Հիսուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հիսուս Քրիստոսից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Հիսուս (այլ կիրառումներ)
Հիսուս Քրիստոս, VI դարի սրբապատկեր, Սուրբ Կատերինեի վանք, Սինայ լեռան ստորոտ

Հիսուս Քրիստոս (եբր.՝ יֵשׁוּעַ משיח‎, Յեշուա Մաշիախ; հին հուն․՝ Ἰησούς Χριστός, մոտ մ.թ.ա. 4 թ. – մ.թ. 30 / 33 թ.)), քրիստոնեության մեջ կարևորագույն անձը, ըստ Նոր Կտակարանի՝ Աստծո Որդի և մարդկության Փրկիչ, Հին Կտակարանում խոստացված Օծյալը (Քրիստոսը)։ Վաղ քրիստոնյաները նրան անվանել են նաև Հիսուս Նազովրեցի։ Քրիստոնյաների համար նա Աստծո որդին է, որ հարություն է առել մեռյալներից։ Իսլամի մեջ Հիսուսը դիտվում է իբրև մարգարե։ Նրա վերաբերյալ եղած ուսումնասիրություններն ու եկեղեցական վարդապետությունը անվանվել է քրիստոսաբանություն, նրա վարդապետության հետևողները կոչվել են քրիստոնյաներ, իսկ կրոնը՝ քրիստոնեություն։

A four-page papyrus manuscript, which is torn in many places
3-րդ դարի հունական պապիրուս Ղուկասի ավետարանից տեքստով

Կանոնական ավետարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուս Քրիստոսի մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն է Նոր Կտակարանի գրքերը և հատկապես Ավետարանները։ Չորս Ավետարանները (Մատթեոսի, Մարկոսի, Ղուկասի, Հովհաննեսի), ժամանակային տարբեր հատվածներից սկսելով, պատմում են Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան, կյանքի, առաքյալների ընտրության, քարոզչության, սուրբ վարքի, հրաշքների, բժշկումների, պայծառակերպության, մեռելներ հարուցանելու մասին, ներկայացնում են Հիսուսի առակները, պատվիրանները, նկարագրում չարչարանքները, խոսում Վերջին ընթրիքի, այսինքն՝ հաղորդության խորհրդի հաստատման, մահվան մատնվելու, խաչվելու, թաղվելու, հարություն առնելու, համբարձվելու, երկրորդ անգամ զորությամբ երկիր վերադառնալու և այլնի մասին։ Չորս Ավետարաններն էլ արձանագրել են Հիսուսի կյանքի այն դրվագները, որոնք ըստ ավետարանիչների մարգարեացված էին և կատարվում էին մեկ առ մեկ՝ իրականացնելով մարդու փրկության Աստծո ծրագիրը։

Նոր Կտակարանի այլ մասեր ևս պարունակում են տեղեկություններ նրա կյանքի առանցքային դրվագների, օրինակ՝ Վերջին ընթրիքի մասին (տե՛ս Կորնթացիներ 11 ։23)։ Առաքյալների գործեր գրքում առկա տեղեկությունները (Գործք առաքելոց 10:37 և Գործք առաքելոց 19) վերաբերվում են Հիսուսի վաղ շրջանի ծառայությանը և Հովհաննես Մկրտչի կողմից նրա գալստյան ավետմանը[1]։

Վաղ քրիստոնեկան պարականոն որոշ ավետարաններում (Թովմասի,Պետրոսի, Հուդայի ավետարաններ, Հակոբի «ապոկրիֆոն» և այլ ապոկրիֆ գրվածքներ) կան Հիսուսի կյանքի և ուսուցման նկարագրության առանձին դրվագներ, որոնք բացակայում են Նոր Կտակարանում։ Ուսումնասիրողների կարծիքով պարականոն ավետարանները գրված են կանոնական ավետարաններից ավելի ուշ և նվազ արժանահավատ են [2][3]: Կանոնական ավետարանները չորսն են, որոնցից յուրաքանչյուրը գրված է տարբեր հեղինակների կողմից։ Ավետարանների հեղինակները անանուն են, սակայն ավետարաններն ավանդաբար վերագրվում են Հիսուսի հետ սերտորեն կապված չորս ավետարանիչներին[4]: Դրանք են Մարկոսը՝ Պետրոսի ընկերակիցը, Մատթեոսը` Հիսուսի աշակերտներից մեկը, Ղուկասը՝ Պողոսի ուղեկիցը, որը հիշատակվում է մի քանի նամակներում և Հովհաննեսը՝ Հիսուսի «սիրելի» աշակերտը։

Ավետարանների ուսումնասիրության կարևոր մի մասն է դրանց գրական ժանրային պատկանելության հարցը[5]: «Արդյո՞ք Ավետարանի հեղինակները գրել են վեպեր, առասպելներ, պատմություններ կամ կենսագրականներ, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել, և ինչպե՞ս դրանք պետք է մեկնաբանվեն: Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավետարանների ժանրը պետք է տեղակայված լինի հին (կենսագրություն) տիրույթում»[6]։ Այն տեսակետը, որ ավետարանները հնագույն կենսագրության տեսակ են, ներկայումս ընդունված է որոշ գիտնականների կողմից[7][8]:

Նոր Կտակարանում ամեն ինչ չէ, որ համարվում է պատմական առումով արժանահավատ [9]։ Որոշ ուսումնասիրողներ համարում են, որ Ավետարանները տալիս են Հիսուսի կյանքի հավաստի նկարագրություն [10], ուրիշները գտնում են, որ դրանց միջոցով կարելի է տալ Հիսուսի կյանքի միայն ուրվագիծը [11][12]: Ըստ լայն գիտական կոնսենսուսի` Համատես ավետարանները (Մատթեոս, Մարկոս եւ Ղուկաս) Հովհաննեսի ավետարանի համեմատ առավել հավաստի տեղեկություններ են պարունակում Հիսուսի կյանքի վերաբերյալ [13][14][15]։

Ըստ Մարկանի առաջնահերթության տեսության` առաջինը գրվել է Մարկոսի Ավետարանը (մ. թ. 60-75), սրան հետևել է Մատթեոսի Ավետարանը (մ. թ. 65-85), ապա Ղուկասի Ավետարանը (65-95) և Հովհաննեսի Ավետարանը (75-100)[16]։ Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով, Մատթեոսը և Ղուկասը իրենց ավետարանները գրելիս օգտվել են Մարկոսի Ավետարանից և այսպես կոչված Q (գերմ.՝ quelle` աղբյուր) աղբյուրից, որը երկու հեղինակներն էլ օգտագործում են [17]։ Մատթեոսը, Մարկոսն ու Ղուկասը հայտնի են որպես «համատես ավետարանիչներ»։ Նրանց ավետարանները նման են իրար իրենց բովանդակությամբ, պատմությամբ, պայմանավորվածությամբ, լեզվով և առանձին հատվածների կառուցվածքով[18][19]։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողների, Համատես ավետարանների և Հովհաննեսի ավետարանի միջև գրական ուղղակի հարաբերակցություն գտնել հնարավոր չէ[20]։ Հովհաննեսի ավետարանում համատես ավետարանների կողմից փաստված Հիսուսի երկրային կյանքի որոշ դրվագների նկարագրությունը կամ բացակայում է (Հիսուսի մկրտություն, Հիսուսի փոխակերպում) կամ էապես տարբերվում է համատես ավետարաններում ներկայացված տարբերակից (Տաճարի մաքրման տեսարան, առաքյալների հետ փոխհարաբերություններ և այլն) [21]։

Սկսվում է Հիսուսի մկրտությամբ կամ կույսից ծնունդով[4] Սկսվում է արարչության, ոչ թե ծննդյան պատմությամբ[4]
Հովհաննես Մկրտչի մկրտությամբ[4] Մկրտությունը ենթադրվում է, բայց չի հիշատակվում[4]
Ուսուցանում է առակների և ասացվածքների միջոցով[4] Ուսուցանում է երկար ելույթների միջոցով[4]
Ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին և շատ քիչ` իր մասին[4] Ուսուցանում է հիմնականում իր մասին[4]
Խոսում է աղքատների և ճնշվածների համար[4] Ոչինչ չի ասում աղքատների և ճնշվածների մասին[4]
Մասնակցում է մեկ Զատկական տոնի[22] Մասնակցում է երեք կամ չորս Զտկական տոնի.[22]
Տաճարի մաքրումը տեղի է ունենում ուշ[4] Տաճարի մաքրումը լինում է վաղ[4]
Հիսուսը կատարում է նոր ուխտը վերջին ընթրիքի ժամանակ [4] Հիսուսը լվանում է աշակերտների ոտքերը[4]

Համատես ավետարանիչներից յուրաքանչյուրը շեշտ է դնում Հիսուսի երկրային կյանքի և գործունեության տարբեր կողմերի վրա։ Ըստ Մարկոսի` Հիսուսը Աստծո Որդին է, և նրա հզոր գործերը վկայում են Աստծո թագավորության գոյությունը։ Նա անխոնջ հրաշագործ մշակ է, Աստծո և մարդու ծառան [23]։ Այս կարճ Ավետարանը համեմատաբար քիչ է անդրադառնում Հիսուսի խոսքերին կամ ուսմունքին։ Մատթեոսի Ավետարանը ընդգծում է, որ Հիսուսը կատարում է Աստծո կամքը, ինչպես ցույց է տրվում Հին Կտակարանում, և նա է Եկեղեցու Տերը: Նա Դավթի որդին է՝ «թագավոր» և «օծյալ»։ Ղուկասը ներկայացնում է Հիսուսին որպես աստվածամարդ փրկիչ, ով կարեկցում է կարիքավորներին [24]։ Նա մեղավորների և մերժվածների ընկերն է, ով եկել է փնտրելու և փրկելու կորուսյալներին[23]։ Այս Ավետարանում են զետեղված Հիսուսի ամենասիրած առակները՝ «Բարի Սամարացի»ն և «Անառակ Որդին»[24]։ Հովհաննեսի Ավետարանի նախաբանում Հիսուսը ներկայացվում է որպես աստվածային Խոսքի մարմնացում [25]։ Հիսուսը ոչ միայն ավելի մեծ է, քան անցյալի որևէ մարգարե, այլ ավելի մեծ է, քան ցանկացած մարգարե կարող է լինել։ Նա ոչ միայն ասում է Աստծո խոսքերը, այլ հենց ինքն է Աստծո խոսքը [26]։ Հովհաննեսի Ավետարանում Հիսուսը հրապարակայնորեն բացահայտում է իր աստվածային էությունը։ Այստեղ նա «Կյանքի հացն» է, «Աշխարհի լույսը», «Ճշմարիտ որթատունկը» և այլն[23]։ Նոր Կտակարանի հեղինակները հիմնականում քիչ են հետաքրքրված Հիսուսի երկրային կյանքի ժամանակագրությամբ, նրա կյանքի դրվագների և պատմական ընթացիկ իրադարձությունների համապատասխանեցմամբ [27]։ Հովհաննեսի Ավետարանի 21։25 գլխում նշվում է, որ ավետարանները չեն հավակնում ներկայացնել Հիսուսի կյանքի իրադարձությունները սպառիչ կերպով [28]։

