Սուրբ Հարության տաճար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սուրբ Հարության տաճար
հունարեն՝ Ναός της Αναστάσεως
The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG
Հիմնական տվյալներ
Տեսակ փոքր բազիլիկ և patriarchal basilica
Երկիր Կաղապար:Դրոշավորում/Իսրայել, Պաղեստին
Տեղագրություն Հին քաղաք[1]
Դավանանք քրիստոնեություն
Վանականություն Order of Friars Minor
Թեմ Greek Orthodox Church of Jerusalem և Latin Patriarchate of Jerusalem
Օծման թվական Սեպտեմբերի 13, 335թ.
Հոգևոր կարգավիճակ Գործող
Ներկա վիճակ Կանգուն
Ժառանգության կարգավիճակ Այո
Անվանված Q3463426?
Ճարտարապետական նկարագրություն
Հիմնադիր Կոստանդիանոս Ա Մեծ և Հեղինե Կոստանդնուպոլսեցի
Ճարտարապետական ոճ Ռոմանական
Հիմնադրված 12-րդ դար
Կոորդինատներ: 31°46′42.400000098394″ հս․ լ. 35°13′47.10000010001″ ավ. ե. / 31.77844444447177708° հս․. լ. 35.2297500000277779° ավ. ե. / 31.77844444447177708; 35.2297500000277779

Սուրբ Հարության տաճար (արաբ․՝ كنيسة القيامة‎‎‎, հունարեն՝ Ναός της Αναστάσεως, լատ.՝ Sanctum Sepulchrum), եկեղեցի Իսրայելի Երուսաղեմի հին քաղաքում: Համարվում է, որ եկեղեցին կառուցվել է այն նույն տեղում, որտեղ Աստվածաշնչի համաձայն դրվել է Հիսուս Քրիստոսի մարմինը, ապա հարություն առել: Եկեղեցում յուրաքանչյուր տարի կատարվում է հանդիսավոր արարողություն: Սրբատեղիի պատկանելության իրավունքը վերապահված է Հայ առաքելական, Ղպտի ուղղափառ, Կաթոլիկ, Հույն ուղղափառ, Ասորական ուղղափառ, Եթովպական ուղղափառ միաբնակ եկեղեցիներին:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնստանդիանոս կայսեր շինությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոսի դամբարանը (կուվուկլիա)

Դեռևս առաջին քրիստոնյաները պաշտամունքի առարկա էին դարձրել Հիսուսի թաղման վայրը, որն այն ժամանակ գտնվում էր Երուսաղեմի քաղաքային տարածքից դուրս: Հավանաբար, սրբատեղիի մասին հիշողությունները չեն վերացել նաև 70 թվականին Տիտոս կայսեր կողմից քաղաքն ավերելուց հետո: Եվսեբիոս Կեսարացու վկայությամբ Հադրիանոս կայսեր օրոք (135 թվական) ավերված Երուսաղեմի տեղում հռոմեական նոր քաղաքի` Էլիա Կապիտոլինայի (ներկայումս` Երուսաղեմի հին քաղաք) կառուցման ժամանակ Քրիստոսի գերեզմանի տեղում կառուցվում է Վեներային նվիրված հեթանոսական տաճար: Այդ տեղում առաջին տաճարի կառուցման հիմքը դրվել է Կոստանդինոս կայսեր մոր` Ֆլավիա Ելենա Ավգուստայի նախաձեռնությամբ: Այն կառուցվել է եպիսկոպոս Մակարիոս Երուսաղեմցու ղեկավարությամբ Սուրբ Ծննդյան տաճարի հետ միաժամանակ: Բացի Սուրբ Հարության տաճարից` վանական համալիրի մեջ մտել են Քրիստոսի խաչելության հնարավոր վայրը Գողգոթայում: Արդյունքում կառուցվել է շինությունների համալիր, որի տեսքը հնարավոր է եղել վերականգնել վաղքրիստոնեական շրջանից հասած նկարագրությունների, Մադաբա քաղաքում հայտնաբերված խճանկարային քարտեզի (5-րդ դար) և հնագիտական պեղումների արդյունքում:

