահանջները բավարարելու համար, սակայն նրանցից կարելի է որոշակի պատկերացում կազմել և ուրվագծել Հիսուսի երկրային կյանքի պատմությունը։

Կյանքի վաղ տարիներ, ընտանիք և մասնագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

12ամյա Հիսուսը տաճարում, պատկերված Հենրիխ Հոֆմանի կողմից, 1884

Ըստ Նոր Կտակարանի` Հիսուս Քրիստոսը, ծնվել է կույս Մարիամից՝ Սուրբ Հոգով, ինչպես Մարիամին ավետել էր «Տիրոջ հրեշտակը» (Մատթ. 1.18–23)։ Նրա անունը դրվում է Հիսուս՝ «աստվածային նախասահմանությամբ»։ Ինչպես հաշվում է Մատթեոս ավետարանիչն իր ազգաբանությունում (Մատթ. 1)՝ Աբրահամից՝ «հավատքի հորից» մինչև Քրիստոս լինում է 42 սերունդ։ 42-րդը Քրիստոսն է՝ Դավիթ թագավորի սերնդից։ Ընդունված կարծիքն այն է, որ Հիսուսը ծնվել է մ.թ. 1 թվականին (որով սկսվում է մեր թվարկությունը)։ Այլ հաշվարկների համաձայն՝ նա ծնվել է մ.թ.ա. 4 թվականին, Հերովդես Մեծի մահվանից անմիջապես առաջ։

Մատթեոսի և Ղուկասի Ավետարաններում նշվում է, որ Հիսուսն իր մանկությունն անց է կացրել Գալիլեայի Նազարեթ քաղաքում, որտեղ նա ապրել է իր ընտանիքի հետ։

Նրա ընտանիքի անդամներն էին՝ մայրը՝ Մարիամը, եղբայրները՝ Հակոբոսը, Հովսեն (կամ Հովսեփոսը),Հուդան, Սիմոնը, և անանուն քույրերը, որոնք հիշատակվում են ավետարաններում և այլ աղբյուրներում [77]։

Մարկոսի ավետարանում ասվում է, որ Հիսուսը տարաձայնություններ ուներ իր ընտանիքի անդամների և հարևանների հետ [78]։ Հիսուսի մայրն ու եղբայրները գնում են նրա մոտ (Մարկոս 3։31-35), քանի որ մարդիկ ասում էին, թե նա խելագարվել է (Մարկոս 3։21)։ Հիսուսը պատասխանում է, որ իր հետևորդներն են իր իսկական ընտանիքը։ Հովհաննեսի Ավետարանում Մարիամը հետևում է Հիսուսին խաչելության ժամանակ և տանջվում նրա համար (Հովհաննես 19։25-27):

Ավետարանները նշում են, որ Հիսուսը գիտեր կարդալ և մեկնաբանել Հին Կտակարանի գրքերը, բանավիճել դրանց իմաստի շուրջ, սակայն դա անպայմանորեն չի նշանակում, որ նա ստացել է կանոնակարգված կրոնական ուսուցում [79]։

Ծնվելուց հետո, երբ Հիսուսը, հրեական օրենքի համաձայն, բերվում է Երուսաղեմի տաճար, Սիմոն անունով մեկը դիմում է Մարիամին, ասելով, որ Հիսուսը «կանգնելու է որպես հակառակության նշան, իսկ քո հոգու միջով էլ սուր պիտի անցնի, որպեսզի բազում սրտերի խորհուրդներ հայտնի դառնան» (Ղուկաս 2։28-35)։

Երուսաղեմ կատարած մեկ այլ ճանապարհորդության ընթացքւոմ, երբ Հիսուսը կորչում է, ծնողները նրան գտնում են տաճարում վարդապետների մեջ նստած նրանց լսելիս և հարցեր տալիս, և ամենքը, որ լսում էին նրան, զարմանում էին նրա իմաստնությամբ և պատասխաններով։ Եվ երբ Մարիամը ասում է, որ փնտրել են նրան, Հիսուսը պատասխանում է, որ «ինքը պետք է լինի իր հոր տանը» (Ղուկաս 2։41-52) ։

Մկրտություն և փորձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուրջ երեսուն տարեկան հասակում (Ղուկ. 3.23) Հիսուսը հայտնում է իրեն աշխարհին և շուրջ երեք տարի ավետում մարդկանց Աստծո փրկության ու երկնքի արքայության «բարի լուրը»։ Հիսուսի մկրտության պատմությանը Համատես ավետարաններում նախորդում են Հովհաննես Մկրտչի մասին տեղեկությունները [80][81][82]: Նրանք ցույց են տալիս, որ Հովհաննեսը մեղքերի թողության համար քարոզում է զղջումը և ապաշխարությունը՝ խրախուսելով աղքատներին ողորմություն տալը (Ղուկաս 3։11): Նա մկրտում է մարդկանց Հորդանան գետում՝ Փերիայի մոտ և կանխագուշակում (Ղուկաս 3։16) մեկի հայտնվելը «ով ավելի զորավոր է իրենից» [83][84]։ Ավելի ուշ Հիսուսը Հովհաննեսին բնութագրում է որպես «Եղիա, որը գալու էր»(Մաթ․11-14,Մարկ․9։13-14), մարգարե, ով խոստացել էր հայտնվել մինչ «Տիրոջ մեծ և սարսափելի օրը» (Մաղաքիա 4: 5)։

Մարկոսի ավետարանում, երբ Հովհաննեսը մկրտում է Հիսուսին և նա դուրս է գալիս ջրից, տեսնում է Սուրբ Հոգուն աղավնու կերպարանքով և լսում երկնքից եկող ձայնը, որը հայտարարում է, որ նա է Աստծո Որդին։ (Մարկ,1։9-11)։ Սա ավետարաններում նկարագրվող երկու իրադարձություններից մեկն է, որտեղ երկնքից լսվող ձայնը Հիսուսին անվանում է Որդի։ Հաջորդը տեղի է ունենում փորձության ժամանակ։ Հոգին հասցնում է նրան անապատ, որտեղ նա փորձվում է Սատանայի կողմից (Մարկ․1։12-13)։ Մատթեոսի ավետարանում էլ է Հիսուսի մկրտությունը համանման։ Այստեղ, մինչ Հիսուսին մկրտելը, Հովհաննես Մկրտիչը բողոքում է՝ ասելով․ «Ես պետք է քեզանից մկրտվեմ» (Մատթ․3։14)։ Հիսուսը հանձնարարում է շարունակել մկրտությամբ «կատարել արդարությունը» (Մատթ․3։15)։ Մատթեոսը մանրամասնում է երեք փորձությունները, որոնք Սատանան առաջարկում է Հիսուսին անապատում (Մատթ․4։3-11)։ Ղուկասի ավետարանում, երբ բոլորը մկրտվում են, և Հիսուսը աղոթում է, Սուրբ Հոգին աղավնու կերպարանքով իջնում է նրա վրա (Ղուկ․3։21-22)։ Հովհաննեսը անուղղակիորեն ճանաչում է Հիսուսին և ուղարկում է իր հետևորդներին հարցնելու նրա մասին (Ղուկ․7։18-23)։ Հիսուսի մկրտությունը և փորձությունները քարոզչական ծառայության նախապատրաստման հիմք են հանդիսանում [85]։

Հովհաննեսի ավետարանը հեռանում է Հիսուսի մկրտությունից և փորձություններից[84]։ Այստեղ Հովհաննես Մկրտիչը վկայում է, որ ինքը տեսել է Հոգու իջնելը Հիսուսի վրա (Հովհ․1։32)։ Հովհաննեսը բոլորի ներկայությամբ հայտարարում է Հիսուսին որպես զոհաբերության Աստծո գառ, և Հովհաննեսի հետևորդներից ոմանք դառնում են Հիսուսի աշակերտները [62]։ Այս ավետարանում Հովհաննեսը հերքում է, որ ինքը Եղիան է (Հովհ․1։21)։ Մինչ Հովհաննես Մկրտիչի ձերբակալությունը Հիսուսը առաջնորդում է նրա հետևորդներին մկրտելու աշակերտներին (Հովհ․3։22-24) և նրանք ավելի շատ մարդ են մկրտում, քան Հովհաննես Մկրտիչը (Հովհ․4։1)։

Հանրային ծառայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սինոպսիստները տալիս են Հիսուսի ծառայության երկու հստակ աշխարհագրական պարամետրեր։ Առաջինը ընկած է Հրեաստանից հյուսիս՝ Գալիլեայում, որտեղ Հիսուսը հաջող քարոզչություն է վարել, իսկ երկրորդը՝ Երուսաղեմում, որտեղ Հիսուսը մերժվում է ու սպանվում։ Հատկանշական է, որ Հիսուսը իրեն որպես Մեսսիա ճանաչողներին արգելում է խոսել այդ մասին, այդ թվում նաև այն մարդկանց, որոնց բուժում է դևերից։ Հովհաննեսը նկարագրում է Հիսուսի ծառայությունը, որը գլխավորապես տեղի է ունենում Երուսաղեմում և նրա մոտակայքում, այլ ոչ թե Գալիլեայում, ուր Հիսուսի աստվածային ինքնությունը բացահայտորեն հայտարարվում է և անմիջապես ճանաչվում։

Գիտնականները Հիսուսի ծառայությունը բաժանում են մի քանի փուլերի: Գալիլեայի ծառայությունը սկսվում է այն բանից հետո, երբ Հիսուսը Հուդայի անապատից Սատանայի գայթակղությանը հակադրվելուց հետո վերադառնում է Գալիլեա: Հիսուսը քարոզում է Գալիլեայում և նրա մոտակայքում (Մատթ․4։18-20)։ Հիսուսի առաջին աշակերտները, որոնք վաղ եկեղեցիների հիմքն են դնելու հետագայում, միանում են նրան և սկսում են ճամփորդել նրա հետ։ Այս շրջանը ներառում է Լեռան Քարոզը՝ Հիսուսի կարևոր զրույցներից մեկը [86][87], ինչպես նաև փոթորկի հանդարտեցումը, 5,000 մարդու կերակրելը, ծովի վրայով քայլելը և մի շարք այլ հրաշքներ և առակներ։ Այն ավարտվում է Պետրոսի հետ զրույցով և Կերպարանափոխմամբ[88][89]։

Փերիայի ծառայության ժամանակ, քանի որ Հիսուսը ճամփորդում է դեպի Երուսաղեմ, վերադառնում է Հորդանանի այն ափը, որտեղ մկրտվել է (Հովհ․10։40-42)։ Երուսաղեմի ծառայության ավարտը մեկնարկում է Ծաղկազարդի Կիրակի Հիսուսի հաղթական մուտքով քաղաք[90]։ Սինոփսիստական ավետարաններում այդ շաբաթվա ընթացքում Հիսուսը դրամափոխներին դուրս է քշում Երկրորդ Տաճարից և մատնվում է Հուդայի կողմից։ Այս շրջանի գագաթնակետն է Վերջին ընթրիքը և Հրաժեշտի զրույցը [80][90][91] ։

Աշակերտներ և հետևորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսը խոսում է իր տասներկու աշակերտների հետ, պատկերված է Ջեյմս Տիսոտի կողմից

Իր քարոզչությունը սկսելուց առաջ Հիսուսը ընտրում է տասներկու առաքյալների։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի առաջին երկու առաքյալները Հովհաննես Մկրտչի աշակերտներն էին։ Երբ Հովհաննես Մկրտիչը տեսնում է Հիսուսին և անվանում նրան «Աստծո գառ», երկուսը լսում են դա և հետևում Հիսուսին։

Ըստ Մարկոսի և Մատթեոսի ավետարանների` Հիսուսի առաջին չորս աշակերտները ձկնորսներ էին, որոնք անմիջապես համաձայնվում են թողնել իրենց ցանցերն ու նավակները և հետևել նրան (Մատթ․4։18-22)։ Ի հավելումն տասներկու առաքյալների, երբ Հիսուսը քարոզում է դաշտում, մեծ թվով մարդիկ են գալիս տեսնելու և լսելու նրան (Ղուկ․ 6։17)։ Հիսուսը իր 70-72 աշակերտներին նախօրոք ուղարկում է բոլոր այն քաղաքներն ու վայրերը, ուր ինքը գնալու էր (Ղուկ․ 10։1-16)։ Նրանք հրահանգ են ստանում բուժել հիվանդներին և տարածել աշխարհում Աստծո արքայության գալստյան լուրը[92]։

Ուսուցում և հրաշքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոսը և հարուստ երիտասարդ կառավարիչը նկարիչ՝Հենրիխ Հոֆման,1889

Համատես ավետարաններում Հիսուսը հաճախ ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին առակներով։ Աստծո թագավորությունը Հիսուսի ծառայության մեջ բնութագրվում է որպես անմիջական և արդեն ներկա։ Հիսուսը Աստծո թագավորություն է խոստանում բոլոր նրանց, ովքեր կընդունեն իր ուղերձը (Մարկ․10:13–27)։ Հիսուսը խոսում է Աստծո Որդու մասին, ով գալու է հավաքելու ընտրյալներին[28]։ Նա կոչ է անում մարդկանց ապաշխարել իրենց մեղքերը և ամբողջովին նվիրվել Աստծոն [28]։

Երբ հարցնում են Հիսուսին, թե որն է ամենամեծ պատվիրանը, Հիսուսը պատասխանում է․ «Սիրի′ր քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ անձով և քո բոլոր մտքերով։ Երկրորդն էլ սրա նման․ Սիրի′ր քո ընկերոջը քո անձի պես» (Մաթ․ 22։37-39)։ Հիսուսի մյուս Էթիկական ուսմունքներն են՝ սիրեցե′ք ձեր թշնամիներին, խուսափե′ք ատելությունից և ճոխությունից, ներեցե′ք այն մարդկանց, ովքեր մեղք են գործել ձեր դեմ, օրհնեցե′ք ձեզ անիծողներին և աղոթք արեք ձեզ չարչարողների և հալածողների համար (Մաթ․ 5։44)[93]։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի ուսմունքը ներկայացվում է ոչ որպես իր սեփական քարոզ, այլ որպես աստվածային հայտնություն։ Օրինակի համար Հովհաննես Մկրտիչը նշում է (Հովհ․ 3-34) «Նա, ում Աստված ուղարկել է, խոսում է Աստծո բառերով, քանի որ Աստված հոգին չափով չի տալիս»։ Հիսուսն ասում է․ «Իմ վարդապետությունը իմը չէ, այլ ինձ ուղարկողինն է» (Հովհ․ 7։16)։ Նա նույն բանն է հաստատում նաև մեկ այլ տեղ (Հովհ․14։10) «Դուք չեք հավատում, որ ես Հոր մեջ եմ և Հայրն էլ ինձանում է։ Խոսքերը,որ ես ասում եմ իմ անձից չեմ խոսում, այլ Հայրն, որն իմ մեջ է բնակվում նա է գործում այդ գործերը»[94][95]։