Այս առումով ուշագրավ է, որ Ավետարանները իրենց տեքստի մոտ մեկ երրորդը նվիրում են [Հիսուս Քրիստոսի] կյանքի վերջին` Զատկական շաբաթին[29]: Չնայած ավետարանները բավականաչափ մանրամասություններ չեն պարունակում Հիսուսի կյանքի հետ կապված կոնկրետ թվականների վերաբերյալ ժամանակակից ուսումնասիրողների պահանջները բավարարելու համար, սակայն նրանցից կարելի է որոշակի պատկերացում կազմել և ուրվագծել Հիսուսի երկրային կյանքի պատմությունը։

Կյանքի վաղ տարիներ, ընտանիք և մասնագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Քրիստոսի մանկությունը
1rightarrow.png  Հիսուսի կյանքի անհայտ տարիները, Քրիստոսի ընտանիքի վերադարձը Նազարեթ, Հիսուսի եղբայրները
12ամյա Հիսուսը տաճարում, պատկերված Հենրիխ Հոֆմանի կողմից, 1884

Ըստ Նոր Կտակարանի` Հիսուս Քրիստոսը, ծնվել է կույս Մարիամից՝ Սուրբ Հոգով, ինչպես Մարիամին ավետել էր «Տիրոջ հրեշտակը» (Մատթ. 1.18–23)։ Նրա անունը դրվում է Հիսուս՝ «աստվածային նախասահմանությամբ»։ Ինչպես հաշվում է Մատթեոս ավետարանիչն իր ազգաբանությունում (Մատթ. 1)՝ Աբրահամից՝ «հավատքի հորից» մինչև Քրիստոս լինում է 42 սերունդ։ 42-րդը Քրիստոսն է՝ Դավիթ թագավորի սերնդից։ Ընդունված կարծիքն այն է, որ Հիսուսը ծնվել է մ.թ. 1 թվականին (որով սկսվում է մեր թվարկությունը)։ Այլ հաշվարկների համաձայն՝ նա ծնվել է մ.թ.ա. 4 թվականին, Հերովդես Մեծի մահվանից անմիջապես առաջ։

Մատթեոսի և Ղուկասի ավետարաններում նշվում է, որ Հիսուսն իր մանկությունն անց է կացրել Գալիլեայի Նազարեթ քաղաքում, որտեղ նա ապրել է իր ընտանիքի հետ։

Նրա ընտանիքի անդամներն էին՝ մայրը՝ Մարիամը, եղբայրները՝ Հակոբոսը, Հովսեն (կամ Հովսեփոսը),Հուդան, Սիմոնը, և անանուն քույրերը, որոնք հիշատակվում են ավետարաններում և այլ աղբյուրներում [30]։

Մարկոսի ավետարանում ասվում է, որ Հիսուսը տարաձայնություններ ուներ իր ընտանիքի անդամների և հարևանների հետ [31]։ Հիսուսի մայրն ու եղբայրները գնում են նրա մոտ (Մարկոս 3։31-35), քանի որ մարդիկ ասում էին, թե նա խելագարվել է (Մարկոս 3։21)։ Հիսուսը պատասխանում է, որ իր հետևորդներն են իր իսկական ընտանիքը։ Հովհաննեսի Ավետարանում Մարիամը հետևում է Հիսուսին խաչելության ժամանակ և տանջվում նրա համար (Հովհաննես 19։25-27):

Ավետարանները նշում են, որ Հիսուսը գիտեր կարդալ և մեկնաբանել Հին Կտակարանի գրքերը, բանավիճել դրանց իմաստի շուրջ, սակայն դա անպայմանորեն չի նշանակում, որ նա ստացել է կանոնակարգված կրոնական ուսուցում [32]։

Ծնվելուց հետո, երբ Հիսուսը, հրեական օրենքի համաձայն, բերվում է Երուսաղեմի տաճար, Սիմոն անունով մեկը դիմում է Մարիամին, ասելով, որ Հիսուսը «կանգնելու է որպես հակառակության նշան, իսկ քո հոգու միջով էլ սուր պիտի անցնի, որպեսզի բազում սրտերի խորհուրդներ հայտնի դառնան» (Ղուկաս 2։28-35)։

Երուսաղեմ կատարած մեկ այլ ճանապարհորդության ընթացքւոմ, երբ Հիսուսը կորչում է, ծնողները նրան գտնում են տաճարում վարդապետների մեջ նստած նրանց լսելիս և հարցեր տալիս, և ամենքը, որ լսում էին նրան, զարմանում էին նրա իմաստնությամբ և պատասխաններով։ Եվ երբ Մարիամը ասում է, որ փնտրել են նրան, Հիսուսը պատասխանում է, որ «ինքը պետք է լինի իր հոր տանը» (Ղուկաս 2։41-52) ։

Մկրտություն և փորձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուրջ երեսուն տարեկան հասակում (Ղուկ. 3.23) Հիսուսը հայտնում է իրեն աշխարհին և շուրջ երեք տարի ավետում մարդկանց Աստծո փրկության ու երկնքի արքայության «բարի լուրը»։ Հիսուսի մկրտության պատմությանը Համատես ավետարաններում նախորդում են Հովհաննես Մկրտչի մասին տեղեկությունները [33][34][35]: Նրանք ցույց են տալիս, որ Հովհաննեսը մեղքերի թողության համար քարոզում է զղջումը և ապաշխարությունը՝ խրախուսելով աղքատներին ողորմություն տալը (Ղուկաս 3։11): Նա մկրտում է մարդկանց Հորդանան գետում՝ Փերիայի մոտ և կանխագուշակում (Ղուկաս 3։16) մեկի հայտնվելը «ով ավելի զորավոր է իրենից» [36][37]։ Ավելի ուշ Հիսուսը Հովհաննեսին բնութագրում է որպես «Եղիա, որը գալու էր»(Մաթ․11-14,Մարկ․9։13-14), մարգարե, ով խոստացել էր հայտնվել մինչ «Տիրոջ մեծ և սարսափելի օրը» (Մաղաքիա 4: 5)։

Մարկոսի ավետարանում, երբ Հովհաննեսը մկրտում է Հիսուսին և նա դուրս է գալիս ջրից, տեսնում է Սուրբ Հոգուն աղավնու կերպարանքով և լսում երկնքից եկող ձայնը, որը հայտարարում է, որ նա է Աստծո Որդին։ (Մարկ,1։9-11)։ Սա ավետարաններում նկարագրվող երկու իրադարձություններից մեկն է, որտեղ երկնքից լսվող ձայնը Հիսուսին անվանում է Որդի։ Հաջորդը տեղի է ունենում փորձության ժամանակ։ Հոգին հասցնում է նրան անապատ, որտեղ նա փորձվում է Սատանայի կողմից (Մարկ․1։12-13)։ Մատթեոսի ավետարանում էլ է Հիսուսի մկրտությունը համանման։ Այստեղ, մինչ Հիսուսին մկրտելը, Հովհաննես Մկրտիչը բողոքում է՝ ասելով․ «Ես պետք է քեզանից մկրտվեմ» (Մատթ․3։14)։ Հիսուսը հանձնարարում է շարունակել մկրտությամբ «կատարել արդարությունը» (Մատթ․3։15)։ Մատթեոսը մանրամասնում է երեք փորձությունները, որոնք Սատանան առաջարկում է Հիսուսին անապատում (Մատթ․4։3-11)։ Ղուկասի ավետարանում, երբ բոլորը մկրտվում են, և Հիսուսը աղոթում է, Սուրբ Հոգին աղավնու կերպարանքով իջնում է նրա վրա (Ղուկ․3։21-22)։ Հովհաննեսը անուղղակիորեն ճանաչում է Հիսուսին և ուղարկում է իր հետևորդներին հարցնելու նրա մասին (Ղուկ․7։18-23)։ Հիսուսի մկրտությունը և փորձությունները քարոզչական ծառայության նախապատրաստման հիմք են հանդիսանում [38]։

Հովհաննեսի ավետարանը հեռանում է Հիսուսի մկրտությունից և փորձություններից[37]։ Այստեղ Հովհաննես Մկրտիչը վկայում է, որ ինքը տեսել է Հոգու իջնելը Հիսուսի վրա (Հովհ․1։32)։ Հովհաննեսը բոլորի ներկայությամբ հայտարարում է Հիսուսին որպես զոհաբերության Աստծո գառ, և Հովհաննեսի հետևորդներից ոմանք դառնում են Հիսուսի աշակերտները [14]։ Այս ավետարանում Հովհաննեսը հերքում է, որ ինքը Եղիան է (Հովհ․1։21)։ Մինչ Հովհաննես Մկրտիչի ձերբակալությունը Հիսուսը առաջնորդում է նրա հետևորդներին մկրտելու աշակերտներին (Հովհ․3։22-24) և նրանք ավելի շատ մարդ են մկրտում, քան Հովհաննես Մկրտիչը (Հովհ․4։1)։

Հանրային ծառայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հիսուսի քարոզչությունը

Սինոպսիստները տալիս են Հիսուսի ծառայության երկու հստակ աշխարհագրական պարամետրեր։ Առաջինը ընկած է Հրեաստանից հյուսիս՝ Գալիլեայում, որտեղ Հիսուսը հաջող քարոզչություն է վարել, իսկ երկրորդը՝ Երուսաղեմում, որտեղ Հիսուսը մերժվում է ու սպանվում։ Հատկանշական է, որ Հիսուսը իրեն որպես Մեսսիա ճանաչողներին արգելում է խոսել այդ մասին, այդ թվում նաև այն մարդկանց, որոնց բուժում է դևերից։ Հովհաննեսը նկարագրում է Հիսուսի ծառայությունը, որը գլխավորապես տեղի է ունենում Երուսաղեմում և նրա մոտակայքում, այլ ոչ թե Գալիլեայում, ուր Հիսուսի աստվածային ինքնությունը բացահայտորեն հայտարարվում է և անմիջապես ճանաչվում։