Վանական համալիրը բաղկացած է եղել արևմուտքից արևելք ձգվող մի քանի մասերից: Դրանք են Անաստասիս կոչված (հունարենից թարգմանաբար նշանակում է «հարություն») շրջանաձև տաճար-դամբարանը, որի կենտրոնում եղել է Տիրոջ գերեզմանը, Մեծ եկեղեցին, որի խորանն ուղղված է Անաստասիսին: Բազիլիկի ներսում ձևավորել են կրիպտե, որով նշվում է Քրիստոսի խաչելության տեղը: Անաստասիսի և բազիլիկի մեջտեղում, ինչպես նաև նրա արևելյան մուտքի մոտ, եղել են սյունազարդ բակեր: Գլխավոր մուտքը եղել է արևելյան մասում` հիմնական փողոցներից մեկում: Շինությունը ճոխ զարդարվել է մարմարի, խճաքարի տարբեր տեսակներով, թանկարժեք ձուլվածքներով:

Հարության տաճարը հանդիսավոր պայմաններում օծվել է Կոնստանդիանոս կայսեր ներկայությամբ 335 թվականի սեպտեմբերի 13-ին: Ի նշանավորումն այդ կարևոր իրադարձության` ուղղափառ եկեղեցիներում Տաճարի օծման տոն է նշվել[2]:

Պարսկական և արաբական նվաճումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոսի խաչելության վայրը

Վանական համալիրը առանց փոփոխությունների գոյատևել է մինչև 614 թվականը, երբ Երուսաղեմը նվաճվել է պարսից Խոսրով II արքայի կողմից: Եկեղեցին խիստ տուժել է, սակայն շուտով վերականգնվել է (616-626) կայսր Հերակլիոս Ա-ի, ինչպես նաև Խոսրով II-ի կնոջ` Մարիայի միջոցներով: 637 թվականին Երուսաղեմը պաշարում են խալիֆ Օմարի զորքերը: Պատրիարք Սաֆրոնիոսը հանձնում է քաղաքը այն բանից հետո, երբ մուսուլմանները վստահեցնում են, որ հաշտության պայմանագիր կկնքեն և Սուրբ Հարության տաճարը, ինչպես նաև Երուսաղեմի այլ սրբավայրեր, չեն ավերվի:

1009 թվականին խալիֆ Ալ Հակիմ բի Ամրուլախը, բազմիցս խախտելով պայմանագրի պարտավորությունները, քրիստոնյա բնակչության զանգվածային սպանություններ է կազմակերպում և ավերածոությունների ենթարկում քաղաքի ու նրա շրջակայքի քրիստոնեական տաճարները: Դրանց արդյունքում անդառնալիորեն քանդվում է բազիլիկը: Կայսր Կոստանդին VIII-ը Էլ Հակիմի որդուց ձեռք է բերում տաճարը վերակառուցելու իրավունքը` փոխզիջման արդյունքում համաձայնելով Կոստանդնուպոլսում մզկիթ կառուցել: Շինարարական աշխատանքները շարունակվում էին Կոստանդին IX Մոնոմախոսի օրոք, բայց, միևնույն է, շինությունը իր ողջ շքեղությամբ հադերձ զիջում էր իր անտիկ նախատիպին: Կառուցվում են ժամատուն հիշեցնող առանձին մի քանի շինություններ: Գլխավոր եկեղեցու դերը վերապահվում է Հարության ռոտոնդային, որ ավելի լավ էր պահպանվել մյուսներից և որի արևելյան կողմում ոչ մեծ աբսիդ էին ձևավորել (այսպես կոչված` Մոնոմախոս, 1020-37):