Առակները հաճախ պարունակում են սիմվոլիկա և սովորաբար կապում են ֆիզիկական աշխարհը հոգևորի հետ [96][97]։ Որոշ առակներ ինչպես «Անառակ որդու վերադարձը»(Ղուկ․15։11-32) համեմատաբար պարզ են, սակայն կան առակներ, որոնք շատ բարդ են, խորը և խճճված ինչպես օրինակ «Աճող սերմերի» առակը (Մարկ․4։26-29)[98]։ Երբ Հիսուսին աշակերտները հարցնում են՝ ինչու է առակներով խոսում մարդկանց հետ, նա պատասխանում է, որ ի տարբերություն մյուս մարդկանց, ընտրյալ աշակերտներին տրված է իմանալու երկնային թագավորության գաղտնիքները․ «Ով որ ունի նրան կտրվի և կավելանա, և ով որ չունի ունեցածն էլ կառնվի նրանից» (Մատթ․13։10-17)։

Ավետարանական պատմություններում Հիսուսն իր ծառայության մեծ մասը նվիրում է հրաշքներ գործելուն և հատկապես հիվանդներ բուժելուն։ Հրաշքները դասակարգվում են երկու հիմնական կատեգորիաների՝ բուժական հրաշքներ և բնության հրաշքներ։ Բուժական հրաշքները ներառում են ֆիզիկական հիվանդությունների բուժումը։ Բնության հրաշքները ցուցադրում են Հիսուսի զորությունը բնության վրա և ներառում են՝ ջրի` գինի դառնալը, ջրի վրայով քայլելը, փոթորկի հանդարտեցումը և այլն։ Հիսուսը նշում է, որ իր հրաշքները աստվածային աղբյուրից են։ Երբ Հիսուսի հակառակորդները նրան մեղադրում են այն բանում, որ նա դևերին հանում է Բեեղզեբուղի միջոցով, նա պատասխանում է, որ դա անում է «Աստծո ոգով» (Մատթ․12։28)։ «Եվ եթե ես Բեեղզեբուղով եմ հանում դևերը, ձեր որդիներն ինչո՞վ են հանում. դրա համար նրանք կլինեն ձեր դատավորները։ Բայց եթե ես Աստծո Հոգիով եմ հանում դևերը, ուրեմն Աստծո արքայությունը հասել է ձեզ վրա» [99]։

Ցանկացած մեղք նույնիսկ Աստծու կամ մարդու որդու դեմ ներվում են, սակայն ով բարությունն է վիրավորում կամ Սուրբ Հոգուն` չի ներվի։ Նա իր մեղքը կրելու է հավերժ։ Այնուամենայնիվ համատես ավետարաններում, երբ Սադուկեցիներն ու Փարիսեցիները Հիսուսին ասում են, որ ցույց տա հրաշքի նշան և ապացուցի իր իշխանությունը,Հիսուսը հրաժարվում է` ասելով․ «Չար և շնացող ազգը նշան է խնդրում․ և նշան չի տրվի նրան, Հավնան մարգարեի նշանից բացի» [100]։

Հիսուսի հրաշագործության բնութագրիչ հատկանիշն այն է, որ նա հրաշքներ է գործում ազատ, երբեք չի հարցնում և չի ընդունում վարձատրության որևէ ձև[101] :

Ավետարանական այն հատվածները, որոնք պարունակում են Հիսուսի հրաշագործությունները, հաճախ ներառում են նաև ուսմունքները և հրաշքները և ինքնին դառնում են ուսուցման տարրերից մեկը[102]։ Հրաշքներից շատերը սովորեցնում են հավատի կարևորությունը։ Օրինակի համար «Տաս բորոտների մաքրումը» և «Յայրոսի դուստեր վեր կենալը» հրաշագործություններում ցույց է տրվում հավատի շնորհիվ նրանց բուժվելը[103]։

Հիսուս հռչակում և կեպարանափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսի կերպարանափոխությունը, պատկերված Կարլ Բլոխի կողմից 19-րդ դարում

Երեք համատես ավետարաններում էլ հիշատակվում է երկու կարևոր իրադարձությունների՝ Պետրոսի խոստովանության և Հիսուսի կերպարանափոխության մասին [89][104][105][106]: Այս երկու իրադարձություններն էլ նշված չեն Հովհաննեսի ավետարանում[107]։ Իր խոստովանությունում Պետրոսը ասում է Հիսուսին․ «Դու Քրիստոսն ես, կենդանի Աստծո որդին»[108][109][110]։ Հիսուսը հաստատում է, որ Պետրոսի խոստովանությունը աստվածային ճշմարտությունն է բացահայտում[111][112]։ Խոստովանությունից հետո Հիսուսն ասում է իր հետևորդներին իր՝ մեռյալներից հարություն առնելու և վերակենդանանալու մասին (Մատթ․ 16:21, Մարկ 8:31, Ղուկաս 9:22)։

Կերպարանափոխության մեջ (Մատթ․ 17:1–9, Մարկ 9:2–8, և Ղուկաս 9:28–36),[105][106][89] Հիսուսը Պետրոսին և երկու ուրիշ առաքյալների տանում է անանուն լեռը, որտեղ նա կերպարանափոխվում է նրանց առաջ, և նրա դեմքը փայլում է արևի պես, իսկ զգեստները դառնում են պայծառ սպիտակ[113]։ Մի լուսավոր ամպ է հայտնվում նրանց շուրջը և ամպերից եկող ձայնն ասում է․ «Դա՛ է իմ Սիրելի Որդին, որն ունի իմ բարեհաճությունը. նրա՛ն լսեք» (Մատթ․17:1–9)[105]։

Զատկի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուս Քրիստոսի կյանքը (ըստ քրիստոնյաների՝ «փրկագործ տնօրինության երկրավոր շրջանը») ավարտվում է հռոմեական կառավարիչ Պիղատոս Պոնտացու կողմից նրան խաչելության միջոցով մահվան դատապարտմամբ։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ խաչելությանը հաջորդած շաբաթվա առաջին օրը (Կիրակի) տեղի է ունեցել Հիսուսի հարությունը։ Ըստ Նոր Կտակարանի գրքերի՝ հարություն առնելուց հետո Հիսուսը հայտնվել է իր աշակերտներին «քառասուն օրերի ընթացքում երևալով նրանց և խոսելով Աստծու արքայության մասին»[114]։

Հիսուսի կյանքի վերջին շաբաթվա նկարագրությունը (հաճախ Զատկի կամ Զատկական շրջան է կոչվում), ներառում է կանոնական ավետարանների պատմությունների մոտ մեկ երրորդը՝ սկսած Հիսուսի հաղթական մուտքով Երուսաղեմ և ավարտած նրա խաչելությամբ[80][90]։

Հիսուսը Երուսաղեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժան Լեոն Ժերոմի Հաղթական մուտք Երուսաղեմ նկարը

Սինոպտիկական ավետարաններում վերջին շաբաթը Երուսաղեմում հանդիսանում է Պերեայով և Հուդեայով ճամփորդության ավարտը, որը Հիսուսը սկսել էր Գալիլեայից[90]։ Հիսուսը երիտասարդ ավանակին նստած մտնում է Երուսաղեմ՝ արտացոլելով Զաքարիա մարգարեի գրքից Օծյալի ավանակի պատմությունը, որում հրեաների համեստ թագավորը այսպես է մտնում Երուսաղեմ[115]։ Մարդիկ ճանապարհի երկայնքով նրա առջև են փռում վերարկուներ և մանր ճյուղեր (հայտնի որպես արմավենու ճյուղեր) և երգում։

Ապա Հիսուսը Երկրորդ տաճարից վտարում է լումայափոխներին՝ մեղադրելով նրանց այն բանում, որ նրանք տաճարը վերածել են իրենց առևտրային ակտիվության որջի։ Այդ ժամանակ Հիսուսը կանխորոշում է գալիք կործանումների մասին՝ ներառյալ կեղծ մարգարեները, պատերազմները, երկրաշարժերը, երկնային անկարգությունները, հավատացյալների հալածանքները և անառարկելի տառապանքները (Մարկոս 13:1–23)։ Նա ասում է, որ խորհրդավոր «Մարդու Որդին» կուղարկի հրեշտակներին երկրի բոլոր մասերից հավատացյալներին հավաքելու (Մարկոս 13:24–27}})։ Հիսուսը նախազգուշացնոմ է, որ այս հրաշքները կսկսվեն լսողների կյանքի ընթացքում [116]։ Հովհաննեսի ավետրանում Տաճարի մաքրումը տեղի է ունենում Հիսուսի ծառայության սկզբում (Հովհ 2:13–16)[73]։

Հիսուսը հակասության մեջ է մտնում հրեա ավագների հետ, երբ նրանք կասկածի տակ են դնում նրա հեղինակությունը, և երբ նա նրանց քննադատում է և անվանում երեսպաշտ [117][118]։ Հուդա Իսկարիովտացին՝ Հիսուսի տասներկու առաքյալներից մեկը գաղտնի գործարք է կնքում հրեա երեցների հետ՝ համաձայնվելով նրանց մատնել հիսուսին 30 արծաթե դրամով[119][120]։

Հովհաննեսի ավետարանում պատմվում է երկու այլ տոների մասին, որոնք Հիսուսը ուսուցանում է մինչ Զատկական Շաբաթը (Հովհ 7:1–10:42)[78]։ Բեթանիայում՝ Երուսաղեմի մոտ գտնվող գյուղում, Հիսուսը վերակենդանացնում է Ղազարոսին մեռյալներից։ Այս հզոր նշանը [73] ուժեղացնում է իշխանությանների հետ եղած լարվածությունը [90], որոնք որոշում են սպանել նրան (Հովհ 11)[78]։ Ապա Հիսուսը կատարում է իր հաղթական մուտքը Երուսաղեմ[78]։ Հիսուսին դիմավորող ուրախ ամբոխը ավելացնում է նրա և հաստատության միջև թշնամանքը[90]։ Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսը Երկրորդ Տաճարը մաքրել էր Երուսաղեմ ավելի վաղ կատարած զատկական այցելության ժամանակ։ Ապա Հովհաննեսը պատմում է Հիսուսի և աշակերտների Վերջին Ընթրիքի մասին[78]։

Վերջին ընթրիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժուան դը Խուանեսի Վերջին Ընթրիք նկարը

Վերջին ընթրիքը վերջին ճաշն է, որ Հիսուսը նախքան խաչելությունը կիսում է Երուսաղեմում իր 12 առաքյալների հետ։ Վերջին Ընթրիքը հիշատակված է բոլոր չորս կանոնական ավետարաններում: Պողոս առաքյալի առաջին նամակը Կորնթացիներին (11:23–26) նույնպես վերաբերվում է դրան [121][122][123]։ Ընթրիքի ընթացքում Հիսուսը կանխագուշակում է, որ իր առաքյալներից մեկը կդավաճանի իրեն[124]։ Չնայած առաքյալներից յուրաքանչյուրը հավաստացնում է, որ ինքը երբեք չի դավաճանի, Հիսուսը կրկնում է, որ դավաճանը կլինի ներկաներից մեկը Մատթեոս26:23–25 և Հովհաննես 13:26–27 մասնավորապես ճանաչում է Հուդային որպես դավաճան[121][122][124]։

Համատես ավետարանում Հիսուսը վերցնում է հացը, կտրում է այն և տալիս աշակերտներին ասելով․ «Այս է իմ մարմինը, որը տրվում է ձեզ համար»։ Իսկ երբ բոլորը խմում են բաժակից, ասում է․ «Այս բաժակը նոր ուխտն է իմ արյունով, որ ձեզ համար է թափվում»[121]։ Հովհաննեսի ավետարանում Վերջին ընթրիքի ընթացքում հաց և գինի ծիսակարգի նկարագրությունը բացակայում է Հովհաննես 6:22–59։

Չորս ավետարաններում էլ Հիսուսը կանխագուշակում է, որ Պետրոսը մինչ հաջորդ առավոտ աքլորականչը երեք անգամ կուրանա իրեն[125][126]։ Ղուկասի և Հովհաննեսի ավետարաններում կանխագուշակումը տեղի է ունենում Ընթիրքի ընթացքում (Ղուկաս 22:34, Հովհաննես 22:34)։ Մատթեոսի և Մարկոսի մոտ կանխագուշակումը արվում է Ընթրիքից հետո։ Հիսուսը նաև կանխագուշակում է, որ իր բոլոր աշակերտները կլքեն իրեն (Մատթեոս 26:31–34, Մարկոս 14:27–30)[127]։ Հովհաննեսի ավետարանը միակն է, որ պատկերում է ոտնլվայի արարողությունը ճաշից հետո[128]։ Հովհաննեսը նաև ներառել է Հիսուսի երկար քարոզը, որը նախապատրաստում էր աշակերտներին (հիմա առանց Հուդայի) իր հեռանալուն Գլուխ 14–17։ Հովհաննեսի ավետարանը հայտնի է որպես հրաժեշտի ելույթ և նշանակալի է որպես քրիստոնեության դավանաբանության աղբյուր[129][130]։

Գեթսեմանյան այգում. մատնություն և ձերբակալություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկար Հուդայի համբույրը և Հիսուսի ձերբակալությունը, Կարավաջո, 1602

Սինոպսիստների մոտ Հիսուսը իր աշակերտների հետ գնում է Գեթսեմանի այգի, որտեղ աղոթում է իր առաջիկա փորձություններից խուսափելու համար։ Ապա Հուդան գալիս է քահանայապետերի, դպիրների և երեցների կողմից ուղարկված զինված ամբոխի հետ։ Նա համբուրում է Հիսուսին՝ մատնացույց անելով ամբոխին, որից հետո Հիսուսին ձերբակալում են։ Փորձելով կանգնեցնել նրանց՝ Հիսուսի անանուն աշակերտներից մեկը թրով կտրում է ամբոխի անդամներից մեկի ականջը։ Հիսուսի ձերբակալությունից հետո աշակերտները թաքնվում են, իսկ Պետրոսը հարցաքննության ժամանակ երեք անգամ հերքում է, որ ճանաչում է Հիսուսին։ Երրորդ հերքումից հետո Պետրոսը լսում է աքաղաղի կանչը և հիշում Հիսուսի կանխագուշակումը իր ուրացման մասին և դառնությամբ արտասվում է[127][116][125]։

Հովհաննեսի ավետարանում (18:1–11) Հիսուսը չի աղոթում խաչելությունից խուսափելու համար[131]։ Հիսուսին ձերբակալողները հռոմեցի զինվորներն էին և Տաճարի պահակները[132]։ Համբույրով մատնված լինելու փոխարեն, Հիսուսը հռչակում է իր ինքնությունը և երբ նա դա անում է, զինվորները և սպաները ընկնում են գետնին։ Ավետարանը Պետրոսին նույնականացնում է թուր գործածած աշակերտի հետ, որին Հիսուսը կշտամբում է դրա համար։