Գիտնականները Հիսուսի ծառայությունը բաժանում են մի քանի փուլերի: Գալիլեայի ծառայությունը սկսվում է այն բանից հետո, երբ Հիսուսը Հուդայի անապատից Սատանայի գայթակղությանը հակադրվելուց հետո վերադառնում է Գալիլեա: Հիսուսը քարոզում է Գալիլեայում և նրա մոտակայքում (Մատթ․4։18-20)։ Հիսուսի առաջին աշակերտները, որոնք վաղ եկեղեցիների հիմքն են դնելու հետագայում, միանում են նրան և սկսում են ճամփորդել նրա հետ։ Այս շրջանը ներառում է Լեռան Քարոզը՝ Հիսուսի կարևոր զրույցներից մեկը [39][40], ինչպես նաև փոթորկի հանդարտեցումը, 5,000 մարդու կերակրելը, ծովի վրայով քայլելը և մի շարք այլ հրաշքներ և առակներ։ Այն ավարտվում է Պետրոսի հետ զրույցով և Կերպարանափոխմամբ[41][42]։

Փերիայի ծառայության ժամանակ, քանի որ Հիսուսը ճամփորդում է դեպի Երուսաղեմ, վերադառնում է Հորդանաանի այն ափը, որտեղ մկրտվել է (Հովհ․10։40-42)։ Երուսաղեմի ծառայության ավարտը մեկնարկում է Ծաղկազարդի Կիրակի Հիսուսի հաղթական մուտքով քաղաք[43]։ Սինոփսիստական ավետարաններում այդ շաբաթվա ընթացքում Հիսուսը դրամափոխներին դուրս է քշում Երկրորդ Տաճարից և մատնվում է Հուդայի կողմից։ Այս շրջանի գագաթնակետն է Վերջին ընթրիքը և Հրաժեշտի զրույցը [33][43][44] ։

Աշակերտներ և հետևորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսը խոսում է իր տասներկու աշակերտների հետ, պատկերված է Ջեյմս Տիսոտի կողմից

Իր քարոզչությունը սկսելուց առաջ Հիսուսը ընտրում է տասներկու առաքյալների։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի առաջին երկու առաքյալները Հովհաննես Մկրտչի աշակերտներն էին։ Երբ Հովհաննես Մկրտիչը տեսնում է Հիսուսին և անվանում նրան «Աստծո գառ», երկուսը լսում են դա և հետևում Հիսուսին։

Ըստ Մարկոսի և Մատթեոսի ավետարանների` Հիսուսի առաջին չորս աշակերտները ձկնորսներ էին, որոնք անմիջապես համաձայնվում են թողնել իրենց ցանցերն ու նավակները և հետևել նրան (Մատթ․4։18-22)։ Ի հավելումն տասներկու առաքյալների, երբ Հիսուսը քարոզում է դաշտում, մեծ թվով մարդիկ են գալիս տեսնելու և լսելու նրան (Ղուկ․ 6։17)։ Հիսուսը իր 70-72 աշակերտներին նախօրոք ուղարկում է բոլոր այն քաղաքներն ու վայրերը, ուր ինքը գնալու էր (Ղուկ․ 10։1-16)։ Նրանք հրահանգ են ստանում բուժել հիվանդներին և տարածել աշխարհում Աստծո արքայության գալստյան լուրը[45]։

Ուսուցում և հրաշքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Մատթեոսի հինգ զրույցները, Քարոզ Դաշտում, Հրաժեշտի զրույց,
Քրիստոսը և հարուստ երիտասարդ կառավարիչը նկարիչ՝Հենրիխ Հոֆման,1889

Համատես ավետարաններում Հիսուսը հաճախ ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին առակներով։ Աստծո թագավորությունը Հիսուսի ծառայության մեջ բնութագրվում է որպես անմիջական և արդեն ներկա։ Հիսուսը Աստծո թագավորություն է խոստանում բոլոր նրանց, ովքեր կընդունեն իր ուղերձը (Մարկ․10:13–27)։ Հիսուսը խոսում է Աստծո Որդու մասին, ով գալու է հավաքելու ընտրյալներին[15]։ Նա կոչ է անում մարդկանց ապաշխարել իրենց մեղքերը և ամբողջովին նվիրվել Աստծոն [15]։

Երբ հարցնում են Հիսուսին, թե որն է ամենամեծ պատվիրանը, Հիսուսը պատասխանում է․ «Սիրի′ր քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ անձով և քո բոլոր մտքերով։ Երկրորդն էլ սրա նման․ Սիրի′ր քո ընկերոջը քո անձի պես» (Մաթ․ 22։37-39)։ Հիսուսի մյուս Էթիկական ուսմունքներն են՝ սիրեցե′ք ձեր թշնամիներին, խուսափե′ք ատելությունից և ճոխությունից, ներեցե′ք այն մարդկանց, ովքեր մեղք են գործել ձեր դեմ, օրհնեցե′ք ձեզ անիծողներին և աղոթք արեք ձեզ չարչարողների և հալածողների համար (Մաթ․ 5։44)[46]։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի ուսմունքը ներկայացվում է ոչ որպես իր սեփական քարոզ, այլ որպես աստվածային հայտնություն։ Օրինակի համար Հովհաննես Մկրտիչը նշում է (Հովհ․ 3-34) «Նա, ում Աստված ուղարկել է, խոսում է Աստծո բառերով, քանի որ Աստված հոգին չափով չի տալիս»։ Հիսուսն ասում է․ «Իմ վարդապետությունը իմը չէ, այլ ինձ ուղարկողինն է» (Հովհ․ 7։16)։ Նա նույն բանն է հաստատում նաև մեկ այլ տեղ (Հովհ․14։10) «Դուք չեք հավատում, որ ես Հոր մեջ եմ և Հայրն էլ ինձանում է։ Խոսքերը,որ ես ասում եմ իմ անձից չեմ խոսում, այլ Հայրն, որն իմ մեջ է բնակվում նա է գործում այդ գործերը»[47][48]։

Առակները հաճախ պարունակում են սիմվոլիկա և սովորաբար կապում են ֆիզիկական աշխարհը հոգևորի հետ [49][50]։ Որոշ առակներ ինչպես «Անառակ որդու վերադարձը»(Ղուկ․15։11-32) համեմատաբար պարզ են, սակայն կան առակներ, որոնք շատ բարդ են, խորը և խճճված ինչպես օրինակ «Աճող սերմերի» առակը (Մարկ․4։26-29)[51]։ Երբ Հիսուսին աշակերտները հարցնում են՝ ինչու է առակներով խոսում մարդկանց հետ, նա պատասխանում է, որ ի տարբերություն մյուս մարդկանց, ընտրյալ աշակերտներին տրված է իմանալու երկնային թագավորության գաղտնիքները․ «Ով որ ունի նրան կտրվի և կավելանա, և ով որ չունի ունեցածն էլ կառնվի նրանից» (Մատթ․13։10-17)։

Ավետարանական պատմություններում Հիսուսն իր ծառայության մեծ մասը նվիրում է հրաշքներ գործելուն և հատկապես հիվանդներ բուժելուն։ Հրաշքները դասակարգվում են երկու հիմնական կատեգորիաների՝ բուժական հրաշքներ և բնության հրաշքներ։ Բուժական հրաշքները ներառում են ֆիզիկական հիվանդությունների բուժումը։ Բնության հրաշքները ցուցադրում են Հիսուսի զորությունը բնության վրա և ներառում են՝ ջրի` գինի դառնալը, ջրի վրայով քայլելը, փոթորկի հանդարտեցումը և այլն։ Հիսուսը նշում է, որ իր հրաշքները աստվածային աղբյուրից են։ Երբ Հիսուսի հակառակորդները նրան մեղադրում են այն բանում, որ նա դևերին հանում է Բեեղզեբուղի միջոցով, նա պատասխանում է, որ դա անում է «Աստծո ոգով» (Մատթ․12։28)։ «Եվ եթե ես Բեեղզեբուղով եմ հանում դևերը, ձեր որդիներն ինչո՞վ են հանում. դրա համար նրանք կլինեն ձեր դատավորները։ Բայց եթե ես Աստծո Հոգիով եմ հանում դևերը, ուրեմն Աստծո արքայությունը հասել է ձեզ վրա» [52]։

Ցանկացած մեղք նույնիսկ Աստծու կամ մարդու որդու դեմ ներվում են, սակայն ով բարությունն է վիրավորում կամ Սուրբ Հոգուն` չի ներվի։ Նա իր մեղքը կրելու է հավերժ։ Այնուամենայնիվ համատես ավետարաններում, երբ Սադուկեցիներն ու Փարիսեցիները Հիսուսին ասում են, որ ցույց տա հրաշքի նշան և ապացուցի իր իշխանությունը,Հիսուսը հրաժարվում է` ասելով․ «Չար և շնացող ազգը նշան է խնդրում․ և նշան չի տրվի նրան, Հավնան մարգարեի նշանից բացի» [53]։

Հիսուսի հրաշագործության բնութագրիչ հատկանիշն այն է, որ նա հրաշքներ է գործում ազատ, երբեք չի հարցնում և չի ընդունում վարձատրության որևէ ձև[54] :

Ավետարանական այն հատվածները, որոնք պարունակում են Հիսուսի հրաշագործությունները, հաճախ ներառում են նաև ուսմունքները և հրաշքները և ինքնին դառնում են ուսուցման տարրերից մեկը[55]։ Հրաշքներից շատերը սովորեցնում են հավատի կարևորությունը։ Օրինակի համար «Տաս բորոտների մաքրումը» և «Յայրոսի դուստեր վեր կենալը» հրաշագործություններում ցույց է տրվում հավատի շնորհիվ նրանց բուժվելը[56]։

Հիսուս հռչակում և կեպարանափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսի կերպարանափոխությունը, պատկերված Կարլ Բլոխի կողմից 19-րդ դարում