Քրիստոնեական երկու սկզբնաղբյուրները վկայում են, որ այդ ժամանակ քանդվել է Սուրբ Հարության տաճարը Երուսաղեմում, սակայն երուսաղեմյան փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ տաճարի կառավարման պարզ փոխանցում է եղել քրիստոնեական ավանդական ներկայացուցիչներից նեստորիանականներին: Սուրբ Հարության տաճարի ավերման լուրերը հասնում են Եվրոպա` առիթ դառնալով խաչակիրների արշավանքներին:

Խաչակրաց արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարի ճակատային մասը` անշարժ սանդուղքով

12-րդ դարի կեսերին խաչակիրները ռոմանական ոճով վերակառուցում են տաճարը: Շինարարությունն ավարտվում է զանգակատան կառուցմամբ Մելիսենդա թագուհու օրոք: Մուսուլմանների կողմից Երուսաղեմը գրավելուց հետո Սալահ ալ-Դինը թույլ է տալիս, որ քրիստոնյա հավատացյալներն այցելեն Երուսաղեմ` Տիրոջ գերեզման, իսկ 13-րդ դարում որոշ ժամանակով տաճարին տիրում է կայսր Ֆրիդրիխ II-ը:

1130-47 թվականներին Հարության տաճարը կրկին մի տանիքի տակ է միավորում բոլոր սրբավայրերը, որոնք կապված էին Քրիստոսի խաչելության և մահվան հետ: Խաչակիրները էապես չեն փոխում շինության արևմտյան մասի կառուցվածքը, բոլորաձև Անաստասիսը, որ պահպանել էր դեռևս Կոստանդիանոս Մեծի օրոք ունեցած հատակագիծը: Այս մասերը պահպանվել են մինչ օրս. դրանք ռոտոնդայի օղակաձև հիմքերն են, որոնք հիմա էլ կոչվում են «Ելենայի սյուներ»:

Խաչակիրների հիմնական մտահոգությունն էր նոր Մեծ տաճարի` Կաֆոլիկոնի կառուցումը, որ արևելքից հպվելու էր ռոտոնդային: Կառույցն ուներ Т-աձև խաչի տեսք` բազմաթիվ հատվածներով: Հետաքրքիր լուծում է տրվում շինության արևելյան մասին, որտեղ գլխավոր խորանի առջև ձևավորվում է կապելլայի ինքնատիպ պսակ: Այդպիսի լուծումը նախանշում է Արևմտյան Եվրոպայում նմանատիպ շինությունների զարգացումը: Ինտերիերի ձևավորման մեջ նկատելի է վաղ գոթիկայի շունչը: Ամբողջ համալիրի վերջնական շեշտադրումը հինգհարկանի զանգակատունն է` նետաձև վերջավորություններով, որ ձևավորվել է Պաղեստինի քրիստոնեական պետության գոյության մայրամուտին (1160-1180):

1545 թվականի երկրաշարժը հանգեցնում է զանգակատան որոշ հարկերի քանդմանը, ինչից հետո զանգակատունը ստանում է ներկայիս մակարդակը: 1555 թվականին եկեղեցու ընդարձակմամբ զբաղվում են ֆրանցիսկյանները. նրանք են կահավորում Տիրոջ գերեզմանը:

Նոր և նորագույն ժամանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գողգոթայի և Քրիստոսի գերեզմանի հատակագիծը ներկայիս տաճարում

Հայտնի է 1808 թվականի հրդեհը, երբ այրվում է Անաստասիսի փայտե ծածկը` վնասելով Տիրոջ գերեզմանը: Սակայն 1808-1810 թվականներին ռոտոնդան կրկին վերականգնվում է տարբեր երկրներից հրավիրված ճարտարապետների համատեղ աշխատանքի արդյունքում: 1860-ական թվականներին ռոտոնդայի վրա մետաղական կոնստրուկցիայից կառուցվում է կիսագնդաձև գմբեթը, որն իր ձևով հիշեցնում էր Անաստասիսը Կոստանդիանոս Մեծի օրոք: Այդ տեսքով էլ այն առկա է ներկայումս:

20-րդ դարի կեսերին նախագծվում էր ճարտարապետ Անտոնիո Բարլուցիի նոր հատակագծով վերակառուցել տաճարը, սակայն այդ ծրագրին խանգարում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը: 1959 թվականին սկսվում է շինության հիմնանորոգումը, 1995-97 թվականներին այդ աշխատանքներն ընդգրկում են նաև գմբեթը: 2013 թվականին տեղադրվում է վերջին զանգը, որ պատրաստվել էր Ռուսաստանում[3][4]:

2016 թվականին սկսվում է տաճարի մասշտաբային վերակառուցումը[5]: Միջոցների մի մասը տրամադրում է Հորդանանի թագավոր Աբդալլահ II[6]: Վերակառուցման աշխատանքները ավարտին են հասցվել 2017 թվականի մարտին[7]:

Կառուցվածք և ժամանակակից կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարի ներկա վիճակը, 2015

Սուրբ Հարության տաճարը ներկայումս ճարտարապետական համալիր է, որ ներառում է Քրիստոսի խաչելության վայրը Գողգոթայում, ռոտոնդան (գմբեթով շինություն, որի տակ Տիրոջ գերեզմանն է), Կաֆոլիկոնը (Երուսաղեմի եկեղեցու տաճարը), ստորերկրյա սրբավայրը Սուրբ խաչի մասունքով, Սուրբ Հեղինեի տաճարը: Տաճարի տարածքում գործում են մի քանի մենաստաններ, օժանդակ շինություններ:

Սուրբ Հարության տաճարը բաժանված է քրիստոնեական վեց եկեղեցիների միջև` ուղղափառ հունական, կաթոլիկ, հայկական, ղպտիական, ասորական և եթովպիական, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր տարածքը և աղոթքի ժամերը: Այսպես` ֆրանցիսկյանների եկեղեցին և խորանը պատկանում են սուրբ Ֆրանցիսկոսի կաթոլիկ օրդենին, Ելենայի տաճարն ու «Երեք Մարիամներ» հատվածը` Հայ առաքելական եկեղեցուն, սուրբ Հովսեփ Արիմաֆեյցու գերեզմանն ու Տիրոջ գերեզմանի արևմտյան մասի խորանը`ղպտի ուղղափառ եկեղեցուն: Գողգոթայի, Կաֆոլիկոնի վերահսկողությունը պատկանում է Երուսաղեմի ուղղափառ եկեղեցուն, իսկ Տիրոջ դամբարանը մի քանիսի հսկողության ներքո է գտնվում. այնտեղ պատարագ են մատուցում ուղղափառները (գիշերվա ժամը 1-ին), հայերը (առավոտյան ժամը 4-ին), կաթոլիկները (առավոտվա 6-ից մինչև 9-ը):

Այսպիսի բաժանումը հաճախ ընդհարումների ու վեճերի առիթ է դառնում վերահսկողություն ունեցող եկեղեցիների միջև: Որպեսզի խուսափեն դրանցից, տաճարի բանալիները 1192 թվականից ի վեր պահում են արաբ մուսուլմանական Ջաուդա ալ Գադիյա (արաբ․՝ جودة آل غضية‎‎‎‎) ընտանիքի անդամերը, ընդ որում տաճարի դուռը բացելու և փակելու իրավունքը վերապահված է մուսուլմանական մեկ այլ` Նուսայբա ընտանիքին (արաբ․՝ عائلة نسيبة‎‎‎‎): Այդ իրավունքը դարերի ընթացքում երկու ընտանիքներին էլ փոխանցվում է սերնդեսերունդ` հայրերից որդիներին:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Լ. Ա. Բելյաև, Ն. Ն. Լիսովոյ, Տիրոջ գերեզմանը Երուսաղեմում (Հարության տաճար)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]