Դատավարություն Սինեդրիոնում, Հերովդես և Պիղատոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձերբակալությունից հետո Հիսուսը տեղափոխվում է Սինեդրիոն՝ հրեական դատական ատյան [133]։ Ավետարանական պատումներում դատավարության մանրամասները որոշ չափով տարբեր են[134]։ Մատթեոս 26:57, Մարկոս 14:53 և Ղուկաս 22:54 գլուխներում Հիսուսը տարվում է քահանայապետ Կայիփայի բնակարան, որտեղ նրան այդ գիշեր ծաղրում և ծեծում են։ Հաջորդ օրը՝ վաղ առավոտյան, քահանայապետը և դպիրները տանում են նրան իրենց խորհուրդ[135][136][137] Հովհ․ 18:12–14 գլխում ասվում է, որ Հիսուսը սկզբում տարվել է Աննայի՝ Կայիափայի աներոջ մոտ, հետո նոր քահանայապետի[135][136][137]։

Ecce homo! Անտոնիո Սիսերի 1871 թվականի նկարը․ Պիղատոս Պոնտացի Հիսուսին ներկայացնում է ամբոխի դատին

Հարցաքննության ընթացքում Հիսուսը շատ քիչ է խոսում, պաշտպանության իրավունքից չի օգտվում և եկեղեցականների հարցերին տալիս է անուղղակի և հակիրճ պատասխաններ՝ դրդելով սպային ապտակել իրեն։ Մատթ․ 26:62 գլխում Հիսուսի անպատասխանատվությունը ստիպում է Կայիփային հարցնել նրան․ «Դու պատասխան չունե՞ս»[135][136][137]։ Մարկ 14:61 գլխում, երբ քահանայապետը հարցնում է Հիսուսին «Դու ե՞ս Քրիստոսը՝ Օրհնյալի որդին», Հիսուսը պատասխանում է․ «Ես եմ» և գուշակում է Աստծո Որդու գալստյան մասին[28]։ Դա հրահրում է Կայիափային բարկությունից իր շորերը պատռել և Հիսուսին մեղադրել հայհոյելու մեջ։ Մատթեոսի և Ղուկասի ավետարաններում Հիսուսը պատասխանում է ավելի երկիմաստ․ «Դու այդպես ասացիր»[28][138]։ Մատթ․ 26:64 և Ղուկաս 22:70 գլխներում նա ասում է․ «Դու ասացիր, որ ես եմ» [139][140]։

Հրեա երեցները Հիսուսին տանում են Պիղատոսի դատարան և խնդրում Հռոմի ղեկավար Պիղատոս Պոնտացուն դատել և դատապարտել Հիսուսին տարբեր մեղադրանքներով․ մեղադրելով նրան հայհոյանքի, ազգի այլասերման, տուրքի վճարումը արգելելու, Հռոմի դեմ խռովություն հրահրելու, կախարդության, հրեաների թագավորը լինելու, Աստծո Որդին և աշխարհի փրկիչը լինելու պնդման մեջ[137]։ «Թագավոր» բառի գործածումը Հիսուսի և Պիղատոսի զրույցում կենտրոնական տեղ է գրավում։

Հովհ․ 18:36 գլխում Հիսուսն ասում է․ «Իմ արքայությունը այս աշխարհի համար չէ», բայց չի ժխտում, որ հրեաների թագավորն է[141][142]։ Ղուկաս 23:7–15 գլխում Պիղատոսը հասկանում է, որ Հիսուսը գալիլեացի է և գտնվում է Հերովդես Անտիպասի իշխանության ներքո [143][144] ուղարկում է Հիսուսին Հերովդեսի մոտ փորձելու համար[145], բայց Հիսուսը կրկին ոչինչ չի պատասխանում Հերովդեսի հարցերին։ Հերովդեսը և նրա զինվորները անարգում են նրան, թագավորի նման թանկարժեք շորեր հագցնում և հետ տանել տալիս Պիղատոսի մոտ[143], որն էլ հրեա քահանայապետերին և իշխաններին ասում է, որ ինքը «այս մարդուն մեղավոր չի ճանաչում»[145]։

Պահպանելով այդ ժամանակների զատկական ավանդույթները՝ Պիղատոսը թույլ է տալիս ազատել ամբոխի կողմից ընտրված մեկ բանտարկյալի։ Նա մարդկանց հնարավորություն է տալիս ընտրություն կատարել Հիսուսի և Բարաբա ( בר-אבא) կոչվող մարդասպանի միջև[146]։ Երեցների կողմից հրահրված ամբոխը (Մատթեոս 27:20) նախընտրում է ազատ արձակել Բարաբային և խաչել Հիսուսին[147]։ Պիղատոսը եբրայերեն նշան է գրում «Հիսուս Նազովրեցի, հրեաների թագավոր» որպեսզի փակցնեն Հիսուսի խաչին (Հովհ․ 19:19–20)[148], ապա ուղարկում է նրան խաչելու։ Մինչ Գողգոթա խաչելու տանելը, զինվորները նրան ծեծում և ծաղրում են[149][135][137][150]։

Խաչելություն և թաղում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիետրո Պերուջինոյի Խաչելություն նկարը, 1482

Հիսուսի խաչելությունը բոլոր կանոնական ավետարաններում էլ նկարագրված է։ Դատավարությունից հետո Հիսուսին առաջնորդում են դեպի Գողգոթա։ Կանոնական երեք ավետարաններում նշվում է, որ Սիմոն Կյուրենացին օգնում է նրան[151][152]։ Ղուկ․ 23:27–28 գլխում Հիսուսն իրեն հետևող կանանց բազմությանն ասում է, որ լաց չլինեն իր վրա, այլ լաց լինեն իրենց և իրենց երեխաների վրա[151]։ Գողգոթայում Հիսուսին առաջարկում են խառնուրդ, որը առաջարկվում է հիմնականում ցավազրկելու համար։ Ըստ Մատթեոսի և Ղուկասի՝ նա հրաժարվում է դրանից[151][152]։

Զինվորները, Հիսուսին խաչելուց հետո վիճակ գցելով, բաժանում են նրա հագուստները։ Հիսուսի գլխավերևում խաչի վրա գտնվում էր Պիղատոսի արձանագրությունը․ «Հիսուս Նազովրեթցի՝ հրեաների թագավոր»։ Զինվորները և անցորդները դրա համար ծաղրում են նրան։ Երկու դատապարտված գողերը ևս ծաղրում են Հիսուսին։ Ղուկասի ավետարանում նրանցից մեկը նախատում է Հիսուսին, իսկ մյուսը՝ պաշտպանում նրան[151][153][154]։ Վերջինիս Հիսուսն ասում է․ «Այսօր դու ինձ հետ կլինես Դրախտում» (Ղուկաս 23:43)։ Հովհաննեսի ավետարանում մայրը՝ Մարիամը և սիրելի աշակերտը խաչելության ժամանակ այդտեղ էին։ Հիսուսն պատվիրում է սիրելի աշակերտին հոգ տանել մոր մասին (Հովհաննես 19:26–27)։

Հռոմեացի զինվորները կոտրում են երկու գողերի սրունքները, բայց չեն կոտրում Հիսուսինը, քանի որ նա արդեն մեռած էր (Հովհաննես 19:33)։ Հովհաննեսի 19:34 գլխում զինվորներից մեկը գեղարդով խոցում է նրա կողը և ջուրն ու արյունը հոսում են դուրս [153]։ Համատես ավետարաններում, երբ Հիսուսը մահանում է, Տաճարի վարագույրը պատռվում է։ Մատթեոս 27:51–54 գլխում երկրաշարժը կործանում է բացված գերեզմանները։ Մատթեոսի և Մարկոսի ավետարաններում իրադարձություններից սարսափած հռոմեացի հարյուրապետը հաստատում է, որ Հիսուսը Աստծո Որդին է[151][155]։

Նույն օրը Հովսեփ Արիմաթացին Պիղատոսի թույլտվությամբ և Նիկոդեմուսի օգնությամբ իջեցնում է Հիսուսի մարմինը խաչից, փաթաթում նրան մաքուր շորի մեջ և թաղում վեմի մեջ փորված իր նոր գերեզմանում [151]։ Մատթեոս 27:62–66 գլխում հաջորդ օրը քահանայապետերը խնդրում են Պիղատոսին պահպանել գերեզմանը և նրա թույլտվությամբ կնիք են դնում մուտքը ծածկող խոշոր քարի վրա[151][156]։

Հարություն և համբարձում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուս Քրիստոսի երևալը Մարիա Մագդաղենացուն․ Ալեքսանդր Իվանով (1835)

Մարիա Մագդաղինացին (Հովհաննեսի ավետարանում մենակ, սակայն Համատես ավետարաններում այլ կանանց հետ) ուրբաթ առավոտյան գնում է Հիսուսի գերեզման և զարմանում է այն դատարկ տեսնելով։ Չնայած Հիսուսի սովորեցնելուն՝ աշակերտները չէին հասկանում, որ նա կրկին հարություն է առնելու[157]։

  • Մատթեոսի ավետարանում գերեզմանի մոտ պահակներ կային։ Երկնքից իջած հրեշտակները բացում են գերեզմանը։ Պահակները վախից ուշաթափվում են։ Հիսուսը երևում է Մարիամ Մագդաղինացուն և «մյուս Մարիամին» նրանց՝ գերեզման այցելելուց հետո։ Ապա Հիսուսը Գալիլեայում հայտնվում է մնացած տասնմեկ առաքյալներին և հանձնարարում նրանց Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու անունից մկրտել բոլոր ազգերին [128]
  • Մարկոսի ավետարանում Սալոմեն և Մարիան Մարիամ Մագդաղենացու հետ են (Մարկոս 16:1)։ Գերեզմանում սպիտակ շորերով երիտասարդը (հրեշտակը) նրանց ասում է, որ Հիսուսը կհանդիպի իր աշակերտների հետ Գալիլեայում, ինչպես ասել է նրանց (Մարկոս 14:28).[115]
  • Ղուկասի ավետարանում Մարիամը և այլ կանայք գերեզմանում հանդիպում են երկու հրեշտակների, բայց տասնմեկ առաքյալները չեն հավատում նրանց պատմությանը (Ղուկաս 25:1–12)։ Հիսուսը երևում է իր երկու հետևորդներին Էմմաուսում։ Նա երևում է նաև Պետրոսին։ Նույն օրը Հիսուսը երևում է նաև իր առաքյալներին Երուսաղեմում (Ղուկաս 24:13–43)։ Նա խորհրդավոր հայտնվում է և անհետանում, ուտում է և թողնում է դիպչել իրեն՝ ապացուցելով որ ինքը հոգի չէ։ Նա կրկնում է իր հանձնարարությունը՝ իր ուսմունքը հասցնել բոլոր ազգերին (Ղուկաս 24:51)[158]։
  • Հովհաննեսի ավետարանում Մարիամը սկզբում մենակ է, բայց Պետրոսը և սիրելի աշակերտը ևս գալիս և տեսնում են դատարկ գերեզմանը։ Հիսուսը երևում է Մարիամին գերեզմանում։ Ավելի ուշ նա երևում է առաքյալներին, փչում նրանց վրա և տալիս նրանց ներելու և մեղքերը պահելու ուժ։ Աշակերտներին երկրորդ այցի ժամանակ նա կասկածող աշակերտին ապացուցում է, որ ինքը մսից և արյունից է[73]։ Աշակերտները վերադառնում են Գալիլեա, որտեղ նրանց կրկին երևում է Հիսուսը։ Նա կատարում է այնպիսի հրաշքներ, ինչպիսիք են Գալիլեայի ծովում 153 ձկան բռնելը, որից հետո Հիսուսը խրախուսում է Պետրոսին ծառայել իր հետևորդներին [159][160]։

Հիսուսի համբարձումը երկինք նկարագրված է Ղուկաս 24:50–53, Գործք Առաքելոց 1:1–11 գլուխներում և նշված է Տիմոթեոս 3:16 գլխում։ Գործք Առաքելոցում հարությունից քառասուն օր հետո, երբ աշակերտները նայում էին նրան «նա հարություն առավ և ամպը ծածկեց նրան աշակերտների աչքերից»։ 1 Պետրոս 3:22 հաստատում է, որ Հիսուսը «գնացել է երկինք և Աստծո աջ կողմում է»[159]։

Գործք Առաքելոցը նկարագրում է Հիսուսի համբարձումից հետո մի քանի անգամ երևալը։ Գործք7:55 գլխում Ստեփանոսը նայում է դեպի երկինք և տեսնում «Հիսուսին՝ կանգնած Աստծո աջ կողմում» ինչպես իր մահից առաջ[161]։ Դամասկոսի ճանապարհին Սավուղ առաքյալը դառնում է քրիստոնիա՝ տեսնելով կուրացնող լույսը և լսելով ձայնը, որ ասում էր «Ես Հիսուսն եմ, որին դու հալածում ես» (Գործք 9:5Գործք 9:10–18 գլխում Հիսուսը պատվիրում է Անանիային Դամասկոսից տեսիլքում բուժել Սավուղին[162]։ Հայտնություն Հովհաննեսի գրքում ներառվում է Հիսուսի հայտնությունը՝ վերջին օրերի հետ կապված [163]։

Վաղ քրիստոնեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսի կյանքից հետո նրա հետևորդները, ինչպես նկարագրվում է Գործք Առաքելոցի առաջին գլուխներում, բոլորը հրեաներ էին կա′մ ծնունդով, կա′մ դավանափոխությամբ, որի համար օգտագործվում է աստվածաշնչյան «պրոցեդենտ» տերմինը [164] և պատմաբանները այն անվանում են հրեական քրիստոնեություն։ Ավետարանների վաղ շրջանի հաղորդագրությունները տարածվել են բանավոր կերպով և հավանաբար արամեերենով[165], բայց գրեթե անմիջապես նաև հունարենով[166] ։ Նոր Կտակարանի Գործք առաքելոցում և Թուղթ առ Գաղատացիսում գրառված է, որ առաջին քրիստոնեական համայնքը կենտրոնացված էր Երուսաղեմում և նրա առաջնորդների թվում էին Պողոսը, Հակոբոսը՝ Հիսուսի եղբայրը և Հովհաննես առաքյալը[167]։

Պողոս առաքյալը դավանափոխությունից հետո ստանում է «հեթանոսների առաքյալ» կոչումը։ Պողոսի ազդեցությունը քրիստոնյաների մտածելակերպի վրա ավելի էական է համարվում, քան Նոր Կտակարանի ցանկացած այլ հեղինակի ազդեցություն[168]։ Առաջին դարի վերջում քրիստոնեությունը ներսում և դրսում սկսում է ճանաչվել որպես հուդիզմից առանձին կրոն, որը կատարելագործվել և հետագա զարգացումը ստացել է երկրորդ տաճարի կործանումից հետո հետագա հարյուրամյակների ընթացքում[169]։

