Լուսավորության դարաշրջան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դիդրոյի և դ՛Ալամբերի հանրագիտարանի փորագրանկարներից
Ժան-Ժակ Ռուսսո
Մոնտեսքյո
Ադամ Սմիթը՝ արդի տնտեսագիտության հիմնադիրը

Լուսավորության դարաշրջան, Եվրոպայի պատմության առանցքային փուլերից մեկը, որը կապված էր գիտական, փիլիսոփայական և հանրային մտածողության վերելքի հետ։ Այս շարժումը սկիզբ առավ Անգլիայում և տարածվեց Ֆրանսիայում, Գերմանիայում և մնացած եվրոպական երկրներում։ Հատկապես ազդեցիկ էին ֆրանսիացի լուսավորիչները։ Լուսավորական փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր գոյություն ունեցող հաստատությունների, սովորությունների, բարքերի ու բարոյականության քննադատությունը:[1]. Այս շարժման հետևանքներից էին ստրկության վերացումը, ամերիկյան գաղութների պայքարը եվրոպական գաղութարարների դեմ, խոսքի, մտքի ազատությունը և այլն։

Աշխարհայացքային այս դարաշրջանի թվագրման հարցում միասնական կարծիք չկա. ուսումնասիրողներից ոմանք դրա սկիզբը համարում են 17-րդ դարի վերջը, մյուսները՝ 18-րդի կեսերը[2]։ Իսկ Լուսավորության դարաշրջանի ավարտը հաճախ կապում են Վոլտերի ու Ռուսսոյի մահվան (1778 թ.) կամ նապոլեոնյան պատերազմների սկզբի (1800 թ.) հետ:[3]: Պատմաբանների մի մասն էլ գտնում է, որ այդ դարաշրջանը պետք է տեղադրել Անգլիական (1688 թ.) և Ֆրանսիական (1789 թ.) հեղափոխությունների միջև:

Գաղափարախոսությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր դարաշրջանի մարդու և հասարակության հիմնախնդիրներին են նվիրված անգլիացի նշանավոր իմաստասեր Ջոն Լոքի բազմաթիվ գործեր։ Ըստ նրա՝ գիտելիքները մարդկության զարգացման նախապայմանն են։ Դրանք կարելի է ձեռք բերել փորձառությամբ և աշխատանքով։ Այսինքն՝ իմացության ամբողջը նա համարում էր կյանքը։ Նա առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ մարդիկ ի ծնե ազատ են, հավասար և անկախ։ Դա նրանց բնական վիճակն է, որը հնարավոր է ապահովել միայն ազատության և սեփականության շնորհիվ։ Այդ նպատակով մարդիկ միմյանց հետ կնքում են դաշինք և ստեղծում պետություն։

Ֆրանսիացի Շ.Մոնտեսքյոն պնդում էր, որ հասարակության զարգացման գլխավոր խթանը կատարյալ օրենքներն են և պետական կարգը։ Ըստ նրա՝ մարդու ազատությունը շաղկապված է կատարյալ օրենքներով ապրելու ձգտման հետ։ Պատմությանը հայտնի է պետության երեք հիմնական տարատեսակ՝ բռնապետություն` հիմնված վախի, միապետություն՝ հիմնված պատվի և հանրապետության՝ առաքինության վրա։ Իմաստասերը նախընտրում էր սահմանադրական միապետությունը, որի դեպքում օրենքները սահմանափակում են թագավորի իշխանությունը։ Այդ կապակցությամբ Մոնտեսքյոն զարգացրել է իշխանության տարանջատման գաղափարը՝օրենսդիր, գործադիր և դատական։Այս գաղափարը հսկայական ազդեցություն է ունեցել համաշխարհային իրավական մտքի զարգացման վրա։