Երեք համատես ավետարաններում էլ հիշատակվում է երկու կարևոր իրադարձությունների՝ Պետրոսի խոստովանության և Հիսուսի կերպարանափոխության մասին [42][57][58][59]: Այս երկու իրադարձություններն էլ նշված չեն Հովհաննեսի ավետարանում[60]։ Իր խոստովանությունում Պետրոսը ասում է Հիսուսին․ «Դու Քրիստոսն ես, կենդանի Աստծո որդին»[61][62][63]։ Հիսուսը հաստատում է, որ Պետրոսի խոստովանությունը աստվածային ճշմարտությունն է բացահայտում[64][65]։ Խոստովանությունից հետո Հիսուսն ասում է իր հետևորդներին իր՝ մեռյալներից հարություն առնելու և վերակենդանանալու մասին (Մատթ․ 16:21, Մարկ 8:31, Ղուկաս 9:22)։

Կերպարանափոխության մեջ (Մատթ․ 17:1–9, Մարկ 9:2–8, և Ղուկաս 9:28–36),[58][59][42] Հիսուսը Պետրոսին և երկու ուրիշ առաքյալների տանում է անանուն լեռը, որտեղ նա կերպարանափոխվում է նրանց առաջ, և նրա դեմքը փայլում է արևի պես, իսկ զգեստները դառնում են պայծառ սպիտակ[66]։ Մի լուսավոր ամպ է հայտնվում նրանց շուրջը և ամպերից եկող ձայնն ասում է․ «Դա՛ է իմ Սիրելի Որդին, որն ունի իմ բարեհաճությունը. նրա՛ն լսեք» (Մատթ․17:1–9)[58]։

Զատկի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Զատկի շրջան

Հիսուս Քրիստոսի կյանքը (ըստ քրիստոնյաների՝ «փրկագործ տնօրինության երկրավոր շրջանը») ավարտվում է հռոմեական կառավարիչ Պիղատոս Պոնտացու կողմից նրան խաչելության միջոցով մահվան դատապարտմամբ։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ խաչելությանը հաջորդած շաբաթվա առաջին օրը (Կիրակի) տեղի է ունեցել Հիսուսի հարությունը։ Ըստ Նոր Կտակարանի գրքերի՝ հարություն առնելուց հետո Հիսուսը հայտնվել է իր աշակերտներին «քառասուն օրերի ընթացքում երևալով նրանց և խոսելով Աստծու արքայության մասին»[67]։

Հիսուսի կյանքի վերջին շաբաթվա նկարագրությունը (հաճախ Զատկի կամ Զատկական շրջան է կոչվում), ներառում է կանոնական ավետարանների պատմությունների մոտ մեկ երրորդը՝ սկսած Հիսուսի հաղթական մուտքով Երուսաղեմ և ավարտած նրա խաչելությամբ[33][43]։


Հիսուսը Երուսաղեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժան Լեոն Ժերոմի Հաղթական մուտք Երուսաղեմ նկարը


Սինոպտիկական ավետարաններում վերջին շաբաթը Երուսաղեմում հանդիսանում է Պերեայով և Հուդեայով ճամփորդության ավարտը, որը Հիսուսը սկսել էր Գալիլեայից[43]։ Հիսուսը երիտասարդ ավանակին նստած մտնում է Երուսաղեմ՝ արտացոլելով Զաքարիա մարգարեի գրքից Օծյալի ավանակի պատմությունը, որում հրեաների համեստ թագավորը այսպես է մտնում Երուսաղեմ[68]։ Մարդիկ ճանապարհի երկայնքով նրա առջև են փռում վերարկուներ և մանր ճյուղեր (հայտնի որպես արմավենու ճյուղեր) և երգում։

Ապա Հիսուսը Երկրորդ տաճարից վտարում է լումայափոխներին՝ մեղադրելով նրանց այն բանում, որ նրանք տաճարը վերածել են իրենց առևտրային ակտիվության որջի։ Այդ ժամանակ Հիսուսը կանխորոշում է գալիք կործանումների մասին՝ ներառյալ կեղծ մարգարեները, պատերազմները, երկրաշարժերը, երկնային անկարգությունները, հավատացյալների հալածանքները և անառարկելի տառապանքները (Մարկոս 13:1–23)։ Նա ասում է, որ խորհրդավոր «Մարդու Որդին» կուղարկի հրեշտակներին երկրի բոլոր մասերից հավատացյալներին հավաքելու (Մարկոս 13:24–27}})։ Հիսուսը նախազգուշացնոմ է, որ այս հրաշքները կսկսվեն լսողների կյանքի ընթացքում [69]։ Հովհաննեսի ավետրանում Տաճարի մաքրումը տեղի է ունենում Հիսուսի ծառայության սկզբում (Հովհ 2:13–16)[26]։

Հիսուսը հակասության մեջ է մտնում հրեա ավագների հետ, երբ նրանք կասկածի տակ են դնում նրա հեղինակությունը, և երբ նա նրանց քննադատում է և անվանում երեսպաշտ [70][71]։ Հուդա Իսկարիովտացին՝ Հիսուսի տասներկու առաքյալներից մեկը գաղտնի գործարք է կնքում հրեա երեցների հետ՝ համաձայնվելով նրանց մատնել հիսուսին 30 արծաթե դրամով[72][73]։

Հովհաննեսի ավետարանում պատմվում է երկու այլ տոների մասին, որոնք Հիսուսը ուսուցանում է մինչ Զատկական Շաբաթը (Հովհ 7:1–10:42)[31]։ Բեթանիայում՝ Երուսաղեմի մոտ գտնվող գյուղում, Հիսուսը վերակենդանացնում է Ղազարոսին մեռյալներից։ Այս հզոր նշանը [26] ուժեղացնում է իշխանությանների հետ եղած լարվածությունը [43], որոնք որոշում են սպանել նրան (Հովհ 11)[31]։ Ապա Հիսուսը կատարում է իր հաղթական մուտքը Երուսաղեմ[31]։ Հիսուսին դիմավորող ուրախ ամբոխը ավելացնում է նրա և հաստատության միջև թշնամանքը[43]։ Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսը Երկրորդ Տաճարը մաքրել էր Երուսաղեմ ավելի վաղ կատարած զատկական այցելության ժամանակ։ Ապա Հովհաննեսը պատմում է Հիսուսի և աշակերտների Վերջին Ընթրիքի մասին[31]։

Վերջին ընթրիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժուան դը Խուանեսի Վերջին Ընթրիք նկարը

Վերջին ընթրիքը վերջին ճաշն է, որ Հիսուսը նախքան խաչելությունը կիսում է Երուսաղեմում իր 12 առաքյալների հետ։ Վերջին Ընթրիքը հիշատակված է բոլոր չորս կանոնական ավետարաններում: Պողոս առաքյալի առաջին նամակը Կորնթացիներին (11:23–26) նույնպես վերաբերվում է դրան [74][75][76]։ Ընթրիքի ընթացքում Հիսուսը կանխագուշակում է, որ իր առաքյալներից մեկը կդավաճանի իրեն[77]։ Չնայած առաքյալներից յուրաքանչյուրը հավաստացնում է, որ ինքը երբեք չի դավաճանի, Հիսուսը կրկնում է, որ դավաճանը կլինի ներկաներից մեկը Մատթեոս26:23–25 և Հովհաննես 13:26–27 մասնավորապես ճանաչում է Հուդային որպես դավաճան[74][75][77]։

Համատես ավետարանում Հիսուսը վերցնում է հացը, կտրում է այն և տալիս աշակերտներին ասելով․ «Այս է իմ մարմինը, որը տրվում է ձեզ համար»։ Իսկ երբ բոլորը խմում են բաժակից, ասում է․ «Այս բաժակը նոր ուխտն է իմ արյունով, որ ձեզ համար է թափվում»[74]։ Հովհաննեսի ավետարանում Վերջին ընթրիքի ընթացքում հաց և գինի ծիսակարգի նկարագրությունը բացակայում է Հովհաննես 6:22–59։

Չորս ավետարաններում էլ Հիսուսը կանխագուշակում է, որ Պետրոսը մինչ հաջորդ առավոտ աքլորականչը երեք անգամ կուրանա իրեն[78][79]։ Ղուկասի և Հովհաննեսի ավետարաններում կանխագուշակումը տեղի է ունենում Ընթիրքի ընթացքում (Ղուկաս 22:34, Հովհաննես 22:34)։ Մատթեոսի և Մարկոսի մոտ կանխագուշակումը արվում է Ընթրիքից հետո։ Հիսուսը նաև կանխագուշակում է, որ իր բոլոր աշակերտները կլքեն իրեն (Մատթեոս 26:31–34, Մարկոս 14:27–30)[80]։ Հովհաննեսի ավետարանը միակն է, որ պատկերում է ոտնլվայի արարողությունը ճաշից հետո[81]։ Հովհաննեսը նաև ներառել է Հիսուսի երկար քարոզը, որը նախապատրաստում էր աշակերտներին (հիմա առանց Հուդայի) իր հեռանալուն Գլուխ 14–17։ Հովհաննեսի ավետարանը հայտնի է որպես հրաժեշտի ելույթ և նշանակալի է որպես քրիստոնեության դավանաբանության աղբյուր[82][83]։

Գեթսեմանյան այգում. մատնություն և ձերբակալություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկար Հուդայի համբույրը և Հիսուսի ձերբակալությունը, Կարավաջո, 1602

Սինոպսիստների մոտ Հիսուսը իր աշակերտների հետ գնում է Գեթսեմանի այգի, որտեղ աղոթում է իր առաջիկա փորձություններից խուսափելու համար։ Ապա Հուդան գալիս է քահանայապետերի, դպիրների և երեցների կողմից ուղարկված զինված ամբոխի հետ։ Նա համբուրում է Հիսուսին՝ մատնացույց անելով ամբոխին, որից հետո Հիսուսին ձերբակալում են։ Փորձելով կանգնեցնել նրանց՝ Հիսուսի անանուն աշակերտներից մեկը թրով կտրում է ամբոխի անդամներից մեկի ականջը։ Հիսուսի ձերբակալությունից հետո աշակերտները թաքնվում են, իսկ Պետրոսը հարցաքննության ժամանակ երեք անգամ հերքում է, որ ճանաչում է Հիսուսին։ Երրորդ հերքումից հետո Պետրոսը լսում է աքաղաղի կանչը և հիշում Հիսուսի կանխագուշակումը իր ուրացման մասին և դառնությամբ արտասվում է[80][69][78]։