Նոր Կտակարանի և առաջին դարի այլ քրիստոնյա գրողների բազմաթիվ մեջբերումներում նշվում է, որ վաղ քրիստոնյաները հրեական Աստվածաշունչը որպես կրոնական գրություններ գլխավորապես օգտագործում և կարդում էին հիմնականում հունարեն կամ արամեերեն թարգմանություններով[170]։

Վաղ քրիստոնյաները գրել են բազմաթիվ կրոնական աշխատություններ՝ ներառյալ նրանք, որոնք ներառված են Նոր Կտակարանի գրքերում։ Կանոնական գրությունները, որոնք դարձել են Հիսուսի պատմությունը և քրիստոնեության սրբազան գրությունները հասկանալու համար պատմաբանների կողմից օգտագործված գլխավոր աղբյուրներ, հավանաբար գրվել են 50-120-րդ դարերում[171]։

Պատմական տեսակետներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև Լուսավորության դարաշրջանը ավետարանները սովորաբար դիտվում էին որպես ստույգ պատմական հաշիվներ, սակայն գիտնականների հայտնվելը կասկածի տակ է դնում ավետարանների ստուգությունը և տարբերություն է դնում ավետարաններում նկարագրված Հիսուսի և պատմական Հիսուսի միջև[172]։

18-րդ դարից սկսած պատմական Հիսուսի վերաբերյալ անցկացվել են երեք առանձին գիտական որոնումներ՝ յուրաքանչյուրը տարբեր հատկանիշներով և հիմնված տարբեր հետազոտական չափանիշների վրա, որոնք հաճախ զարգանում էին որոնման և դրանք կիրառման ընթացքում[173][174]։ Մինչ տարածվում էր գիտական համաձայնությունը Հիսուսի գոյության [Ն 6] և նրա կյանքի ընդհանուր ուրվագծի մասին[Ն 7], Հիսուսի դիմանկարը, ստեղծված տարբեր գիտնականների կողմից, հաճախ տարբերվում էր իրարից և ավետարանական հաշիվների եղած նրա նկարից[176][177]։

Հիսուսի կյանքի պատմական վերակազմողական մոտեցումները տարբեր են 19-րդ դարի մաքսիմալիստական մոտեցումներից, որոնցում ավետարանական հաշիվները ստույգ իրադարձություններ են համարվում, իսկ 20-րդ դարի մինիմալիստական մոտեցումներում Հիսուսի մասին հազիվ թե որևէ բան ընդունվում է որպես պատմական[178]։ 1950 թվականին պատմական Հիսուսի երկրորդ որոնումները նոր թափ են ստանում, մինիմալիստական մոտեցումները հեռացվում են և 21-րդ դարում Փրայսի նման մինիմալիստները փոքրամասնություն են կազմում[179][180]։ Չնայած անմեղության հավատը ավետարաններում չի կարող պատմականորեն աջակցվել՝ 1980 թվականներց սկսած շատ գիտնականներ այն կարծիքին են, որ պատմական նշանակություն ունեցող մի քանի փաստերից դուրս, Հիսուսի կյանքի որոշ տարրեր «պատմականորեն հավանական են»[181][182]։ Պատմական Հիսուսի մասին ժամանակակից գիտական հետազոտությունները կենտրոնանում են առավել հավանական տարրերի հայտնաբերման վրա [183][184]:

Հուդան և Գալիլեան առաջին դարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ․թ․ 6-րդ դարում Հուդան, Իդոման և Սամարիան Հռոմեական կայսրության ենթակա թագավորությունից վերափոխվում են կայսերական նահանգի, որը նույնպես կոչվում էր Հուդա։ Երկիրը ղեկավարում էր ենթակա թագավորը, ոչ թե հռոմեական նահանգապետը։ Նահանգապետը ղեկավարում էր Կեսարիայից՝ թողնելով Երուսաղեմը ղեկավարելու Իսրայելի քահանայապետին։

Որպես բացառություն՝ նահանգապետը Երուսաղեմ էր գալիս կրոնական տոնակատարությունների ժամանակ, երբ կրոնական և հայրենասիրական ոգևորությունը անկարգություններ և ապստամբություններ էր առաջացնում։ Հեթանոս երկիրը շրջապատված էր Հուդայի և Գալիլեայի հրեական տարածքներով, բայց հռոմեական օրենքն ու պրակտիկան թույլ էին տալիս հրեաներին օրինականորեն և մշակութապես մնալ առանձին։ Գալիլեան ակնհայտորեն զարգացած էր, և աղքատությունը բավականաչափ սահմանափակ էր հասարակական կարգը չխանգարելու համար[28]։

Սա հելլենիստական հուդիզմի ժամանակաշրջանն էր, որը միավորել էր հրեաների կրոնական ավանդույթները հելլենիստական Հունաստանի մշակույթի տարրերի հետ։ Մինչև Հռոմեական կայսրության անկումը և Արևմտյան Միջերկրածովյան մուսուլմանական նվաճումները, հելլենիստական հուդիզմի գլխավոր կենտրոնները գտնվում էին Ալեքսանդրիայում (Եգիպտոս) և Անտիոքում (այժմ Հարավային Թուրքիա) երկու գլխավոր հունական քաղաքային բնակավայրերում՝ Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի շրջաններում՝ երկուսն էլ հիմնադրված մ․թ․ա․ 4-րդ դարի վերջում՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո։

Հելլենիստական հուդիզմը գոյություն ուներ Երուսաղեմում նաև Երկրորդ Տաճարի ժամանակաշրջանում, որտեղ հակասություն կար հելլենիստների և ավանդապաշտների միջև։ Հրեական Աստվածաշունչը աստվածաշնչյան եբրայերենից և աստվածաշնչյան արամեերենից թարգմանվել է եբրայերեն հունարեն[185]։

Հրեաները իրենց հավատքն ու կրոնական պրակտիկան հիմնում էին Թորայի վրա․ հինգ գրքեր, որոնք, ինչպես ասվում է, Աստծու կողմից տրվել են Մովսեսին։ Երեք նշանավոր կրոնական կուսակցություններն էին Փարիսեցիները, Էսենները և Սուդակեցիները։ Այս երեք կուսակցությունները միասին ներկայացնում էին բնակչության մի փոքր մասը։ Հրեաներից շատերը սպասում էին, որ Աստված ազատեր իրենց հեթանոս կառավարիչներից, հնարավոր է հռոմիացիների դեմ պատերազմի միջոցով[28]։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Կտակարանն ուսումնասիրող գիտնականները դժվարությունների են հանդիպում կանոնական Ավետարանները վերլուծելիս[186]։ Ավետարանները ժամանակակից իմաստով կենսագրություններ չեն հանդիսանում և հեղինակները մեկնաբանում են Հիսուսի աստվածաբանական նշանակությունը և վերամշակում նրա հանրային գործունեությունը՝ անտեսելով կյանքի շատ մանրամասներ[186]։ Գիտնականները ավետարաններին վերաբերվում են որպես ինֆորմացիայի փոխզիջումային աղբյուրների, քանի որ գրողները դրանցում փորձել են փառաբանել Հիսուսին [57]։ Չնայած դրան՝ Հիսուսի կյանքի մասին աղբյուրները ավելի լավ են գիտնականների՝ Ալեքսանդր Մեծի կյանքի մասին ունեցած աղբյուրներից [57]։ Գիտնականները օգտագործում են մի շարք չափանիշներ, ինչպես օրինակ անկախ ատեստավորման չափանիշը, համահունչության չափանիշը և անորոշության չափանիշը՝ իրադարձությունների պատմականությունը գնահատելու համար [187]։ Իրադարձությունների պատմականությունը նույնպես անկախ է աղբյուրների ստուգությունից․ իսկապես ավետարանները անկախ չեն և ոչ էլ հետևողական Հիսուսի կյանքի գրառումներում։ Մարկոսի ավետարանը, որը ամենայն հավանականությամբ ամենավաղ գրված ավետարաններից է, շատ տասնամյակների ընթացքում համարվում է պատմականորեն առավել ստույգ[188]։ Հովհաննեսի ավետարանը, որը վերջին գրված ավետարանն է, զգալիորեն տարբեր է Համատես ավետարաններից և ընդհանուր առմամբ համարվում է ավելի հուսալի, թեև շատ և շատ գիտնականներ խոստովանում են, որ այն կարող է պարունակել ավելի հին նյութերի հիմք՝ նույնքան պատմականորեն արժեքավոր, որքան Համատես ավետարանները կամ դրանից ավելին [189]։

Թոմասի ոչ կանոնական ավետարանը կարող է լինել Հիսուսի առակների և աֆորիզմների անկախ վկա։ Օրինակ՝ Թոմասը հաստատում է, որ Հիսուսը աղոթում է աղքատների համար[190]։

Վաղ ոչ քրիստոնեական աղբյուրները, որոնք հաստատում են Հիսուսի պատմական գոյությունը, ներառում են Հովսեփի և Տակիտոսի աշխատությունները[Ն 8][192][193]։

Ոչ քրիստոնեական աղբյուրները արժեքավոր են երկու առումով։ Առաջին դեպքում դրանք ցույց են տալիս, որ նույնիսկ չեզոք կամ թշնամական կուսակցությունները երբեք չեն ցուցաբերում որևէ կասկած, որ Հիսուսը իսկապես գոյություն է ունեցել։ Երկրորդ՝ նրանք ցույց են տալիս Հիսուսի մոտավոր պատկերը, որը համատեղելի է քրիստոնեական աղբյուրներում հայտնաբերված պատկերի հետ, որտեղ Հիսուսը ուսուցիչ է, ունի հրաշագործի հեղինակություն, Հակոբոս անունով եղբայր և մահացել է դաժան մահով[194]։

Ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսը գալիլեացի հրեա է[8], ծնվել է առաջին դարի սկզբին և մահացել 30 կամ 33 թվականին Հուդայում[195]։ Ընդհանուր գիտական կոնսեսուսն այն է, որ Հիսուսը Հովհաննես Մկրտչի ժամանակակիցն է և խաչվել է հռոմեական կառավարիչ Պիղատոս Պոնտացու կողմից, ով այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 26-30 թվականներին[16]։

Ավետարանները մի քանի հուշում են առաջարկում Հիսուսի ծննդյան տարիների վերաբերյալ Մատթեոս 2:1 գլխում Հիսուսի ծնունդը ասոցացվում է մոտավորապես 4-րդ դարում մահացած Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքի հետ, Ղուկասի 1:5ում նշվում է, որ Հերովդեսը գահակալել է Հիսուսի ծնունդից ոչ շատ առաջ[196][197]։ Չնայած դրան՝ այս ավետարանը նույնպես Հիսուսի ծնունդը ասոցացնում է Կիրիրիուսի մարդահամարի հետ, որը տեղի է ունեցել տաս տարի անց[198][199]։ Ղուկաս 3:23 գլխում նշվում է, որ Հիսուսը եղել է «երեսուն տարեկան» իր քարոզչությունը սկսելիս, որը համաձայն Գործք 10:37–38 գլխի՝ նախորդում էր Հովհաննես Մկրտչի քարոզչությանը։ Ղուկաս 3:1–2 գլխում նշվում է, որ այն սկսվել է Տիբերիուսի գահակալման 15-րդ տարում ( մ․թ․ 28 կամ 29 թվականներ)[197][200]։ Կարգավորելով ավետարանական հաշիվները պատմական տվյալների հետ և օգտագործելով տարբեր այլ մեթոդներ՝ գիտնականներից շատերը ծննդյան թիվը հանգեցնում են մ․թ․ա․ 6-4 թվականներին[200][201], բայց ոմանք առաջարկում են ավելի լայն շրջանակների գնահատականներ[Ն 9]։

Հիսուսի քարոզչության տարիները գնահատվել են մի քանի տարբեր մոտեցումներով[204][205]։ Այդ մոտեցումներից մեկը մեջբերվում է Ղուկաս 3:1–2, Գործք 10:37–38 և թվագրվում է Տիբերիուսի գահակալության շրջանին, որն ինչպես հայտնի է, ընկած է 28-29 թվականների ժամանակահատվածում[206]։ Մյուս մոտեցումը օգտագործվում է Հովհաննես 2:13–20 գլխում տաճարի մասին պնդումը, որը հաստատում է, որ Հիսուսի քարոզչությունը սկսվել է այն ժամանակ, երբ Երուսաղեմի տաճարը գտնվում էր կառուցման 46-րդ տարում (Հովսեփի տաճարի վերականգնման հայտարարությամբ), որ տաճարների վերակառուցումը սկսվել է Հերովդես Մեծի կառավարման 18-րդ տարում՝ մոտավորապես մ․թ․ 27-29-րդ թվականներին [207][208] ։ Մեկ այլ մեթոդ կիրառում է Հովհաննես Մկրտչի մահվան թվականը և Հերովդես Անթիփասի և Հերոդիասի ամուսնությունը՝ հիմնվելով Հովսեփի գրվածքների վրա և փոխկապակցելով այն Մատթեոս 14:4 և Մարկոս 6:18 գլուխների հետ[209][210]։ Հաշվի առնելով, որ գիտնականներից շատերը Հերովդեսի և Հերոդիասի ամուսնությունը թվագրում են 28-35 թվականներով, դա տալիս է մոտավորապես 28-29 թվականները[205] ։

Գիտնականներից շատերը համաձայն են, որ Հիսուսը մահացել է 30 կամ 33 թվականին[195][211]։ Ավետարանները նշում են, որ իրադարձությունը տեղի է ունեցել Պիղատոսի՝ 26-36 թվականների հռոմեացի մարզպետի պրեֆեկտուրայի ընթացքում[212][213][214]։ Պողոսի հավատափոխության թվականից (մոտ 33–36 թվականներ) հանդես է գալիս որպես խաչելության օրվա վերջին սահմանը։ Պողոսի հավատափոխությունը և քարոզչությունը կարող է որոշվել Գործք առաքելոց և Պողոսի նամակների վերլուծության միջոցով[215][216]։ Աստղագետները փորձում են գտնել Խաչելության ճիշտ թիվը՝ վերլուծելով լուսնային շարժումն ու Փեսախի պատմական թվականները հաշվելով, քանի որ տոնակատարության հիմքում ընկած է լուսնաարեգակնային հրեական օրացույցը։ Ամենշատ ընդունված տարեթվերը ստացվել են այս մեթոդով՝ ապրիլի 7, 30 թվական և ապրիլի 3, 33 թվական (երկուսն էլ Հուլյան օրացույցով )[217]։