Մոնտեսքյոյի ժամանակակիցն էր Ֆ. Վոլտերը։ Նա հավատում էր մարդկային բանականությանը և ատում կրոնական հավատը։ Ըստ նրա՝հասարակության մեջ ամեն ինչ պետք է լինի բանականության պահանջներին համապատասխան։ Միայն այդ դեպքում հասարակությունը կարող է առաջնորդվել արդարության, ազատության և օրենքի առաջ բոլորի հավասարության սկզբունքներով։ Նա դեմ էր հեղափոխություններին։ Կարծում էր որ նպատակին կարելի է հասնել լուսավորյալ միապետի ջանքերովՙ, ով տոգորված է առաջադիմական գաղափարներով և մտահոգված է ժողովրդի բարօրությամբ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Просвещение»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  • Геттнер, «История всеобщей литературы XVIII в.»;
  • Laurent, «La philosophie du XVIII siècle et le christianisme»;
  • Lanfrey, «L'église et la philosophie du XVIII siècle»;
  • Stephen, «History of english thought in the XVIII century»;
  • Biedermann, «Deutschlands geistige, sittliche und gesellige Zustände»
  • Огурцов А. П. Философия науки эпохи Просвещения. — М.: Институт философии РАН, 1993. — 213 с.
  • М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60
  • Д. Рикуперати. Человек Просвещения // Мир Просвещения. Исторический словарь. М., 2003, с. 15-29.
  • Стивен Фредерик Старр Утраченное Просвещение: золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времен Тамерлана = S. Frederick Starr: "Lost Enlightenment: Central Asia’s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane". — Альпина Паблишер, 2016. — 574 p. — ISBN 978-5-9614-5303-4
  • (անգլերեն) Daniel Gordon, {{{2}}}, 1670-1789
  • (անգլերեն) Ole Peter Grell et Roy Porter, {{{2}}}, Cambridge University Press, 2000.
  • (անգլերեն) J. O. Lindsay, {{{2}}} (1713-1763),
  • Pierre-Yves Beaurepaire, L’Europe des Lumières, Paris, PUF, 2004
  • Michel Delon, Dictionnaire européen des Lumières, Paris, PUF, 1997 2-13-048824-2
  • Fernand Braudel, Civilisation matérielle, Économie et Capitalisme, Le temps du monde
  • Marcel Brion, Henry Daussy, Le Siècle des Lumières, London, Thames & Hudson, 1974
  • Pierre Chaunu, La Civilisation de l’Europe des Lumières, Paris, Flammarion, 1997
  • Pierre M. Conlon, Le Siècle des Lumières : bibliographie chronologique, Genève, Droz, 1983
  • Joël Cornette, Histoire de la France : absolutisme et Lumières (1652-1783), Paris, Hachette supérieur, 2005
  • Monique Cottret, Culture et politique dans la France des Lumières : 1715-1792, Paris, Colin, 2002
  • Béatrice Didier, Le Siècle des Lumières, Paris, MA Éditions, 1987.
  • Norman Hampson, Le Siècle des Lumières, Paris, Seuil, 1972
  • Heyden-Rynsch, Verena Von Der, Salons européens, Paris, Gallimard, 1993
  • Liliane Hilaire-Pérez, Daniel Roche, L’Invention technique au siècle des Lumières, Paris, Albin Michel, 2000
  • Jacques d’Hondt, Hegel et le siècle des Lumières, Paris, PUF, 1974
  • Christine Le Bozec, La Normandie au Կաղապար:S- : croissance, Lumières et Révolution, Rennes, Éditions Ouest-France, 2002
  • Robert Mandrou, L’Europe  . Raison et raison d’État (1649–1775), Fayard, 1977.
  • Xavier Martin, Nature humaine et Révolution française : du siècle des Lumières au Code Napoléon, Bouère, D.M. Morin, 1994
  • Philippe Minard, La Fortune du colbertisme : état et industrie dans la France des Lumières, Paris, Fayard, 1998
  • Henri Plard, Morale et vertu au siècle des Lumières, Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1986
  • Bernard Plongeron, Théologie et politique au siècle des Lumières (1770-1820) Genève, Droz, 1973
  • Gilbert Py, L’Idée d’Europe au Siècle des Lumières, Paris, Vuibert, 2004
  • Louis Réau, L’Europe française au siècle des Lumières, Paris, A. Michel, 1951, 1938
  • Daniel Roche, La France des Lumières, Paris, Fayard, 1993
  • Catherine Salles, Le Siècle des Lumières : 1715-1789, Paris, Larousse, 1987
  • Albert Soboul, Guy Lemarchand, Michèle Fogel, Le Siècle des Lumières, Paris, PUF, 1977-1997
  • Michel Vovelle, Le Siècle des Lumières, Paris, 1977-1999.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Hackett, Louis (1992)։ «The age of Enlightenment»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին 
  2. Hooker, Richard (1996)։ «The European Enlightenment»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-08-29-ին 
  3. Frost, Martin (2008)։ «The age of Enlightenment»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին։ Վերցված է 2008-01-18 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]