Հովհաննեսի ավետարանում (18:1–11) Հիսուսը չի աղոթում խաչելությունից խուսափելու համար[84]։ Հիսուսին ձերբակալողները հռոմեցի զինվորներն էին և Տաճարի պահակները[85]։ Համբույրով մատնված լինելու փոխարեն, Հիսուսը հռչակում է իր ինքնությունը և երբ նա դա անում է, զինվորները և սպաները ընկնում են գետնին։ Ավետարանը Պետրոսին նույնականացնում է թուր գործածած աշակերտի հետ, որին Հիսուսը կշտամբում է դրա համար։

Դատավարություն Սինեդրիոնում, Հերովդես և Պիղատոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Հովհաննես 18:38 Հիսուսը հրեաների թագավոր Ecce homo

Ձերբակալությունից հետո Հիսուսը տեղափոխվում է Սինեդրիոն՝ հրեական դատական ատյան [86]։ Ավետարանական պատումներում դատավարության մանրամասները որոշ չափով տարբեր են[87]։ Մատթեոս 26:57, Մարկոս 14:53 և Ղուկաս 22:54 գլուխներում Հիսուսը տարվում է քահանայապետ Կայիփայի բնակարան, որտեղ նրան այդ գիշեր ծաղրում և ծեծում են։ Հաջորդ օրը՝ վաղ առավոտյան, քահանայապետը և դպիրները տանում են նրան իրենց խորհուրդ[88][89][90] Հովհ․ 18:12–14 գլխում ասվում է, որ Հիսուսը սկզբում տարվել է Աննայի՝ Կայիափայի աներոջ մոտ, հետո նոր քահանայապետի[88][89][90]

Ecce homo! Անտոնիո Սիսերի 1871 թվականի նկարը․ Պիղատոս Պոնտացի Հիսուսին ներկայացնում է ամբոխի դատին

Հարցաքննության ընթացքում Հիսուսը շատ քիչ է խոսում, պաշտպանության իրավունքից չի օգտվում և եկեղեցականների հարցերին տալիս է անուղղակի և հակիրճ պատասխաններ՝ դրդելով սպային ապտակել իրեն։ Մատթ․ 26:62 գլխում Հիսուսի անպատասխանատվությունը ստիպում է Կայիփային հարցնել նրան․ «Դու պատասխան չունե՞ս»[88][89][90] Մարկ 14:61 գլխում այդ ժամանակ քահանայապետը հարցնում է Հիսուսին «Դու ե՞ս Քրիստոսը՝ Օրհնյալի որդին» Հիսուսը պատասխանում է «Ես եմ» և գուշակում է Աստծո Որդու գալստյան մասին[15]։ Դա հրահրում է Կայիափային բարկությունից իր շորերը պատռել և Հիսուսին մեղադրել հայհոյելու մեջ։ Մատթեոսի և Ղուկասի ավետարաններում Հիսուսը պատասխանում է ավելի երկիմաստ․ «Դու այդպես ասացիր»[15][91]։ Մատթ․ 26:64Ղուկաս 22:70 գլխներում նա ասում է «Դու ասացիր, որ ես եմ» [92][93]։

Հրեա երեցները Հիսուսին տանում են Պիղատոսի դատարան և խնդրում Հռոմի ղեկավար Պիղատոս Պոնտացուն դատել և դատապարտել Հիսուսին տարբեր մեղադրանքներով․ մեղադրելով նրան հայհոյանքի, ազգի այլասերման, տուրքի վճարումը արգելելու, Հռոմի դեմ խռովություն հրահրելու, կախարդության, հրեաների թագավորը լինելու, Աստծո Որդին և աշխարհի փրկիչը լինելու պնդման մեջ[90]։ «Թագավոր» բառի գործածումը Հիսուսի և Պիղատոսի զրույցում կենտրոնական տեղ է գրավում։

Հովհ․ 18:36 գլխում Հիսուսն ասում է․ «Իմ արքայությունը այս աշխարհի համար չէ», բայց չի ժխտում, որ հրեաների թագավորն է[94][95]։ Ղուկաս 23:7–15 գլխում Պիղատոսը հասկանում է, որ Հիսուսը գալիլեացի է և գտնվում է Հերովդես Անտիպասի իշխանության ներքո [96][97] ուղարկում է Հիսուսին Հերովդեսի մոտ փորձելու համար[98], բայց Հիսուսը կրկին ոչինչ չի պատասխանում Հերովդեսի հարցերին։ Հերովդեսը և նրա զինվորները անարգում են նրան, թագավորի նման թանկարժեք շորեր հագցնում և հետ տանել տալիս Պիղատոսի մոտ[96], որն էլ հրեա քահանայապետերին և իշխաններին ասում է, որ ինքը «այս մարդուն մեղավոր չի ճանաչում»[98]։

Պահպանելով այդ ժամանակների զատկական ավանդույթները՝ Պիղատոսը թույլ է տալիս ազատել ամբոխի կաղմից ընտրված մեկ բանտարկյալի։ Նա մարդկանց հնարավորություն է տալիս ընտրություն կատարել Հիսուսի և Բարաբա ( בר-אבא) կոչվող մարդասպանի միջև[99]։ Երեցների կողմից հրահրված ամբոխը (Մատթեոս 27:20) նախընտրում է ազատ արձակելԲարաբային և խաչել Հիսուսին[100]։ Պիղատոսը եբրայերեն նշան է գրում «Հիսուս Նազովրեցի, հրեաների թագավոր» որպեսզի փակցնեն Հիսուսի խաչի վրա (Հովհ․ 19:19–20),[101], ապա ուղարկում է նրան խաչելու։ Մինչ Գողգոթա խաչելու տանելը զինվորները նրան ծեծում և ծաղրում են[102][88][90][103]։

Խաչելություն և թաղում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիետրո Պերուջինոյի Խաչելություն նկարը, 1482

Հիսուսի խաչելությունը բոլոր կանոնական ավետարաններում էլ նկարագրված է։ Դատավարությունից հետո Հիսուսին առաջնորդում են դեպի Գողգոթա։ Կանոնական երեք ավետարաններում նշվում է, որ Սիմոն Կյուրենացին օգնում է նրան[104][105]։ Ղուկ․ 23:27–28 գլխում Հիսուսն իրեն հետևող կանանց բազմությանն ասում է, որ լաց չլինեն իր վրա, այլ լաց լինեն իրենց և իրենց երեխաների վրա[104]։ Գողգոթայում Հիսուսին առաջարկում են խառնուրդ, որը առաջարկվում է հիմնականում ցավազրկելու համար։ Ըստ Մատթեոսի և Ղուկասի՝ նա հրաժարվում է դրանից[104][105]։

Զինվորները Հիսուսին խաչելուց հետո վիճակ գցելով՝ բաժանում են նրա հագուստները։ Հիսուսի գլխավերևում խաչի վրա գտնվում էր Պիղատոսի արձանագրությունը․ «Հիսուս Նազովրեթցի՝ հրեաների թագավոր»։ Զինվորները և անցորդները դրա համար ծաղրում են նրան։ Երկու դատապարտված գողերը ևս ծաղրում են Հիսուսին։ Ղուկասի ավետարանում նրանցից մեկը նախատում է Հիսուսին, իսկ մյուսը՝ պաշտպանում նրան[104][106][107]։ Վերջինիս Հիսուսն ասում է․ «Այսօր դու ինձ հետ կլինես Դրախտում» (Ղուկաս 23:43)։ Հովհաննեսի ավետրանում մայրը՝ Մարիամը, և սիրելի աշակերտը խաչելության ժամանակ այդտեղ էին։ Հիսուսն պատվիրում է սիրելի աշակերտին հոգ տանել մոր մասին (Հովհաննես 19:26–27)։

Հռոմեացի զինվորները կոտրում են երկու գողերի սրունքները, բայց չեն կոտրում Հիսուսինը, քանի որ նա արդեն մեռած էր (Հովհաննես 19:33)։ Հովհաննեսի 19:34 գլխում զինվորներից մեկը գեղարդով խոցում է նրա կողը և ջուրն ու արյունը հոսում են դուրս [106]։ Համատես ավետարաններում, երբ Հիսուսը մահանում է, Տաճարի վարագույրը պատռվում է։ Մատթեոս 27:51–54 գլխում երկրաշարժը կործանում է բացված գերեզմանները։ Մատթեոսի և Մարկոսի ավետարաններում իրադարձություններից սարսափած հռոմեացի հարյուրապետը հաստատում է, որ Հիսուսը Աստծո Որդին է[104][108]։

Նույն օրը Հովսեփ Արիմաթացին Պիղատոսի թույլտվությամբ և Նիկոդեմուսի օգնությամբ իջեցնում է Հիսուսի մարմինը խաչից, փաթաթում նրան մաքուր շորի մեջ և թաղում է վեմի մեջ էր փորված իր նոր գերեզմանում [104]։ Մատթեոս 27:62–66 գլխում հաջորդ օրը քահանայապետերը խնդրում են Պիղատոսին գերեզմանի պահպանության մասին և նրա թույլտվությամբ կնիք են դնում մուտքը ծածկող խոշոր քարի վրա[104][109]։

Հարություն և համբարձում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուս Քրիստոսի երևալը Մարիա Մագդաղենացուն․ Ալեքսանդր Իվանով (1835)
1rightarrow.png  Մեծ հանձնարարություն Դատարկ գերեզման Երկրորդ գալուստ

Մարիա Մագդաղինացին (Հովհաննեսի ավետարանում մենակ, սակայն Համատես ավետարաններում այլ կանանց հետ) ուրբաթ առավոտյան գնում է Հիսուսի գերեզման և զարմանում է այն դատարկ տեսնելով։ Չնայած Հիսուսի սովորեցնելուն՝ աշակերտները չէին հասկանում, որ նա կրկին հարություն է առնելու[110]։