Իրադարձությունների պատմականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտնականները սահմանափակ համաձայնություն են ձեռք բերել Հիսուսի կյանքի հիմունքների վերաբերյալ[218]։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ գիտնականներ համաձայն են, որ Հովսեփը՝ Հիսուսի հայրը, մահացել է այն ժամանակ, երբ Հիսուսը սկսել է իր քարոզչությունը։ Բոլոր ավետարաններում չէ որ Հովսեփը նշված է Հիսուսի քարոզչության ընթացքում։ Հովսեփի մահը կբացատրեր թե ինչու Մարկոսի 6։3-ում Հիսուսի հարևանները նրան անվանում են Մարիամի որդի (տղաներին սովորաբար ճանաչվել են իրենց հայրերով)[219]։

Ըստ Թայնեսի և Մերցի՝ բացառիկ խարիզմատիկ առաջնորդները, ինչպիսին Հիսուսն է, հաճախ հակասության մեջ են մտնում իրենց հասարակ ընտանիքների հետ[220]։ Մարկոսի ավետարանում Հիսուսի ընտանիքը գալիս է նրա մոտ՝ վախենալով որ նա խելագարվել է (Մարկոս 3:20–34), այս հաշիվները նման են պատմականի, քանի որ վաղ քրիստոնյաները չեն հորինել այն [221]։ Հիսուսի մահից հետո նրա ընտանիքի շատ անդամներ միանում են քրիստոնեական շարժմանը[220]։ Հիսուսի եղբայր Հակոբոսը դառնում է Երուսաղեմի եկեղեցու առաջնորդ[222]

Գեզա Վերմեսն ասում է, որ Հիսուսի ծնունդը կույսից ուսմունքը բխում է աստվածաբանական զարգացումից, այլ ոչ թե պատմական իրադարձություններից[223]: Չնայած իշխող կարծիքին, որ Համատես ավետարանների հեղինակները հենվում էին միմյանց վրա, մյուս գիտնականները նշանակալի էին համարում այն, որ կույսից ծնվելը վավերացվել է երկու տարբեր ավետարաններում՝ Մատթեոսի և Ղուկասի [224][225][226][227][228][229]։

Սանդերս ասում է, որ Հիսուսի ծագումնաբանությունը հիմնված է ոչ պատմական իմֆորմացիայի վրա, բայց հեղինակները ցանկություն ունեն ցույց տալ, որ Հիսուսը եղել է համընդհանուր հրեական փրկիչ[230]։ Ամեն դեպքում, երբ Հիսուսի՝ կույսից ծնվելու վարդապետությունը հաստատվեց, այդ ավանդույթը փոխարինեց նախկին ավանդույթին, ըստ որի նա իջել էր Դավթից Հովսեփի միջոցով[231] ։ Ղուկասն հաղորդում է, որ Հիսուսը Հովհաննես Մկրտչի արյունակիցն է, բայց գիտնականները հիմնականում այս կապը համարում են հորինված [230]։

Մկրտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից գիտնականների մեծամասնությունը Հիսուսի մկրտությունը և խաչելությունը համարում է որոշակի պատմական փաստ [232]։ Գիտնականները օրինակ են բերում անմեղության վարկածը՝ ասելով որ վաղ քրիստոնյաները չեն հորինել մկրտությունը, ինչը կարող էր նշանակել, որ Հիսուսը մեղք է գործել և ուզում է ապաշխարել[233][234] Ըստ Թեյսենի և Մերզի՝ Հիսուսը ոգեշնչված էր Հովհաննես Մկրտչով և վերցրել է նրա ուսմունքի շատ տարրեր[235]։

Քարոզչություն Գալիլեայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտնականներից շատերի կարծիքով Հիսուսը հեռացել է Գալիլեայից և Հուդայից և այլևս չի քարոզել ու ուսուցանել ոչ մի տեղ[236]։ Նրանք համաձայն են, որ Հիսուսը բանավիճել է հրեա լսարանի հետ Աստծո թեմայով՝ ներկայացնելով որոշ բուժումներ առակների միջոցով և հավաքել հետևորդներ[16]։ Հիսուսի հրեա քննադատները նրա քարոզչությունը համարում են սկանդալային, քանի որ նա տոնում էր մեղավորների հետ, եղբայրանում կանանց հետ[52]։ Ըստ Սանդերսի՝ դա խելամիտ չէ, որ Մովսեսի օրենքի մեկնաբանության հետ կապված տարաձայնությունները կարող էին հրեական իշխանությունների մոտ Հիսուսին սպանելու ցանկություն առաջացնել [237]։

Նա մտածում է հրեական օրենքի մասին՝ որոնելով դրա ճիշտ նշանակությունը, երբեմն ի հակադրություն այլ ավանդույթների[238]։ Հիսուսը Օրենքի կենտրոնում դնում է սերը և այդ օրենքին հետևելը համարում ապոկալիպսիկ անհրաժեշտություն[238]։ Նրա էթիկական ուսմունքները տանում են մոռացության, ուրիշներին չդատելուն, թշնամիներին սիրելուն և աղքատների մասին հոգ տանելուն[239]։ Ըստ Ֆանքի և Հովերի գրառման՝ Հիսուսին բնորոշ է պարադոքսալ կամ անսպասելի շրջասությունները, ինչպես նրա խորհուրդներից մեկն է․ երբ խփում են մի այտին, առաջարկել նաև մյուս այտը (Ղուկաս 6:29)[240]։

Ավետարանները Հիսուսի ուսուցումը նկարագրում են հստակ սահմանված սեսիաներով, ինչպես Լեռան քարոզը Մատթեոսի ավետարանում կամ Քարոզ դաշտում՝ Ղուկասի ավետարանում։ Ըստ Գերդ Թայսնի, Անեթ Մերզի ուսմունքների՝ այս սեսիաները ներառում են Հիսուսի բուն ուսմունքները, բայց տեսարանները հորինվել են համապատասխան ավետարանականների կողմից, որպեսզի ստեղծեն այս ուսմունքները, որոնք նախապես գրառված էին առանց համատեքստի [62]։ Թեև Հիսուսի հրաշքները տեղավորվում են հին ժամանակների սոցիալական համատեքստում, նա սահմանել է դրանք այլ կերպ։ Առաջին նա վերագրում է դա բժշկվողների հավատին։ Երկրորդ՝ նա դրանք կապում է ժամանակի ավարտի մարգարեության հետ[241]։

Հիսուսը ընտրում է 12 աշակերտների ակնհայտորեն որպես ապոկալիպտիկ հաղորդագրություն[242]։ Բոլոր երեք Համատես ավետարաններում նշվում է տասներկու առաքյալ, թեև Ղուկասի անունների ցանկը տարբերվում է Մատթեոսի և Մարկոսի անունների ցանկից՝ ենթադրելով որ քրիստոնյաները չգիտեին, թե ովքեր են եղել բոլոր աշակերտները[243]։ Տասներկու աշակերտները կարող էին ներկայացնել Իսրայելի 12 տոհմական ցեղերը, որոնք վերականգնվելու էին Աստծո իշխանության հաստատումից հետո[243]։ Աշակերտները պետք է դառնային ցեղերի առաջնորդներ գալիք Թագավորությունում (Մատթեոս 19:28, Ղուկաս 22:30).[243]։ Ըստ Բարտ Էրմանի՝ Հիսուսի խոստումը, որ Տասներկուսը կղեկավարեն, պատմական է համարվում, քանի որ Տասներկուսի մեջ է մտնում նաև Հուդա Իսկարիովտեցին։ Մարկոսի ավետարանում աշակերտները գրեթե ոչ մի դեր չեն խաղում, բացի բացասականից։ Մինչ ուրիշները երբեմն պատասխանում են Հիսուսին լիակատար հավատքով, նրա աշակերտները շփոթված են և կասկածելի[244]։ Նրանք որպես ֆոն են ծառայում Հիսուսի և այլ կերպարների համար[244]։ Աշակերտների թերությունները Մարկոսի ավետարանում հավանաբար չափազանցված են և աշակերտները ավելի լավ են ներկայացված Մատթեոսի և Ղուկասի ավետարաննորում[244]։

Սանդերսն ասում է, որ Հիսուսի առաքելությունը զղջման մեջ չէ, չնայած նա խոստովանում է, որ այդ կարծիքը տարածված չէ[245]։

Դեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսը հանդես է գալիս որպես ապոկալիպսիկ կերպար, Մարդու Որդի, ով շուտով փառքով գալու է երկնքից հավաքելու ընտրյալներին (Մարկոս 13:24–27, Մատթեոս 24:29–31, Ղուկաս 21:25–28)։ Նա իրեն անվանում է մարդու որդի (խոսակցականում ունի մարդ իմաստը), բայց գիտնականները չգիտեն նա իրեն նկատի ուներ, երբ դիմում էր երկնային Մարդու Որդուն։ Պողոս առաքյալը և այլ վաղ քրիստոնեաներ մեկնաբանում են «Մարդու Որդի» որպես հարություն առած Հիսուս [28]։

Քրիստոս կամ Մեսսիա անվանումը նշում է, որ Հիսուսի հետևորդները հավատում էին նրա՝ օծյալ Դավիթ թագավորի ժառանգը լինելուն, ումից որոշ հրեաներ ակնկալում էին, որ փրկելու է Իսրայելը։ Ավետարանները վերաբերվում են նրան ոչ միայն որպես Մեսսիայի, այլ որպես և′ «Մեսսիա», և′ «Քրիստոս»։ Վաղ hուդիզմում անվան այս բացարձակ ձևը չի հանդիպում, այլ միայն այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են «նա Մեսսիան է»։

Հրեական մեսսիական ավանդույթները ներառում են շատ տարբեր ձևեր, որոնցից որոշ մասը կենտրոնացած էր Մեսսիայի կերպարի վրա, իսկ մյուսները՝ ոչ[246]։ Հիմնվելով քրիստոնեական ավանդույթների վրա՝ Գերդ Թեյսենը առաջ է տանում այն հիփոթեզը, որ Հիսուսը իրեն տեսնում էր մեսսիական անվանումներում, բայց չէր հավակնում Մեսսիայի կոչմանը [246]։ Բարթ էֆրանը հաստատում է, որ Հիսուսը իրեն մեսսիա էր համարում, թեկուզև այն իմաստով, որ նա լինելու է Աստծո ստեղծած նոր քաղաքական կարգի թագավորը[247] բայց ոչ այն իմաստով ինչպես այժմ մտածում են շատերը[248]

Զատիկ և խաչելություն Երուսաղեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

30 թվականներին Հիսուսը և նրա հետևորդները գնում են Գալիլեայից Երուսաղեմ Զատիկը նշելու[242]։ Հիսուսը հուզում է բարձրացնում Երկրորդ Տաճարում [18], որը հրեական կրոնական և քաղաքական իշխանությունների կենտրոնն էր։ Սանդերսը դա կապում է Հիսուսի այն մարգարեության հետ, որ Տաճարը ավբողջովին քանդվելու է[249]։ Հիսուսը վերջին ընթրիքն է ունենում աշակերտների հետ, որը քրիստոնեական գինու և հացի խորհուրդն է համարվում։ Հիսուսի խոսքերը գրառված են Համատես ավետարաններում և Պողոս առաքյալի առաջին նամակը Կորնթացիներին գրքում։ Ավետարանների միջև տարբերությունները չեն կարող ամբողջովին համաձայնեցվել և անհնարին է իմանալ՝ ինչ է Հիսուսը մտադրվել, բայց ընդհանուր առմամբ ընթրիքը մատնանշում է Արքայության գալուստը։ Հիսուսը հավանաբար սպասում էր, որ իրեն սպանելու են և հնարավոր է՝ հույս ուներ, որ Աստված կխառնվի[250]։

Ավետարաններն ասում են, որ Հիսուսը մատնվելու է աշակերտներից և շատ գիտնականներ այս գրառումը շատ հուսալի են համարում[251]։ Դա իրականացվել է Պիղատոս Պոնտացու՝ Իսրայելի հռոմեացի կառավարիչի հրամանով [18]։ Տաճարի սուդակեցի քահանայապետները հավանական է արտաքսել են Հիսուսին քաղաքական կարծիքների համար, ոչ թե քարոզչության[251]։ Նրանք նրան սպառնալիք էին համարում կայունության համար հատկապես Երկրորդ Տաճարի հուզումից հետո[251][27]։ Այլ գործոններ, ինչպիսիք են հաղթական մուտքը Երուսաղեմ, կարող էին նպաստել այս որոշմանը[252]։ Շատ գիտնականներ Հիսուսի խաչելությունը համարում են փաստացի, քանի որ վաղ քրիստոնյաները չէին հորինի իրենց առաջնորդի տանջալի մահը[232][253]։

Լեզու, ազգային պատկանելություն և արտաքին տեսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Twelve depictions of Jesus from around the world
Հիսուսի կրոնական պատկանելությունը արվեստում եղել է մշակութային պայմանների ազդեցության տակ [254][255]

Հիսուսը մեծացել է Գալիլեայում և նրա քարոզչության մեծ մասը անցել է այստել[256]։ Լեզուն, որով առաջին դարում խոսում էին Գալիլեայում և Հուդայում հրեապաղեստինյան եբրայերենն էր և հունարենը՝ արամեերենի գերակշռմամբ[257][258]։ Կարծիք կա, որ Հիսուսը իր ուսուցուման մեծ մասը արել է արամեերենով[259]։

Ժամանակակից գիտնականները համաձայն են, որ Հիսուսը եղել է առաջին դարի Պաղեստի[260][261] հրեա։ Հուդայոսը հունական Նոր կտակարանում տերմին է, որը տեքստերում կարող է նշանակել կրոն, ազգային պատկանելություն(հուդիզմում) կամ երկուսը միասին[Ն 10][263][264][265]։

Նոր Կտակարանում չի տրվում Հիսուսի նախքան մահը հայտնության ոչ մի նկարագրություն, նա անտարբեր է ռասսայական տարբերությունների նկատմամբ և չի անդրադառնում մարդկանց այն գծերին, որոնց մասին նշում է[266][267][268]: Հիսուոսը հավանաբար նման է իր ժամանակների տիպիկ հրեաներին, իր թափառումների և ճգնակեցության շնորհիվ ունի տպավորիչ տեսք [269]։

Քրիստոսի մասին առասպելի տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոսի մասին առասպելը դա հիփոթեզ է այն մասին, որ Հիսուսը Նազարեթից երբեք չի եղել և եթե անգամ եղել է, ապա որևէ առնչություն չի ունեցել քրիստոնեության հիմնադրման և ավետարանական հաշիվների հետ[Ն 11]։ Հիսուսի ծննդյան մասին պատմությունները այլ գլխավոր իրադարձությունների հետ միասին ունեն այնքան շատ առասպելական տարրեր, որ գիտնականները ենթադրում են, որ որոշ գիտնականներ կարծում են, որ ինքը՝ Հիսուսն էլ է առասպել[271]։ Բրունո Բաուերը (1809–1882) մտածում է, որ առաջին ավետարանը եղել է գրական ստեղծագործություն, որը ստեղծել է պատմություն, այլ ոչ թե պատկերել այն[272]։ Ըստ Ալբերտ Կալտոֆի (1850–1906)` հասարակական շարժումն է ծնել Հիսուսին, երբ նա բախվել է հրեական մեսսիական հույսերին [272]։ Չնայած հեղինակների կողմից առաջ բերված փաստարկներին, որոնք կասկածի տակ են դնում պատմական Հիսուսի գոյության փաստը, պատմաքննադատական աստվածաշնչյան ուսմունքում հաստատուն է մնում այն կարծիքը, որ պատմական Հիսուսը իսկապես ապրել է այդ երկրում և այդ ժամանակաշրջանում[273][274][275][276][277][278][279]։

Հեռանկարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնյա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երրորդությունը քրիստոնեական հավատն է, որ աստվածը մեկ աստված է երեք անձերում․ Հայր աստված, Որդի Աստված (Հիսուս) և Սուրբ Հոգի
Հիսուսը Ալֆայի և Օմեգայի հետ նամակները 4-րդ դարի հռումեական կատակոմբաներում

Հիսուսի մասին քրիստոնեական տեսակետները հիմնված են տարբեր աղբյուրների վրա՝ ներառյալ կանոնիկական ավետարանները և նորկտակարանային նամակները, ինչպես՝ Պողոսի նամակները և Հովհաննեսի գրվածքները։ Այս փաստաթղթերում ուրվագծում են քրիստոնյանների` Հիսուսի մասին ունեցած հիմնական համոզմունքները, այդ թվում նրա աստվածային, մարդկային, երկնային կյանքի, ինչպես նաև այն մասին, որ նա է Քրիստոսը՝ Աստծո Որդին[280]։ Չնայած նրանց ընդհանուր համոզմունքներին՝ ոչ բոլոր քրիստոնեական դավանությունների վարդապետություններն են համընկնում և երկու՝ Արևելյան և Արևմտյան հերձվածների ուսմունքների տարբերությունները քրիստոնեության մեջ դարեր շարունակ պահպանվել են [281]։

Նոր Կտակարանում ասվում է, որ Հիսուսի հարությունը քրիստոնեական հավատի հիմքն է հանդիսանում (1 Կորնթացիներ 15:12–20)[282]։ Քրիստոնյաները հավատում են , որ նրա զոհաբերական մահվան և հարության շնորհիվ մարդիկ կարող են հաշտվել Աստծո հետ և հենց դրանով արժանանալ փրկություն և հավերժական կյանքի խոստման[283]։

Հիշելով Հովհաննես Մկրտչի՝ Հիսուսի մկրտությունից հետո հաջորդ օրը ասված խոսքերը՝ այդ վարդապետությունը երբեմն Հիսուսին անվանում է Աստծո Գառ, որին խաչում են Աստծո ծառայի իր դերը կատարելու համար [284][285]։ Այսպիսով Հիսուսը դիտվում է որպես առաջին և վերջին Ադամ, որի հնազանդությունը հակադրվում է Ադամի անհնազանդությանը[286] [287]։

Քրիստոնյաներից շատերը հավատում են, որ Հիսուսը և՛մարդ է, և՛Աստծո որդին[10]։ Երրորդության քրիստոնյաները հավատում են, որ Հիսուսը Խորհրդանիշ է, Աստծո մարմնացում և Աստծո Որդի, այսինքն՝ միանգամայն աստվածային և միանգամայն մարդկային։ Այնուամենայնիվ Երրորդության վարդապետությունը համընդհանուր ընդունված չէ քրիստոնյաների մեջ[288][289] ։ Բողոքական բարեփոխումների հետ քրիստոնյաները, ինչպիսին են Միխայել Սերվետուսը և սոցիանիստնեը սկսում են հարցականի տակ դնել հին դավանանքները, որոնք հաստատում են Հիսուսի երկու էությունը[28] ։ Ոչերրորդական քրիստոնեական խմբերն են՝ Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցին, Եհովայի վկաները և ՈւնիտարիստներըՔաղվածելու սխալ՝ Closing </ref> missing for <ref> tag։ Մուսուլմանները Նոր Կտակարանի ավետարանները համարում են անհավաստի և հավատում, որ Հիսուսի նախնական ուղեձը կորսված կամ վերափոխված է, և որ Մուհամմադը եկել է ավելի ուշ այն վերահաստատելու[290] ։ Հավատը Հիսուսի նկատմամբ (և Աստծո կողմից ուղարկված բոլոր մարգարեների) պարտադիր պայման է համարվում մուսուլման լինելու համար[291]։ Ղուրանը Հիսուսի անունը 25 անգամ ավելի հաճախ է նշվում, քան Մուհամմադինը [292][293] և ընդգծում, որ Հիսուսը մահկանացու է, ով նման է մյուս բոլոր մարգարեներին և աստվածային կերպով ընտրված էր Աստծո ուղերձը տարածելու համար[294]։ Չնայած Ղուրանում հաստատվում է Հիսուսի՝ կույս Մարիամից ծնվելը, սակայն ոչ նա մարմնացում և ոչ էլ աստված է համարվում։ Իսլամում ինչպես բոլոր մարգարեները, Հիսուսն էլ է համարվում մուսուլման[295]։

Ղուրանում նկարագրվում է հրեշտակների ավետումը Մարիամին, որ նա պետք է ծնի Հիսուսին՝ մնալով կույս։ Այն կուսածնությունը համարում է հրաշք, որը կատարվել է Աստծո կամքով[296][297]։ Ղուրանում (21:91 and 66:12) նշում է, որ Աստված իր հոգին է փչել Մարիամի վրա մինչ նա մաքրաբարո էր [296][297]։ Հիսուսին անվանում են «Աստծո Հոգի», քանի որ նա ծնվել է Սուրբ Հոգու միջնորդությամբ [296], բայց այդ հավատը չի ենթադրում նրա նախագոյությանը[298]։

Որպեսզի օգնի հրեա ժաղովրդին, Հիսուսը Աստծո թույլտվությամբ է հրաշքներ գործելու կարողություն ստանում, բայց ոչ իր ուժի շնորհիվ [26]։ Իր քարոզչության շնորհիվ Հիսուսը դիտվում է որպես Մուհամմադի նախագուշակ[294]։ Մուսուլմանների համար դա համբարձում է և ոչ թե խաչելություն, որը Հիսուսի կյանքի գլխավոր իրադարձությունն է[299]։ Շատ հրեաներ հավատում են, որ Հիսուսը ժամանակի վերջում վերադառնալու է և հաղթելու Հակաքրիստոսին (Ադ-Դաջալին)՝ սպանելով նրան Լուդում[24]։

Ահմադիայի մուսուլմանական համայնքում կան Հիսուսի մասին մի քանի տարաբնույթ ուսմունքներ։ Ահմադացիները հավատում են, որ նա հասարակ մահկանացու էր, ով վերապրել է իր խաչելությունը և մահացել բնական մահով մոտ 120 տարեկան հասակում՝ Կաշմիրում՝ Հնդկաստանում և թաղված է Ռոզա Բալում[300]։

Բահայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բահայ ուսմունքը կարծում է, որ Հիսուսը եղել է Աստծո մարմնացումը[301], միջնորդ Աստծո և մարդկության միջև, ուղարկված է որպես բանբեր և արտացոլում է Աստծո որակները և հատկությունները[302]։ Բահայի գաղափարները ընդգծում են աստվածային և մարդկային որակները միաժամանակ[302]՝ այսպիսով այն նույնացնելով քրիստոնեական մարմնացման գաղափարի հետ[301]։ Բահայները Հիսուսին ընդունում են որպես Աստծո Որդի[303]։ Ըստ Բահայի՝ Հիսուսը Աստծո հիանալի հատկությունների մարմնացումն է, սակայն բահայական ուսմունքները մերժում են այն գաղափարը, որ ստվածայինի «անասելի էությունը» ներառված է մեկ մարմնում և դա պայմանավորված է նրանց այն հավատով, որ ամենագոյությունը և գերազանցությունը Աստծո էությունն է [301]։

Բահաուլան՝ բահայ հավատի հիմնադիրը, գրում է, քանի որ Աստծո յուրաքանչյուր դրսևորում աստվածային հատկություն ունի, դրանք կարող են դիտվել որպես հոգևոր «վերադարձ» Աստծո նախնական դրսևորմանը և Աստծո յուրաքանչյուր նոր կրոնական հատկություն փոխարինվում է նախկին մեկով, հասկացություններում հայտնի է որպես առաջադիմական բացահայտում[302]։ Բահայները հավատում էին որ Աստծո պլանները հետզհետե մարդկության հասունացմանը զուգընթաց անցնում են այս գործընթացի միջով և որ դրանցից որոշները տանում են նախկինների առաքելության կոնկրետ կատարմանը։ Բահայները հավատում են, որ Բահաուլան Քրիստոսի խոստացված վերադարձն է[304]։ Բահայական ուսմունքները հաստատում են շատ բան, բայց ոչ Ավետարաններում նկարագրված բոլոր տեսակետները։ Բահայները հավատում են կուսածնությանն ու Քաչելությանը [305][306], բայց Հիսուսի Հարությունն ու հրաշքները դիտում են որպես խորհրդանիշ[303][306]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Հիսուս հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո: CC-BY-SA-icon-80x15.png