  • Մատթեոսի ավետարանում գերեզմանի մոտ պահակներ կային։ Երկնքից իջած հրեշտակները բացում են գերեզմանը։ Պահակները վախից ուշաթափվում են։ Հիսուսը երևում է Մարիամ Մագդաղինացուն և «մյուս Մարիամին» նրանց՝ գերեզման այցելելուց հետո։ Ապա Հիսուսը Գալիլեայում հայտնվում է մնացած տասնմեկ առաքյալներին և հանձնարարում նրանց Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու անունից մկրտել բոլոր ազգերին [81]
  • Մարկոսի ավետարանում Սալոմեն և Մարիան Մարիամ Մագդաղենացու հետ են (Մարկոս 16:1)։ Գերեզմանում սպիտակ շորերով երիտասարդը (հրեշտակը) նրանց ասում է, որ Հիսուսը կհանդիպի իր աշակերտների հետ Գալիլեայում, ինչպես ասել է նրանց (Մարկոս 14:28).[68]
  • Ղուկասի ավետարանում Մարիամը և այլ կանայք գերեզմանում հանդիպում են երկու հրեշտակների, բայց տասնմեկ առաքյալները չեն հավատում նրանց պատմությանը (Ղուկաս 25:1–12)։ Հիսուսը երևում է իր երկու հետևորդներին Էմմաուսում։ Նա երևում է նաև Պետրոսին։ Նույն օրը Հիսուսը երևում է նաև իր առաքյալներին Երուսաղեմում (Ղուկաս 24:13–43)։ Չնայած նա խորհրդավոր հայտնվում է և անհետանում, ուտում է և թողնում է դիպչել իրեն՝ ապացուցելով որ ինքը հոգի չէ։ Նա կրկնում է իր հանձնարարությունը՝ իր ուսմունքը հասցնել բոլոր ազգերին (Ղուկաս 24:51)[111]
  • Հովհաննեսի ավետարանում Մարիամը սկզբում մենակ է, բայց Պետրոսը և սիրելի աշակերտը ևս գալիս և տեսնում են դատարկ գերեզմանը։ Հիսուսը երևում է Մարիամին գերեզմանում։ Ավելի ուշ նա երևում է առաքյալներին, փչում նրանց վրա և տալիս նրանց ներելու և մեղքերը պահելու ուժ։ Աշակերտներին երկրորդ այցի ժամանակ նա կասկածող աշակերտին ապացուցում է, որ ինքը մսից և արյունից է[26]։ Աշակերտները վերադառնում են Գալիլեա, որտեղ նրանց կրկին երևում է Հիսուսը։ Նա կատարում է այնպիսի հրաշքներ ինչպիսիք են Գալիլեայի ծովում 153 ձկան բռնելը, որից հետո Հիսուսը խրախուսում է Պետրոսին ծառայել իր հետևորդներին [112][113]։

Հիսուսի համբարձումը երկինք նկարագրված է Ղուկաս 24:50–53, Գործք Առաքելոց 1:1–11 գլուխներում և նշված է Տիմոթեոս 3:16 գլխում։ Գործք Առաքելոցում հարությունից հետո քառասուն օր հետո, երբ աշակերտները նայում էին նրան «նա հարություն առավ և ամպը ծածկեց նրան աշակերտների աչքերից»։ 1 Պետրոս 3:22 հաստատում է, որ Հիսուսը «գնացել է երկինք և Աստծո աջ կողմն է»[112]։

Գործք Առաքելոցը նկարագրում է Հիսուսի համբարձումից հետո մի քանի անգամ երևալը։ Գործք7:55 գլխում Ստեփանոսը նայում է դեպի երկինք և տեսնում «Հիսուսին՝ կանգնած Աստծո աջ կողմում» ինչպես իր մահից առաջ[114]։ Դամասկոսի ճանապարհին Սավուղ առաքյալը դառնում է քրիստոնիա՝ տեսնելով կուրացնող լույսը և լսելով ձայնը, որ ասում էր «Ես Հիսուսն եմ, որին դու հալածում ես» (Գործք 9:5Գործք 9:10–18 գլխում Հիսուսը պատվիրում է Անանիային Դամասկոսից տեսիլքում բուժել Սավուղին[115]։ Հայտնություն Հովհաննեսի գրքում ներառվում է Հիսուսի հայտնությունը վերջին օրերի հետ կապված [116]։

Վաղ քրիստոնեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վաղ քրիստոնեություն

Հիսուսի կյանքից հետո նրա հետևորդները, ինչպես նկարագրվում է Գործք Առաքելոցի առաջին գլուխներում, բոլորը հրեաներ էին կա′մ ծնունդով, կա′մ դավանափոխությամբ, որի համար օգտագործվում է աստվածաշնչյան «պրոցեդենտ» տերմինը [117] և պատմաբանները այն անվանում են հրեական քրիստոնեություն։ Ավետարանների վաղ շրջանի հաղորդագրությունները տարածվել են բանավոր կերպով և հավանաբար արամեերենով[118], բայց գրեթե անմիջապես նաև հունարենով[119] ։ Նոր կտակարանի Գործք առաքելոցում և Թուղթ առ Գաղատացիսում գրառված է, որ առաջին քրիստոնեական համայնքը կենտրոնացված էր Երուսաղեմում և նրա առաջնորդների թվում էին Պողոսը, Հակոբոսը՝ Հիսուսի եղբայրը և Հովհաննես առաքյալը[120]։

Պողոս առաքյալը դավանափոխությունից հետո ստանում է «հեթանոսների առաքյալ» կոչումը։ Պողոսի ազդեցությունը քրիստոնյաների մտածելակերպի վրա ավելի էական է համարվում, քան Նոր Կտակարանի ցանկացած այլ հեղինակի ազդեցություն[121]։ Առաջին դարի վերջում քրիստոնեությունը ներսում և դրսում սկսեց ճանաչվել որպես հուդիզմից առանձին կրոն, որը կատարելագործվել և հետագա զարգացումը ստացել է երկրորդ տաճարի կործանումից հետո հետագա հարյուրամյակների ընթացքում[122]։

Նոր Կտակարանի և առաջին դարի այլ քրիստոնյա գրողների բազմաթիվ մեջբերումներում նշվում է, որ վաղ քրիստոնյաները հրեական Աստվածաշունչը որպես կրոնական գրություններ գլխավորապես օգտագործում և կարդում էին հիմնականում հունարեն կամ արամեերեն թարգմանություններով[123]։

Վաղ քրիստոնյաները գրել են բազմաթիվ կրոնական աշխատություններ՝ ներառյալ նրանք, որոնք ներառված են Նոր Կտակարանի գրքերում։ Կանոնական գրությունները, որոնք դարձել են Հիսուսի պատմությունը և քրիստոնեության սրբազան գրությունները հասկանալու համար պատմաբանների կողմից օգտագործված գլխավոր աղբյուրներ, հավանաբար գրվել են 50-120-րդ դարերում[124]։

Ավետարանի վկայությունները Հիսուս Քրիստոսի մասին՝ որպես Աստված և որպես Մարդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Կտակարանը նաև վկայում է, որ Հիսուս Քրիստոսն Աստված է, Երկնային արքայության հավիտենական թագավորը և Տերը. Նա կոչվում է «Աստված» (Հովհ. 1.1, Մատթ. 1.23), «որի աթոռը հավիտենական է» (Եբր. 1.8), «ճշմարիտ Աստված» (Ա Հովհ. 5.20), «Տեր և Աստված» (Հովհ. 20.28), «Աստված և Փրկիչ» (Ղուկ. 1.47), «բոլորի վրա իշխող օրհնյալ Աստված» (Հռոմ. 9.5), «Աստված, որ հայտնվեց մարմնով» (Ա Տիմոթ. 3.16), «մեր Աստվածն ու Փրկիչը» (Բ Պետրոս 1.1), «Էմմանուէլ», որ նշանակում է «Աստված մեզ հետ» (Մատթ. 1.23), «Բարձրյալ» (Ղուկ. 1.76), «Փառքի Տեր» (Ա Կորնթ. 2.8) և այլն։ Ավետարաններում Հիսուս Քրիստոսն անվանվում է և բնութագրվում՝ «Աստծո Որդի» (Հովհ. 1.34), «Որդի,աշխարհի Փրկիչ» (Ա Հովհ. 4.1 4), կենդանի «Աստծո Որդի» (Մատթ. 16.16), «Աստծո միածին Որդի» (Հովհ. 3.18), «միածին Որդի, որ Հոր ծոցում է» (Հովհ. 1.18), «պատկերն աներևույթ Աստծո և բոլոր արարածների սկիզբը» (Կողոս. 1.15), «Հոր սիրելի Որդի» (Կողոս. 1.13), «օրհնյալ Աստծո Որդին» (Մարկ. 14.61), «Բարձրյալի Որդին» (Ղուկ. 1.32) ևն։ Հիսուս Քրիստոսին որպես Աստծո Որդի են վկայում Հայրը՝ «Եվ ահա մի ձայն երկնքից [Հայր Աստված՝ ձայնով], որ ասում էր. «Դա՜ է իմ սիրելի Որդին, որն ունի իմ ամբողջ բարեհաճությունը» (Մատթ. 3.17, տես նաև Մարկ. 1.9–11, Ղուկ. 3.21–22), «Դա՜ է իմ սիրելի Որդին,... դրա՜ն լսեցեք» (Մատթ. 17.5, տես նաև Մարկ. 9.2–12, Ղուկ. 9.28–36), ինքը Հիսուսը՝ «Աստծու Որդի եմ» (Հովհ. 10.36), «Սուրբ Հոգին»՝ «Հիսուս Քրիստոսի՝ Աստծո Որդու Ավետարանի...» (Մարկ. 1.1։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ սույն վկայությունը տրված է «Սուրբ Հոգով», ինչպես ամբողջ Աստվածաշունչը), հրեշտակը՝ «Հրեշտակը պատասխանեց և նրան ասաց. «Սուրբ Հոգին կգա քո վրա, և Բարձրյալի զորությունը հովանի կլինի քեզ, որովհետև նա, որ քեզնից է ծնվելու, սուրբ է և Աստծու Որդի կկոչվի» (Ղուկ. 1.35), մարդիկ՝ Հովհաննես Մկրտիչը («Եվ ես տեսա ու վկայեցի, թե սա՜ է Աստծու Որդին», Հովհ. 1.34), Հովհաննես առաքյալը («Այլ այսքանը գրվեց, որ դուք հավատաք, թե Հիսուս Քրիստոսն է՝ Աստծու Որդին», Հովհ. 20.31), նավակում եղած աշակերտները («Արդարև Աստծու Որդին ես դու», Մատթ. 14.33), Պողոս առաքյալը (Գործք 9.20), Նաթանայելը (Հովհ. 1.49), Մարթան (Հովհ. 11.27) և մյուսները։ Հիսուսից զարհուրելով՝ նրան որպես Աստծո Որդի են ճանաչում նաև «դիվական ոգիները» («Եվ պիղծ ոգիները, երբ տեսնում էին նրան, ընկնում էին նրա առաջ, աղաղակում էին ու ասում. «Դու Աստծու Որդի ես», Մարկ. 3.11), դևերի բազմությունը, որ կոչվում էր «լեգեոն» («Ի՞նչ ես ուզում ինձնից, Հիսու՜ս, բարձրյալ Աստծու Որդի...», Մարկ. 5.7)։

Հիսուս Քրիստոսն է «սկիզբը և վախճանը, ալֆան ու օմեղան» (Հայտն. 1.8), «ամենայն ինչի արարիչը» (Կողոս. 1.16), կյանքը (Ա Հովհ. 1.2) և հավիտենական կյանքը (Ա Հովհ. 5.20), Կենաց Բանը և կյանքը, որ «Հոր մոտ էր և հայտնվեց մեզ» (Ա Հովհ. 1.1–2), Բանը (Հովհ. 1.1), Բանն Աստված (Հովհ. 1.1), «մարմնացած Բանը» («Եվ Բանը մարմին եղավ ու բնակվեց մեր մեջ...», Հովհ. 1.14), «Նա, որ լույսն է նրա [Հոր] փառքի և բուն պատկերը նրա էության» (Եբր. 1.3), Աստծո իմաստությունը և զորությունը (Ա Կորնթ. 1.24) և այլն։

Հիսուս Քրիստոսը կոչվում է «մարդու Որդի» (Մատթ. 12.8, Մարկ. 10.33), «Դավթի որդի» (Մատթ. 1.1), «Աբրահամի որդի» (նույն տեղում), «Երկրորդ մարդը՝ Տերը երկնքից» (Ա Կորնթ. 15.47), «Հիսուս Քրիստոս՝ Մարդը» (Ա Տիմոթ. 2.5), «Մարիամի որդին» (Մարկ. 6.3)։ Հիսուսը եկավ, որպեսզի կատարի Հայր Աստծո կամքը՝ «Ահավասիկ գալիս եմ քո կամքը կատարելու ով Աստված» (Եբր. 10.7, 9)։ Գրվածքները Հիսուսին անվանում են «Հոր կողմից սրբացված և աշխարհ Առաքված» (Հովհ. 10.36), «Ուղարկված» (Եբր. 3.1), «մեծ մարգարե» (Ղուկ. 7.16), «մարգարե» (Գործք 3.22–23), «ծառա Աստծո» (Փիլիպ. 2.7), «Նազովրեցի՝ Նազարեթում բնակված լինելու պատճառով» (Մատթ. 2.23) և այլն։

Հիսուս Քրիստոսի մասին Հայ եկեղեցու վարդապետությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Հայոց եկեղեցու քրիստոսաբանության՝ Հիսուս Քրիստոսը մեկն է «Սուրբ Երրորդությունից», Հայր Աստծո և Սուրբ Հոգու համագոյակիցը, Աստծո Միածին Որդին և անժամանակ Ծնունդը, Աստված՝ Աստծուց, նախահավիտյան Բանը, որ մարդկանց փրկության համար ճշմարտապես մարդացավ Կույս Մարիամից։ Մարմնացյալ Աստծո Որդին, ճշմարիտ Աստված ու ճշմարիտ Մարդը, Աստծո Օծյալը և աշխարհի Փրկիչը, որի սուրբ մարդեղությամբ հաստատվեց Եկեղեցու թագավորությունը։ Նա, որ չարչարվեց, խաչվեց, երրորդ օրը հարություն առավ մեռելներից, նույն մարմնով համբարձվեց երկինք և նստեց Հոր աջ կողմում՝ ազատագրելով մարդուն մեղքի դատապարտվածությունից և ցույց տալով փրկության ճանապարհը։ Հանուն նրա Աստված երկիր ուղարկեց Սուրբ Հոգին՝ Մխիթարիչը, Աստծո Հոգին, որը եկեղեցագործում է աշխարհում Հոգեգալստի օրվանից և առաջին աշխարհամատուռն եկեղեցին (Վերնատունը) հաստատելուց ի վեր՝ մինչև Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը՝ զորությամբ և բազում փառքով։ Հիսուս Քրիստոսին հավատալով՝ մարդը արդարանում է Աստծո առջև, արդարանալով՝ փրկվում է, փրկվելով՝ սրբացվում է Սուրբ Հոգու կնիքով և ընդունում հավիտենական կյանքի ավետիսը։ Մինչև Հիսուս Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը, որ խոստացված է Ավետարաններով և Հովհաննեսի Հայտնությամբ, քրիստոնյա եկեղեցին գտնվում է Սուրբ Հոգու հայտնության շրջանում։