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Finegan J. Handbook of Biblical Chronology, rev. ed.Hendrickson Publisher, 1998. — P. 319. — ISBN 978-1-56563-143-4
  2. 2,0 2,1 Meier J. P. A Marginal Jew: The roots of the problem and the person.Yale University Press, 1991. — P. 407. — ISBN 978-0-300-14018-7
  3. 3,0 3,1 date of birth of Jesus
  4. 4,0 4,1 4,2 Evangelist L. t. Ավետարան ըստ Ղուկասի
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Four Evangelists Four Gospels
  6. synoptic gospels
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Matthew the Apostle Καινή Διαθήκη — 1000.
  8. 8,0 8,1 8,2 Vermes Geza (1981)։ Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels։ Philadelphia: First Fortress։ էջեր 20, 26, 27, 29։ ISBN 978-0-8006-1443-0 
  9. Bauckham Richard (2011)։ Jesus: A Very Short Introduction։ Oxford University Press։ էջեր 1–5։ ISBN 978-0-19-957527-5։ «Jesus of Nazereth, or Jesus Christ (As Christians call him), is undoubtedly the best known and most influential human person in world history...» 
  10. 10,0 10,1 Ehrman Bart D. (2014)։ How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee։ HarperOne։ ISBN 978-0-06-177818-6 
  11. Powell, 1998, էջեր 168–73
  12. Bart D. Ehrman, MDiv, PhD. Historical Jesus. 'Prophet of the New Millennium.' Course handbook, p. 10 (Lecture Three. V. B.) The Teaching Company, 2000, Lecture 24
  13. Sanders, 1993, էջ 57
  14. Dunn James D.G. (2013)։ The Oral Gospel Tradition։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 290–91 
  15. James Orr, ed. (1939)։ «International Standard Bible Encyclopedia Online»։ Wm. B. Eerdmans Publishing Co. 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Levine, 2006, էջ 4
  17. Charlesworth James H. (2008)։ The Historical Jesus: An Essential Guide։ էջ 113։ ISBN 978-1-4267-2475-6 
  18. 18,0 18,1 18,2 Sanders, 1993, էջ 11
  19. «anno Domini»։ Merriam Webster Online Dictionary։ Merriam-Webster։ 2003։ Վերցված է November 3, 2016։ «Etymology: Medieval Latin, in the year of our Lord» 
  20. BBC Team (February 8, 2005)։ «History of Judaism 63 BCE–1086 CE»։ BBC Religion & Ethics։ British Broadcasting Corporation։ Վերցված է April 20, 2016 
  21. Grudem, 1994, էջեր 568–603
  22. Garrett James L. (2014)։ Systematic Theology, Volume 2, Second Edition: Biblical, Historical, and Evangelical։ Wipf and Stock Publishers։ էջ 766։ ISBN 978-1-62564-852-5 
  23. «Quran 3:46–158»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 1, 2015-ին 
  24. 24,0 24,1 Glassé Cyril (2008)։ Concise Encyclopedia of Islam։ Rowman & Littlefield։ էջեր 270–71։ ISBN 978-0-7425-6296-7 
  25. Siddiqui Mona (2013)։ Christians, Muslims, and Jesus։ Yale University Press։ ISBN 978-0-300-16970-6 
  26. 26,0 26,1 Morgan Diane (2010)։ Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice։ ABC-CLIO։ էջեր 45–46։ ISBN 978-0-313-36025-1 
  27. 27,0 27,1 Jacobs Joseph, Kohler Kaufmann, Gottheil Richard, Krauss Samuel։ «Jesus of Nazareth»։ Jewish Encyclopedia 
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 28,8 28,9 Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  29. Mark 10:47 {{{3}}}
  30. Mark 6:3 {{{3}}}
  31. Matthew 13:55 {{{3}}}
  32. Luke 4:22 {{{3}}}
  33. John 1:45 {{{3}}}
  34. 34,0 34,1 Wikisource-logo.svg Maas Anthony J. (1913)։ «Origin of the Name of Jesus Christ»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company 
  35. Wycliffe Bible Dictionary։ entry Hebrew Language: Hendrickson Publishers։ 1975 
  36. Ehrman Bart D. (2012)։ Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth։ HarperOne։ էջ 29։ ISBN 978-0-06-208994-6 
  37. «Joshua»։ Merriam-Webster։ Վերցված է August 4, 2013 
  38. Hare Douglas (2009)։ Matthew։ Westminster John Knox Press։ էջ 11։ ISBN 978-0-664-23433-1 
  39. Rogers Cleon (1999)։ Topical Josephus։ Zondervan։ էջ 12։ ISBN 978-0-310-23017-5 
  40. Eddy, Boyd, էջ 129
  41. France, 2007, էջ 53
  42. Doninger, 1999, էջ 212
  43. Pannenberg, 1968, էջեր 30–31
  44. Bultmann Rudolf K. (2007)։ Theology of the New Testament։ Baylor University Press։ էջ 80։ ISBN 978-1-932792-93-5 
  45. Heil John P. (2010)։ Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ։ Society of Biblical Lit։ էջ 66։ ISBN 978-1-58983-482-8 
  46. Gwynn Murl E. (2011)։ Conflict: Christianity's Love Vs. Islam's Submission։ iUniverse։ էջ 92։ ISBN 978-1-4620-3484-0 
  47. Vine, 1940, էջեր 274–75
  48. Mills, Bullard, էջ 142
  49. Bruce Frederick F. (1988)։ The Book of the Acts։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 362։ ISBN 978-0-8028-2505-6 
  50. Evans C.A. (2008)։ Exploring the Origins of the Bible։ Baker Academic։ էջ 154 
  51. Keener Craig S. (2009)։ The Historical Jesus of the Gospels։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 56 
  52. 52,00 52,01 52,02 52,03 52,04 52,05 52,06 52,07 52,08 52,09 52,10 52,11 52,12 52,13 52,14 52,15 Funk Robert W., Hoover Roy W. (1993)։ The Five Gospels։ Harper։ էջ 3 
  53. Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds) The Oxford Handbook of Biblical Studies. Oxford: Oxford University Press. p. 433
  54. Talbert, C. H. (1977) What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.
  55. Graham N. Stanton (8 July 2004)։ Jesus and Gospel։ Cambridge University Press։ էջ 192։ ISBN 978-0-521-00802-0 
  56. J. W. Rogerson, Judith M. Lieu (16 March 2006)։ The Oxford Handbook of Biblical Studies։ Oxford University Press։ էջ 437։ ISBN 978-0-19-925425-5 
  57. 57,0 57,1 57,2 Sanders, 1993, էջ 3
  58. Grudem, 1994, էջեր 90–91
  59. Köstenberger, Kellum, էջեր 117–25
  60. Ehrman, 1999, էջեր 22–23
  61. Sanders, 1993, էջ 71
  62. 62,0 62,1 62,2 Theissen, Merz, էջեր 17–62
  63. Roberts Mark D. (2007)։ Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John։ Crossway։ էջ 58։ ISBN 978-1-4335-1978-9 
  64. Licona, 2010, էջեր 210–21
  65. Haffner Paul (2008)։ New Testament Theology։ էջ 135։ ISBN 978-88-902268-0-9 
  66. Scroggie W. Graham (1995)։ A Guide to the Gospels։ Kregel Publications։ էջ 128։ ISBN 978-0-8254-9571-7 
  67. Moloney Francis J., Harrington Daniel J. (1998)։ The Gospel of John։ Liturgical Press։ էջ 3։ ISBN 978-0-8146-5806-2 
  68. Ladd George E. (1993)։ A Theology of the New Testament։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 251։ ISBN 978-0-8028-0680-2 
  69. 69,0 69,1 Metzger Paul L. (2010)։ The Gospel of John: When Love Comes to Town։ InterVarsity Press։ էջ 281 
  70. 70,0 70,1 70,2 Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. pp. 1563–64.
  71. 71,0 71,1 May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" pp. 1240–85.
  72. May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" pp. 1286–318.
  73. 73,0 73,1 73,2 73,3 Harris, 1985, էջեր 302–10
  74. Rahner, 2004, էջեր 730–31
  75. O'Collins Gerald (2009)։ Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus։ OUP Oxford։ էջեր 1–3։ ISBN 978-0-19-955787-5 
  76. Turner David L. (2008)։ Matthew։ Baker Academic։ էջ 613։ ISBN 978-0-8010-2684-3 
  77. Aslan Reza (2013)։ Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth։ Random House։ էջ 756։ ISBN 9781400069224 
  78. 78,0 78,1 78,2 78,3 78,4 Harris, 1985, էջեր 270–72
  79. Evans Craig A. (2001)։ «Context, family and formation»։ in Bockmuehl Markus N. A.։ Cambridge companion to Jesus։ Cambridge University Press։ էջեր 14, 21։ ISBN 978-0-521-79678-1 
  80. 80,0 80,1 80,2 Blomberg, 2009, էջեր 224–29
  81. Köstenberger, Kellum, էջեր 141–43
  82. McGrath, 2006, էջեր 16–22
  83. Dunn James D. G., Rogerson John W. (2003)։ Eerdmans commentary on the Bible։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 1010։ ISBN 978-0-8028-3711-0 
  84. 84,0 84,1 Zanzig Thomas (2000)։ Jesus of history, Christ of faith։ Saint Mary's Press։ էջ 118։ ISBN 978-0-88489-530-5 
  85. Sheen Fulton J. (2008)։ Life of Christ։ Random House։ էջ 65։ ISBN 978-0-385-52699-9 
  86. Redford, 2007, էջեր 117–30
  87. Vaught Carl G. (2001)։ The Sermon on the mount: a theological investigation։ Baylor University Press։ էջեր xi–xiv։ ISBN 978-0-918954-76-3 
  88. Nash Henry S. (1909)։ «Transfiguration, The»։ in Jackson Samuel M.։ The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11։ Funk & Wagnalls Company։ էջ 493։ ISBN 978-1-4286-3189-2 
  89. 89,0 89,1 89,2 Barton Stephen C.։ The Cambridge Companion to the Gospels։ Cambridge University Press։ էջեր 132–33։ ISBN 978-0-521-80766-1 
  90. 90,0 90,1 90,2 90,3 90,4 90,5 Cox, Easley, էջեր 155–70
  91. Redford, 2007, էջեր 257–74
  92. Patella Michael F. (2009)։ «The Gospel According to Luke»։ in Durken Daniel։ New Collegeville Bible Commentary: New Testament։ Liturgical Press։ էջ 255։ ISBN 978-0-8146-3260-4 
  93. Stassen Glen H., Gushee David P. (2003)։ Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context։ InterVarsity Press։ էջեր 102–03, 138–40, 197–98, 295–98։ ISBN 978-0-8308-2668-1 
  94. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated98 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  95. {{cite book|title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel| first=Andreas J.|last= Köstenberger|year= 1998| isbn= 978-0-8028-4255-8 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |pages= 108–09
  96. Lisco Friedrich G. (1850)։ The Parables of Jesus։ Daniels and Smith Publishers։ էջեր 9–11 
  97. >Oxenden Ashton (1864)։ The parables of our Lord?։ William Macintosh Publishers։ էջ 6 
  98. Boucher Madeleine I.։ «The Parables»։ BBC։ Վերցված է June 3, 2013 
  99. Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  100. Achtemeier Paul J., Green Joel B., Thompson Marianne M. (2001)։ Introducing the New Testament: Its Literature and Theology։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 198։ ISBN 978-0-8028-3717-2 
  101. van der Loos Hendrik (1965)։ The Miracles Of Jesus։ Brill։ էջ 197 
  102. Pentecost J. Dwight (1981)։ The words and works of Jesus Christ։ Zondervan։ էջ 212։ ISBN 978-0-310-30940-6 
  103. Lockyer Herbert (1988)։ All the Miracles of the Bible։ Zondervan։ էջ 235։ ISBN 978-0-310-28101-6 
  104. Kingsbury Jack D. (1983)։ The Christology of Mark's Gospel։ Fortress Press։ էջեր 91–95։ ISBN 978-1-4514-1007-5 
  105. 105,0 105,1 105,2 Lee, 2004, էջեր 21–30
  106. 106,0 106,1 Harding Mark, Nobbs Alanna (2010)։ The Content and the Setting of the Gospel Tradition։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 281–82։ ISBN 978-0-8028-3318-1 
  107. Cross, Livingstone, John, Gospel of
  108. Karris Robert J. (1992)։ The Collegeville Bible Commentary: New Testament։ Liturgical Press։ էջեր 885–86։ ISBN 978-0-8146-2211-7 
  109. Kingsbury Jack D., Powell Mark A., Bauer David R. (1999)։ Who do you say that I am? Essays on Christology։ Westminster John Knox Press։ էջ xvi։ ISBN 978-0-664-25752-1 
  110. Donahue, Harrington, էջ 336
  111. Yieh John Y. H. (2004)։ One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel։ Walter de Gruyter։ էջեր 240–41։ ISBN 978-3-11-018151-7 
  112. Pannenberg, 1968, էջեր 53–54
  113. Lee, 2004, էջեր 72–76
  114. Գործք, 1։3
  115. 115,0 115,1 May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" p. 1213–39
  116. 116,0 116,1 Harris, 1985, էջեր 285–96
  117. Boring, Craddock
  118. Evans, 2003, էջեր 381–95
  119. Lockyer Herbert (1988)։ All the Apostles of the Bible։ Zondervan։ էջեր 106–11։ ISBN 978-0-310-28011-8 
  120. Hayes Doremus A. (2009)։ The Synoptic Gospels and the Book of Acts։ HardPress։ էջ 88։ ISBN 978-1-313-53490-1 
  121. 121,0 121,1 121,2 Fahlbusch Erwin (2005)։ The Encyclopedia of Christianity 4։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 53–56։ ISBN 978-0-8028-2416-5 
  122. 122,0 122,1 Evans, 2003, էջեր 465–77
  123. Cox, Easley, էջեր 180–91
  124. 124,0 124,1 Cox, Easley, էջ 182
  125. 125,0 125,1 Perkins Pheme (2000)։ Peter: apostle for the whole church։ Fortress Press։ էջ 85։ ISBN 978-1-4514-1598-8 
  126. Lange Johann P. (1865)։ The Gospel according to Matthew, Volume 1։ Charles Scribner Co։ էջ 499 
  127. 127,0 127,1 Walvoord, Zuck, էջեր 83–85
  128. 128,0 128,1 Harris, 1985, էջեր 272–85
  129. O'Day Gail R., Hylen Susan (2006)։ John։ Westminster John Knox Press։ էջեր 142–68։ ISBN 978-0-664-25260-1 
  130. Ridderbos Herman (1997)։ The Gospel according to John։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 546–76։ ISBN 978-0-8028-0453-2 
  131. Cross, Livingstone, Jesus
  132. Michaels J. Ramsey (211)։ John (Understanding the Bible Commentary Series)։ Baker Books։ էջ 187։ ISBN 9781441236593 
  133. Brown, 1997, էջ 146
  134. Bromiley Geoffrey W. (1988)։ International Standard Bible Encyclopedia: E–J։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 1050–52։ ISBN 978-0-8028-3782-0 
  135. 135,0 135,1 135,2 135,3 Evans, 2003, էջեր 487–500
  136. 136,0 136,1 136,2 Blomberg, 2009, էջեր 396–400
  137. 137,0 137,1 137,2 137,3 137,4 Holman Concise Bible Dictionary։ B&H Publishing Group։ 2011։ էջեր 608–09։ ISBN 978-0-8054-9548-5 
  138. Evans, 2003, էջ 495
  139. Blomberg, 2009, էջեր 396–98
  140. O'Toole Robert F. (2004)։ Luke's presentation of Jesus: a christology։ Editrice Pontificio Istituto Biblico։ էջ 166։ ISBN 978-88-7653-625-0 
  141. Binz Stephen J. (2004)։ The Names of Jesus։ Twenty-Third Publications։ էջեր 81–82։ ISBN 978-1-58595-315-8 
  142. Ironside H. A. (2006)։ John։ Kregel Academic։ էջ 454։ ISBN 978-0-8254-9619-6 
  143. 143,0 143,1 Niswonger, 1992, էջ 172
  144. Majerník, Ponessa, էջ 181
  145. 145,0 145,1 Carter, 2003, էջեր 120–21
  146. Evans Craig A. (2012)։ Matthew (New Cambridge Bible Commentary)։ Cambridge University Press։ էջ 453։ ISBN 978-0521011068 
  147. Blomberg, 2009, էջեր 400–01
  148. Brown, 1988, էջ 93
  149. Senior Donald (1985)։ The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew։ Liturgical Press։ էջ 124։ ISBN 978-0-8146-5460-6 
  150. Blomberg, 2009, էջ 402
  151. 151,0 151,1 151,2 151,3 151,4 151,5 151,6 Evans, 2003, էջեր 509–20
  152. 152,0 152,1 Köstenberger, Kellum, էջեր 211–14
  153. 153,0 153,1 Doninger, 1999, էջ 271
  154. Ehrman Bart D. (2009)։ Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)։ HarperCollins։ էջ 82։ ISBN 978-0-06-186328-8 
  155. Köstenberger, Kellum, էջեր 213–14
  156. Morris, 1992
  157. Harris, 1985, էջեր 308–09
  158. Harris, 1985, էջեր 297–301
  159. 159,0 159,1 Evans, 2003, էջեր 521–30
  160. Cox, Easley, էջեր 216–26
  161. Frederick F. Bruce (1990)։ The Acts of the Apostles։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 210։ ISBN 978-0-8028-0966-7 
  162. Johnson Luke T., Harrington Daniel J. (1992)։ The Acts of the Apostles։ Liturgical Press։ էջեր 164–67։ ISBN 978-0-8146-5807-9 
  163. Wikisource-logo.svg Van den Biesen Christian (1913)։ «Apocalypse»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company 