Աշխարհ գալով մարդու փրկության համար՝ Հիսուս Քրիստոսը ոչ միայն միջնորդ և բարեխոս եղավ Աստծո և մարդու միջև, այլև մի նոր փոխհարաբերություն հաստատեց նրանց մեջ։ Նա ադամորդուն մեղքի ծառայությունից ազատելու և նրան ճշմարիտ աստվածճանաչողության առաջնորդելու համար իր տնօրինական գործունեությամբ իրականացրեց երեք կարևոր պաշտոններ՝ մարգարեական, քահանայական և թագավորական։ Ինչպես Հին Կտակարանում այս երեք պաշտոնների գործադրումով միջնորդություն էր կատարվում Աստծո և «ընտրյալ ժողովրդի» միջև, այնպես էլ Նոր Կտակարանում Աստծո և մարդու միջև խախտված ուխտը նորոգվում է՝ Հիսուսի կողմից այս երեք պաշտոնների սիրահոժար հանձնառությամբ։ Սրա շնորհիվ վերականգնվում է մարդու՝ Աստծո Որդի կոչվելու բարձր պատիվը։ Եթե Հին Կտակարանում մարգարեն հանդես էր գալիս աստվածային ճշմարտությունը վկայելու, քահանայապետը զոհ էր մատուցում ժողովրդի մեղքերի քավության համար, թագավորը դատում ու պաշտպանում էր ընտրյալ ժողովրդի իրավունքները, ապա Նոր Կտակարանում միջնորդության այս երեք պաշտոնները լիալիր կատարելությամբ կենսագործվում են Քրիստոսի տնօրինության շնորհիվ։ Նա որպես հայտնութենական ճշմարտություն՝ Նոր Ուխտ է հաստատում ու իրականացնում Աստծո և մարդու միջև (Մարգարեություն), որպես հաշտության աննման զոհ մեկընդմիշտ քավում է մարդու մեղքը և հաշտեցնում Աստծո հետ (Քահանայություն), և որպես Թագավոր հաստատում իր ամենահաղթ տիրապետությունը (Թագավորություն)։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bruce Frederick F. (1988)։ The Book of the Acts։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 362։ ISBN 978-0-8028-2505-6 
  2. Evans C.A. (2008)։ Exploring the Origins of the Bible։ Baker Academic։ էջ 154 
  3. Keener Craig S. (2009)։ The Historical Jesus of the Gospels։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 56 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 Funk Robert W., Hoover Roy W. (1993)։ The Five Gospels։ Harper։ էջ 3 
  5. Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds) The Oxford Handbook of Biblical Studies. Oxford: Oxford University Press. p. 433
  6. Talbert, C. H. (1977) What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.
  7. Graham N. Stanton (8 July 2004)։ Jesus and Gospel։ Cambridge University Press։ էջ 192։ ISBN 978-0-521-00802-0 
  8. J. W. Rogerson, Judith M. Lieu (16 March 2006)։ The Oxford Handbook of Biblical Studies։ Oxford University Press։ էջ 437։ ISBN 978-0-19-925425-5 
  9. Sanders, 1993, էջ 3
  10. Grudem, 1994, էջեր 90–91
  11. Köstenberger, Kellum, էջեր 117–25
  12. Ehrman, 1999, էջեր 22–23
  13. Sanders, 1993, էջ 71
  14. 14,0 14,1 Theissen, Merz, էջեր 17–62
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  16. Roberts Mark D. (2007)։ Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John։ Crossway։ էջ 58։ ISBN 978-1-4335-1978-9 
  17. Licona, 2010, էջեր 210–21
  18. Haffner Paul (2008)։ New Testament Theology։ էջ 135։ ISBN 978-88-902268-0-9 
  19. Scroggie W. Graham (1995)։ A Guide to the Gospels։ Kregel Publications։ էջ 128։ ISBN 978-0-8254-9571-7 
  20. Moloney Francis J., Harrington Daniel J. (1998)։ The Gospel of John։ Liturgical Press։ էջ 3։ ISBN 978-0-8146-5806-2 
  21. Ladd George E. (1993)։ A Theology of the New Testament։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 251։ ISBN 978-0-8028-0680-2 
  22. 22,0 22,1 Metzger Paul L. (2010)։ The Gospel of John: When Love Comes to Town։ InterVarsity Press։ էջ 281 
  23. 23,0 23,1 23,2 Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. pp. 1563–64.
  24. 24,0 24,1 May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" pp. 1240–85.
  25. May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" pp. 1286–318.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 Harris, 1985, էջեր 302–10
  27. Rahner, 2004, էջեր 730–31
  28. O'Collins Gerald (2009)։ Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus։ OUP Oxford։ էջեր 1–3։ ISBN 978-0-19-955787-5 
  29. Turner David L. (2008)։ Matthew։ Baker Academic։ էջ 613։ ISBN 978-0-8010-2684-3 
  30. Aslan Reza (2013)։ Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth։ Random House։ էջ 756։ ISBN 9781400069224 
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Harris, 1985, էջեր 270–72
  32. Evans Craig A. (2001)։ «Context, family and formation»։ in Bockmuehl Markus N. A.։ Cambridge companion to Jesus։ Cambridge University Press։ էջեր 14, 21։ ISBN 978-0-521-79678-1 
  33. 33,0 33,1 33,2 Blomberg, 2009, էջեր 224–29
  34. Köstenberger, Kellum, էջեր 141–43
  35. McGrath, 2006, էջեր 16–22
  36. Dunn James D. G., Rogerson John W. (2003)։ Eerdmans commentary on the Bible։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 1010։ ISBN 978-0-8028-3711-0 
  37. 37,0 37,1 Zanzig Thomas (2000)։ Jesus of history, Christ of faith։ Saint Mary's Press։ էջ 118։ ISBN 978-0-88489-530-5 
  38. Sheen Fulton J. (2008)։ Life of Christ։ Random House։ էջ 65։ ISBN 978-0-385-52699-9 
  39. Redford, 2007, էջեր 117–30
  40. Vaught Carl G. (2001)։ The Sermon on the mount: a theological investigation։ Baylor University Press։ էջեր xi–xiv։ ISBN 978-0-918954-76-3 
  41. Nash Henry S. (1909)։ «Transfiguration, The»։ in Jackson Samuel M.։ The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11։ Funk & Wagnalls Company։ էջ 493։ ISBN 978-1-4286-3189-2 
  42. 42,0 42,1 42,2 Barton Stephen C.։ The Cambridge Companion to the Gospels։ Cambridge University Press։ էջեր 132–33։ ISBN 978-0-521-80766-1 
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 Cox, Easley, էջեր 155–70
  44. Redford, 2007, էջեր 257–74
  45. Patella Michael F. (2009)։ «The Gospel According to Luke»։ in Durken Daniel։ New Collegeville Bible Commentary: New Testament։ Liturgical Press։ էջ 255։ ISBN 978-0-8146-3260-4 
  46. Stassen Glen H., Gushee David P. (2003)։ Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context։ InterVarsity Press։ էջեր 102–03, 138–40, 197–98, 295–98։ ISBN 978-0-8308-2668-1 
  47. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated98 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  48. {{cite book|title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel| first=Andreas J.|last= Köstenberger|year= 1998| isbn= 978-0-8028-4255-8 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |pages= 108–09
  49. Lisco Friedrich G. (1850)։ The Parables of Jesus։ Daniels and Smith Publishers։ էջեր 9–11 
  50. >Oxenden Ashton (1864)։ The parables of our Lord?։ William Macintosh Publishers։ էջ 6 
  51. Boucher Madeleine I.։ «The Parables»։ BBC։ Վերցված է June 3, 2013 
  52. Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  53. Achtemeier Paul J., Green Joel B., Thompson Marianne M. (2001)։ Introducing the New Testament: Its Literature and Theology։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 198։ ISBN 978-0-8028-3717-2 
  54. van der Loos Hendrik (1965)։ The Miracles Of Jesus։ Brill։ էջ 197 
  55. Pentecost J. Dwight (1981)։ The words and works of Jesus Christ։ Zondervan։ էջ 212։ ISBN 978-0-310-30940-6 
  56. Lockyer Herbert (1988)։ All the Miracles of the Bible։ Zondervan։ էջ 235։ ISBN 978-0-310-28101-6 
  57. Kingsbury Jack D. (1983)։ The Christology of Mark's Gospel։ Fortress Press։ էջեր 91–95։ ISBN 978-1-4514-1007-5 
  58. 58,0 58,1 58,2 Lee, 2004, էջեր 21–30
  59. 59,0 59,1 Harding Mark, Nobbs Alanna (2010)։ The Content and the Setting of the Gospel Tradition։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 281–82։ ISBN 978-0-8028-3318-1 
  60. Cross, Livingstone, John, Gospel of
  61. Karris Robert J. (1992)։ The Collegeville Bible Commentary: New Testament։ Liturgical Press։ էջեր 885–86։ ISBN 978-0-8146-2211-7 
  62. Kingsbury Jack D., Powell Mark A., Bauer David R. (1999)։ Who do you say that I am? Essays on Christology։ Westminster John Knox Press։ էջ xvi։ ISBN 978-0-664-25752-1 
  63. Donahue, Harrington, էջ 336
  64. Yieh John Y. H. (2004)։ One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel։ Walter de Gruyter։ էջեր 240–41։ ISBN 978-3-11-018151-7 
  65. Pannenberg, 1968, էջեր 53–54
  66. Lee, 2004, էջեր 72–76
  67. Գործք, 1։3
  68. 68,0 68,1 May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" p. 1213–39
  69. 69,0 69,1 Harris, 1985, էջեր 285–96
  70. Boring, Craddock
  71. Evans, 2003, էջեր 381–95
  72. Lockyer Herbert (1988)։ All the Apostles of the Bible։ Zondervan։ էջեր 106–11։ ISBN 978-0-310-28011-8 
  73. Hayes Doremus A. (2009)։ The Synoptic Gospels and the Book of Acts։ HardPress։ էջ 88։ ISBN 978-1-313-53490-1 
  74. 74,0 74,1 74,2 Fahlbusch Erwin (2005)։ The Encyclopedia of Christianity 4։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 53–56։ ISBN 978-0-8028-2416-5 
  75. 75,0 75,1 Evans, 2003, էջեր 465–77
  76. Cox, Easley, էջեր 180–91
  77. 77,0 77,1 Cox, Easley, էջ 182
  78. 78,0 78,1 Perkins Pheme (2000)։ Peter: apostle for the whole church։ Fortress Press։ էջ 85։ ISBN 978-1-4514-1598-8 
  79. Lange Johann P. (1865)։ The Gospel according to Matthew, Volume 1։ Charles Scribner Co։ էջ 499 
  80. 80,0 80,1 Walvoord, Zuck, էջեր 83–85
  81. 81,0 81,1 Harris, 1985, էջեր 272–85
  82. O'Day Gail R., Hylen Susan (2006)։ John։ Westminster John Knox Press։ էջեր 142–68։ ISBN 978-0-664-25260-1 
  83. Ridderbos Herman (1997)։ The Gospel according to John։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 546–76։ ISBN 978-0-8028-0453-2 
  84. Cross, Livingstone, Jesus
  85. Michaels J. Ramsey (211)։ John (Understanding the Bible Commentary Series)։ Baker Books։ էջ 187։ ISBN 9781441236593 
  86. Brown, 1997, էջ 146
  87. Bromiley Geoffrey W. (1988)։ International Standard Bible Encyclopedia: E–J։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջեր 1050–52։ ISBN 978-0-8028-3782-0 
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 Evans, 2003, էջեր 487–500
  89. 89,0 89,1 89,2 Blomberg, 2009, էջեր 396–400
  90. 90,0 90,1 90,2 90,3 90,4 Holman Concise Bible Dictionary։ B&H Publishing Group։ 2011։ էջեր 608–09։ ISBN 978-0-8054-9548-5 
  91. Evans, 2003, էջ 495
  92. Blomberg, 2009, էջեր 396–98
  93. O'Toole Robert F. (2004)։ Luke's presentation of Jesus: a christology։ Editrice Pontificio Istituto Biblico։ էջ 166։ ISBN 978-88-7653-625-0 
  94. Binz Stephen J. (2004)։ The Names of Jesus։ Twenty-Third Publications։ էջեր 81–82։ ISBN 978-1-58595-315-8 
  95. Ironside H. A. (2006)։ John։ Kregel Academic։ էջ 454։ ISBN 978-0-8254-9619-6 
  96. 96,0 96,1 Niswonger, 1992, էջ 172
  97. Majerník, Ponessa, էջ 181
  98. 98,0 98,1 Carter, 2003, էջեր 120–21
  99. Evans Craig A. (2012)։ Matthew (New Cambridge Bible Commentary)։ Cambridge University Press։ էջ 453։ ISBN 978-0521011068 
  100. Blomberg, 2009, էջեր 400–01
  101. Brown, 1988, էջ 93
  102. Senior Donald (1985)։ The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew։ Liturgical Press։ էջ 124։ ISBN 978-0-8146-5460-6 
  103. Blomberg, 2009, էջ 402
  104. 104,0 104,1 104,2 104,3 104,4 104,5 104,6 Evans, 2003, էջեր 509–20
  105. 105,0 105,1 Köstenberger, Kellum, էջեր 211–14
  106. 106,0 106,1 Doninger, 1999, էջ 271
  107. Ehrman Bart D. (2009)։ Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)։ HarperCollins։ էջ 82։ ISBN 978-0-06-186328-8 
  108. Köstenberger, Kellum, էջեր 213–14
  109. Morris, 1992
  110. Harris, 1985, էջեր 308–09
  111. Harris, 1985, էջեր 297–301
  112. 112,0 112,1 Evans, 2003, էջեր 521–30
  113. Cox, Easley, էջեր 216–26
  114. Frederick F. Bruce (1990)։ The Acts of the Apostles։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 210։ ISBN 978-0-8028-0966-7 
  115. Johnson Luke T., Harrington Daniel J. (1992)։ The Acts of the Apostles։ Liturgical Press։ էջեր 164–67։ ISBN 978-0-8146-5807-9 
  116. Wikisource-logo.svg Van den Biesen Christian (1913)։ «Apocalypse»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company 
  117. Catholic Encyclopedia: Proselyte: "The English term "proselyte" occurs only in the New Testament where it signifies a convert to the Jewish religion (Matthew 23:15; Acts 2:11; Կաղապար:Bibleverse-nb; etc.), though the same Greek word is commonly used in the Septuagint to designate a foreigner living in Palestine. Thus the term seems to have passed from an original local and chiefly political sense, in which it was used as early as 300 BC, to a technical and religious meaning in the Judaism of the New Testament epoch."
  118. Ehrman, 2012, էջեր 87–90
  119. Jaeger Werner (1961)։ Early Christianity and Greek Paideia։ Harvard University Press։ էջեր 6, 108–09։ ISBN 9780674220522։ Վերցված է 26 February 2015 
  120. Galatians 2:9, Acts 1:13; See Historical reliability of the Acts of the Apostles for details
  121. Cross F.L., ed. (2005)։ «Paul»։ The Oxford dictionary of the Christian Church (3rd rev. ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 9780192802903 
  122. Cohen, Shaye J.D. (1988). From the Maccabees to the Mishnah 0-664-25017-3 pp. 224–225
  123. Fee Gordon, Stuart Douglas (2014)։ How to Read the Bible for All Its Worth: Fourth Edition։ Zondervan։ ISBN 978-0-310-51783-2 
  124. Bart D. Ehrman (1997)։ The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings։ Oxford University Press։ էջ 8։ ISBN 978-0-19-508481-8։ «The New Testament contains twenty-seven books, written in Greek, by fifteen or sixteen different authors, who were addressing other Christian individuals or communities between the years 50 and 120 C.E. (see box 1.4). As we will see, it is difficult to know whether any of these books was written by Jesus' own disciples.» 

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Հիսուս հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո: CC-BY-SA-icon-80x15.png