  164. Catholic Encyclopedia: Proselyte: "The English term "proselyte" occurs only in the New Testament where it signifies a convert to the Jewish religion (Matthew 23:15; Acts 2:11; Acts 6:5; etc.), though the same Greek word is commonly used in the Septuagint to designate a foreigner living in Palestine. Thus the term seems to have passed from an original local and chiefly political sense, in which it was used as early as 300 BC, to a technical and religious meaning in the Judaism of the New Testament epoch."
  165. Ehrman, 2012, էջեր 87–90
  166. Jaeger Werner (1961)։ Early Christianity and Greek Paideia։ Harvard University Press։ էջեր 6, 108–09։ ISBN 9780674220522։ Վերցված է 26 February 2015 
  167. Galatians 2:9, Acts 1:13; See Historical reliability of the Acts of the Apostles for details
  168. Cross F.L., ed. (2005)։ «Paul»։ The Oxford dictionary of the Christian Church (3rd rev. ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 9780192802903 
  169. Cohen, Shaye J.D. (1988). From the Maccabees to the Mishnah 0-664-25017-3 pp. 224–225
  170. Fee Gordon, Stuart Douglas (2014)։ How to Read the Bible for All Its Worth: Fourth Edition։ Zondervan։ ISBN 978-0-310-51783-2 
  171. Bart D. Ehrman (1997)։ The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings։ Oxford University Press։ էջ 8։ ISBN 978-0-19-508481-8։ «The New Testament contains twenty-seven books, written in Greek, by fifteen or sixteen different authors, who were addressing other Christian individuals or communities between the years 50 and 120 C.E. (see box 1.4). As we will see, it is difficult to know whether any of these books was written by Jesus' own disciples.» 
  172. Levine, 2006, էջ 5
  173. Witherington, 1997, էջ 113
  174. Powell, 1998, էջեր 19–23
  175. Amy-Jill Levine in The Historical Jesus in Context edited by Amy-Jill Levine et al. Princeton University Press 978-0-691-00992-6 p. 4
  176. Theissen Gerd, Winter Dagmar (2002)։ The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria։ Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press։ էջ 5։ ISBN 978-0664225377 
  177. Jesus Research: An International Perspective (Princeton-Prague Symposia Series on the Historical Jesus) by James H. Charlesworth and Petr Pokorny (September 15, 2009) 0802863531 pp. 1–2
  178. Keener Craig S. (2012)։ The Historical Jesus of the Gospels։ William B. Eerdmans Publishing։ էջ 163։ ISBN 978-0-8028-6292-1 
  179. Chilton, Evans, էջ 27
  180. Evans, 2012, էջեր 4–5
  181. Borg Marcus J. (1994)։ Jesus in Contemporary Scholarship։ Continuum։ էջեր 4–6։ ISBN 978-1-56338-094-5 
  182. Theissen, Winter, էջեր 142–43
  183. Anderson Paul N., Just Felix, Thatcher Tom (2007)։ John, Jesus, and History, Volume 1: Critical Appraisals of Critical Views։ Society of Biblical Lit։ էջ 131։ ISBN 978-1-58983-293-0 
  184. Meier, 2006, էջ 124
  185. Barr James (1989)։ «Chapter 3 - Hebrew, Aramaic and Greek in the Hellenistic age»։ in Davies W.D., Finkelstein Louis։ The Cambridge history of Judaism. Volume 2: The Hellenistic Age (1. publ. ed.)։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 79–114։ ISBN 9781139055123 
  186. 186,0 186,1 Harris, 1985, էջ 263
  187. Rausch, 2003, էջեր 36–37
  188. Anderson Paul N., Just Felix, Thatcher Tom (2007)։ John, Jesus, and History, Volume 2։ Society of Biblical Lit։ էջ 291։ ISBN 978-1-58983-293-0 
  189. Anderson Paul N., Just Felix, Thatcher Tom (2007)։ John, Jesus, and History, Volume 2։ Society of Biblical Lit։ էջ 292։ ISBN 978-1-58983-293-0 
  190. Funk, Hoover, էջեր 471–532
  191. Tuckett Christopher (2001)։ «Sources and methods»։ in Bockmuehl Markus N. A.։ Cambridge Companion to Jesus։ Cambridge University Press։ էջեր 123–24։ ISBN 978-0-521-79678-1 
  192. Blomberg, 2009, էջեր 431–36
  193. Van Voorst, 2000, էջեր 39–53
  194. Theissen, Merz
  195. 195,0 195,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Humphreys1992 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  196. Maier, 1989, էջեր 115–18
  197. 197,0 197,1 Niswonger, 1992, էջեր 121–22
  198. Köstenberger, Kellum, էջեր 137–38
  199. Niswonger, 1992, էջեր 122–24
  200. 200,0 200,1 Vermes Géza (2010)։ The Nativity: History and Legend։ Random House Digital։ էջեր 81–82։ ISBN 978-0-307-49918-9 
  201. Dunn, 2003, էջ 324
  202. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Meier1991 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  203. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Finegan անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  204. Köstenberger, Kellum, էջ 140
  205. 205,0 205,1 Freedman, 2000, էջ 249
  206. Maier, 1989, էջեր 120–21
  207. Köstenberger, Kellum, էջ 140
  208. Maier, 1989, էջ 123
  209. Evans Craig (2006)։ «Josephus on John the Baptist»։ in Levine Amy-Jill, Allison Dale C., Crossan John D.։ The Historical Jesus in Context։ Princeton University Press։ էջեր 55–58։ ISBN 978-0-691-00992-6 
  210. Gillman Florence M. (2003)։ Herodias: at home in that fox's den։ Liturgical Press։ էջեր 25–30։ ISBN 978-0-8146-5108-7 
  211. Köstenberger, Kellum, էջ 398
  212. Theissen, Merz, էջեր 81–83
  213. Green Joel B. (1997)։ The gospel of Luke: New International Commentary on the New Testament Series։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 168։ ISBN 978-0-8028-2315-1 
  214. Carter, 2003, էջեր 44–45
  215. Köstenberger, Kellum, էջեր 398–400
  216. Barnett Paul (2002)։ Jesus & the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times։ InterVarsity Press։ էջ 21։ ISBN 978-0-8308-2699-5 
  217. Pratt J. P. (1991)։ «Newton's Date for the Crucifixion»։ Journal of the Royal Astronomical Society 32: 301–04։ Bibcode:1991QJRAS..32..301P 
  218. White L. Michael (2010)։ Scripting Jesus: The Gospels in Rewrite։ HarperOne 
  219. Brown Raymond E. (1978)։ Mary in the New Testament։ Paulist Press։ էջ 64։ ISBN 9780809121687 
  220. 220,0 220,1 Theissen, Merz, էջ 194
  221. Funk, Robert W. and the Jesus Seminar. The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus. HarperSanFrancisco. 1998. "Mark," pp. 51–161
  222. Cross, James, St.
  223. Vermes, 1981, էջ 283
  224. Bromiley, Geoffrey (1995) International Standard Bible Encyclopedia, Eerdmans Publishing, 978-0-8028-3784-4, p. 991.
  225. Craig S. Keener, The Gospel of Matthew (Eerdmans 2009 978-0-8028-6498-7), p. 83
  226. Donald A. Hagner, Matthew 1–13 (Paternoster Press 1993 978-0-8499-0232-1), pp. 14–15, cited in the preceding
  227. Millard Erickson, Christian Theology (Baker Academic 1998 978-0-8010-2182-4), p. 761
  228. Fritz Allhoff, Scott C. Lowe, [1]ChristmasԿաղապար:Snd Philosophy for Everyone: Better Than a Lump of Coal (Wiley-Blackwell 2010 978-1-4443-3090-8), p. 28
  229. Frederick Dale Bruner, Matthew: The Christbook (Eerdmans 2004 9780802811189), p. 41
  230. 230,0 230,1 Sanders, 1993, էջեր 80–91
  231. Theissen, Merz, էջ 196
  232. 232,0 232,1 Dunn, 2003, էջ 339
  233. Powell, 1998, էջ 47
  234. Murphy Catherine (2003)։ John the Baptist: Prophet of Purity for a New Age։ Liturgical Press։ էջեր 29–30։ ISBN 978-0-8146-5933-5 
  235. Theissen, Merz, էջ 235
  236. Borg Marcus J. (2006)։ «The Spirit-Filled Experience of Jesus»։ in Dunn James D. G., McKnight Scot։ The Historical Jesus in Recent Research։ Eisenbrauns։ էջ 303։ ISBN 978-1-57506-100-9 
  237. Sanders, 1993, էջեր 205–23
  238. 238,0 238,1 Ehrman, 1999, էջեր 164–67
  239. Ehrman, 1999, էջեր 171–76
  240. Funk, Robert W., Roy W. Hoover, and the Jesus Seminar. The five gospels. HarperSanFrancisco. 1993. p. 294
  241. Theissen, Merz, էջ 310
  242. 242,0 242,1 Sanders, 1993, էջ 10
  243. 243,0 243,1 243,2 Ehrman, 1999, էջեր 186–87
  244. 244,0 244,1 244,2 Sanders, 1993, էջեր 123–24
  245. Theissen, Merz, էջ 336
  246. 246,0 246,1 Theissen, Merz, էջեր 533–40
  247. Ehrman Bart (December 1, 2015)։ «Judas and the Messianic Secret»։ The Bart Ehrman Blog 
  248. Ehrman Bart (December 1, 2015)։ «Jesus' Claim to be the Messiah»։ The Bart Ehrman Blog 
  249. Sanders, 1993, էջեր 254–62
  250. Sanders, 1993, էջեր 263–64
  251. 251,0 251,1 251,2 Cross, Livingstone, Jesus Christ
  252. Sanders, 1993, էջեր 269–73
  253. Meier, 2006, էջեր 126–28
  254. Houlden, 2006, էջեր 63–99
  255. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Erricker44 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  256. Green, McKnight, էջ 442
  257. Barr James (1970)։ «Which language did Jesus speak»։ Bulletin of the John Rylands University Library of Manchester 53 (1): 9–29 
  258. Porter Stanley E. (1997)։ Handbook to exegesis of the New Testament։ Brill։ էջեր 110–12։ ISBN 978-90-04-09921-0 
  259. Dunn, 2003, էջեր 313–15
  260. Ehrman, 1999, էջ 96
  261. Stoutzenberger Joseph (2000)։ Celebrating sacraments։ St Mary's Press։ էջ 286 
  262. Elliott John (2007)։ «Jesus the Israelite Was Neither a 'Jew' nor a 'Christian': On Correcting Misleading Nomenclature»։ Journal for the Study of the Historical Jesus 5 (119): 119։ doi:10.1177/1476869007079741 
  263. Garroway Rabbi Joshua (2011)։ «Ioudaios»։ in Amy-Jill Levine, Marc Z. Brettler։ The Jewish Annotated New Testament։ Oxford University Press։ էջեր 524–26։ ISBN 978-0195297706 
  264. Miller David M. (2010)։ «The Meaning of Ioudaios and its Relationship to Other Group Labels in Ancient 'Judaism'»։ Currents in Biblical Research 9 (1): 98–126։ doi:10.1177/1476993X09360724 
  265. Mason Steve (2007)։ «Jews, Judaeans, Judaizing, Judaism: Problems of Categorization in Ancient History»։ Journal for the Study of Judaism 38 (4): 457–512։ doi:10.1163/156851507X193108։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 25, 2015-ին 
  266. Jensen Robin M. (2010)։ «Jesus in Christian art»։ in Burkett Delbert։ The Blackwell Companion to Jesus։ John Wiley & Sons։ էջեր 477–502։ ISBN 978-1-4443-5175-0 
  267. Perkinson Stephen (2009)։ The likeness of the king: a prehistory of portraiture in late medieval France։ University of Chicago Press։ էջ 30։ ISBN 978-0-226-65879-7 
  268. Kidd Colin (2006)։ The forging of races: race and scripture in the Protestant Atlantic world։ Cambridge University Press։ էջեր 48–51։ ISBN 978-1-139-45753-8 
  269. Gibson David (February 21, 2004)։ «What Did Jesus Really Look Like?»։ New York Times 
  270. Bart Ehrman, Did Jesus Exist? Harper Collins, 2012, p. 12
  271. Theissen, Merz, էջեր 113–15
  272. 272,0 272,1 Theissen, Merz, էջ 90
  273. James D.G. Dunn "Paul's understanding of the death of Jesus" in Sacrifice and Redemption edited by S.W. Sykes (December 3, 2007) Cambridge University Press 052104460X pp. 35–36
  274. Jesus Now and Then by Richard A. Burridge and Graham Gould (April 1, 2004) 0802809774 p. 34
  275. Jesus by Michael Grant 2004 1898799881 p. 200
  276. The Gospels and Jesus by Graham Stanton, 1989 0192132415 Oxford University Press, p. 145
  277. Robert E. Van Voorst Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence Eerdmans Publishing, 2000. 0-8028-4368-9 p. 16
  278. Did Jesus Exist?:The Historical Argument for Jesus of Nazareth։ HarperCollins։ 2012։ ISBN 978-0-06-220460-8 
  279. B. Ehrman, 2011 Forged : writing in the name of God 978-0-06-207863-6. p. 285
  280. Schreiner Thomas R. (2008)։ New Testament Theology: Magnifying God in Christ։ Baker Academic։ էջեր 23–37։ ISBN 978-0-8010-2680-5 
  281. Cross, Livingstone, Great Schism
  282. «The Letter of Paul to the Corinthians»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 26, 2013 
  283. Metzger Bruce M., Coogan Michael D. (1993)։ Oxford Companion to the Bible։ Oxford University Press։ էջ 649։ ISBN 978-0-19-974391-9 
  284. Cullmann Oscar (1959)։ The Christology of the New Testament։ Westminster John Knox Press։ էջ 79։ ISBN 978-0-664-24351-7 
  285. Deme Dániel (2004)։ The Christology of Anselm of Canterbury։ Ashgate Publishing։ էջեր 199–200։ ISBN 978-0-7546-3779-0 
  286. Pannenberg Wolfhart (2004)։ Systematic Theology 2։ Continuum։ էջեր 297–303։ ISBN 978-0-567-08466-8 
  287. McGrath, 2006, էջեր 4–6
  288. Friedmann Robert։ «Antitrinitarianism»։ Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia։ Վերցված է October 24, 2012 
  289. Wikisource-logo.svg Joyce George H. (1913)։ «Blessed Trinity»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company 
  290. Paget James C. (2001)։ «Quests for the historical Jesus»։ in Bockmuehl Markus N.A.։ Cambridge companion to Jesus։ Cambridge University Press։ էջ 183։ ISBN 978-0-521-79678-1 
  291. Ashraf, Irshad (Director) (August 19, 2007)։ The Muslim Jesus (Television production)։ ITV Productions 
  292. «Jesus, Son of Mary»։ Oxford Islamic Studies Online։ Վերցված է July 3, 2013 
  293. Aboul-Enein Youssef H. (2010)։ Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat։ Naval Institute Press։ էջ 20։ ISBN 978-1-61251-015-6 
  294. 294,0 294,1 Fasching Darrell J., deChant Dell (2001)։ Comparative Religious Ethics: A Narrative Approach։ John Wiley & Sons։ էջեր 241, 274–75։ ISBN 978-0-631-20125-0 
  295. Shedinger Robert F. (2009)։ Was Jesus a Muslim?: Questioning Categories in the Study of Religion։ Fortress Press։ էջ ix։ ISBN 978-1-4514-1727-2 
  296. 296,0 296,1 296,2 Burns Robert A. (2011)։ Christianity, Islam, and the West։ University Press of America։ էջ 32։ ISBN 978-0-7618-5560-6 
  297. 297,0 297,1 Peters F. E. (2003)։ Islam: A Guide for Jews and Christians։ Princeton University Press։ էջ 23։ ISBN 978-0-691-11553-5 
  298. Cooper Anne, Maxwell Elsie A. (2003)։ Ishmael My Brother: A Christian Introduction To Islam։ Monarch Books։ էջ 59։ ISBN 978-0-8254-6223-8 
  299. Khalidi Tarif (2001)։ The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature։ Harvard University Press։ էջ 12։ ISBN 978-0-674-00477-1 
  300. Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices։ ABC-CLIO։ 2010-09-21։ էջ 55։ ISBN 978-1-59884-203-6 
  301. 301,0 301,1 301,2 Stockman Robert (1992)։ «Jesus Christ in the Bahá'í Writings»։ Bahá'í Studies Review 2 (1) 
  302. 302,0 302,1 302,2 Cole Juan (1982)։ «The Concept of Manifestation in the Bahá'í Writings»։ Bahá'í Studies 9: 1–38 
  303. 303,0 303,1 Smith Peter (2000)։ «peace»։ A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith։ Oneworld Publications։ էջ 214։ ISBN 978-1-85168-184-6 
  304. Smith Peter (2008)։ An Introduction to the Baha'i Faith։ Cambridge University Press։ էջ 128։ ISBN 978-0-521-86251-6 
  305. Lepard Brian D. (2008)։ In the Glory of the Father: The Bahai Faith and Christianity։ Bahai Publishing։ էջ 118։ ISBN 978-1-931847-34-6 
  306. 306,0 306,1 Cole Juan R. I. (1997)։ «Behold the Man: Baha'u'llah on the Life of Jesus»։ Journal of the American Academy of Religion 65 (1): 51, 56, 60 


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing