Հիսուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հիսուս Քրիստոսից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Հիսուս (այլ կիրառումներ)
Հիսուս Քրիստոս, VI դարի սրբապատկեր, Սուրբ Կատերինեի վանք, Սինայ լեռան ստորոտ

Հիսուս Քրիստոս (եբր.՝ יֵשׁוּעַ יֵשׁוּעַ‎, Յեշուա Մաշիախ; հին հուն․՝ Ἰησούς Χριστός), քրիստոնեության մեջ կարևորագույն անձը, ըստ Նոր Կտակարանի՝ Աստծո Որդի և մարդկության Փրկիչ, Հին Կտակարանում խոստացված Օծյալը։ Վաղ քրիստոնյաները նրան անվանել են նաև Հիսուս Նազովրեցի։ Քրիստոնյաների համար նա Աստծո որդին է, որ հարություն է առել մեռածներից։ Իսլամի մեջ Քրիստոսը դիտվում է իբրև մարգարե։ Նրա վերաբերյալ եղած ուսումնասիրություններն ու եկեղեցական վարդապետությունը անվանվել է քրիստոսաբանություն, նրա վարդապետության հետևողները կոչվել են քրիստոնյաներ, իսկ կրոնը՝ քրիստոնեություն։

A four-page papyrus manuscript, which is torn in many places
3-րդ դարի հունական պապիրուս Ղուկասի ավետարանից

Կանոնական ավետարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չորս կանոնական ավետարանները (Մատթեոսի, Մարկոսի, Ղուկասի և Հովհաննեսի) Քրիստոսի կյանքի և ուղերձի հիմնական աղբյուրներն են։ Սակայն Նոր Կտակարանի այլ մասեր ևս պարունակում են գրառումներ նրա կյանքի առանցքային դրվագների մասին, ինչպես օրինակ՝ Վերջին ընթրիք (Կորնթացիներ 11 ։23)։ Առաքյալների գործերը (գործողություններ 10:37 և գործողություն 19) գրառումները վերաբերվում են Հիսուսի վաղ շրջանի ծառայությանը և Հովհաննես Մկրտչից նրա սպասելիքներին [1]։

1։1-11 գործողությունները ավելի շատ բան են պատմում Հիսուսի համբարձման մասին, քան Կանոնական ավետարանները։ Վաղ քրիստոնեկան որոշ ավետարաններում կան Հիսուսի կյանքի և ուսուցման նկարագրության առանձին դրվագներ, որոնք ներառված չեն Նոր Կտակարանում։ Այդ ավետարաններն են Թոմասի,Պետրոսի, Հուդայի ավետարանները, Ջեյմս Ապոկրիֆոնի և շատ ուրիշ ապոկրիֆ գրառումներ։ Փաստորեն սրանք գրված են ավելի ուշ և ավելի քիչ հուսալի են, քան Կանոնական ավետարանները [2][3]: Կանոնական ավետարանները չորսն են, որոնցից յուրաքանչյուրը գրված է տարբեր հեղինակների կողմից։ Ավետարանների հեղինակները անանուն են և ավանդաբար վերագրվում են Հիսուսի հետ սերտորեն կապված չորս ավետարանիչներին[4]։ Մարկոսը՝ Պետրոսի ընկերակիցը, Մատթեոսը` Հիսուսի աշակերտներից մեկը։ Ղուկասը՝ Պողոսի ուղեկիցը, որը հիշատակվում է մի քանի նամակներում և Հովհաննեսը՝ Հիսուսի սիրելի աշակերտը։ Ըստ Մարկանի առաջնահերթության` առաջինը գրվել է Մարկոսի Ավետարանը (մ. թ. 60-75), սրան հետևել է Մատթեոսի Ավետարանը (մ. թ. 65-85), ապա Ղուկասի Ավետարանը (65-95) և Հովհաննեսի Ավետարանը (75-100)[5]։ Որոշ գիտնականների կարծիքով, Մատթեոսը և Ղուկասը իրենց ավետարանները գրելիս օգտվել են Մարկոսի Ավետարանից կամ այսպես կոչված (Q աղբյուրից), որն երկու հեղինակներն էլ օգտագործում են[6]։ Մատթեոսը, Մարկոսն ու Ղուկասը հայտնի են որպես Սինոպիստական ավետարանիչներ։ Նրանց ավետարանները նման են իրար իրենց բովանդակությամբ, պատմությամբ, պայմանավորվածությամբ, լեզվով և պարագրաֆի կառուցվածքով[7][8]։ Սակայն, ըստ գիտնականների, անհնարին է գտնել գրական ուղղակի հարաբերակցություն Սինոպիստական ավետարանների և Հովհաննեսի ավետարանի միջև [9]։ Հովհաննեսի Ավետարանում բացակայում են այնպիսի միջադեպերի նկարագրությունները, ինչպիսիք են, օրինակ, Հիսուսի մկրտությունը, Հիսուսի փոխակերպումը, Հիսուսի խաչվելը, առաքյալների հետ փոխհարաբերությունները, սակայն այս դրվագները առկա են Սինոպիստական ավետարաններում։ Հովհաննեսի Ավետարանում բացակայում է նաև Տաճարի մաքրման տեսարանը[10]։

Սկսվում է Հիսուսի մկրտությամբ կամ կույսից ծնունդով[4] Սկսվում է արարչության, ոչ թե ծննդյան պատմությամբ[4]
Հովհաննես Մկրտչի մկրտությամբ[4] Մկրտությունը ենթադրվում է, բայց չի հիշատակվում[4]
Ուսուցանում է առակների և ասացվածքների միջոցով[4] Ուսուցանում է երկար ելույթների միջոցով[4]
Ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին և շատ քիչ` իր մասին[4] Ուսուցանում է հիմնականում իր մասին[4]
Խոսում է աղքատների և ճնշվածների համար[4] Ոչինչ չի ասում աղքատների և ընկճվածների մասին[4]
Մասնակցում է մեկ Պասեք փառատոնի[11] Մասնակցում է երեք կամ չորս Պասեք փառատոնի.[11]
Տաճարի մաքրումը տեղի է ունենում ուշ[4] Տաճարի մաքրումը լինում է վաղ[4]
Հիսուսը կատարում է նոր ուխտը վերջին ընթրիքի ժամանակ [4] Հիսուսը լվանում է աշակերտների ոտքերը[4]

Սինոպիստները նշում են Հիսուսի տարբեր կողմերը։ Ըստ Մարկոսի` Հիսուսը Աստծո Որդին է, և նրա հզոր գործերը վկայում են Աստծո թագավորության գոյությունը։ Նա անխոնջ հրաշագործ աշխատող է, Աստծո և մարդու ծառան [12]։ Այս կարճ Ավետարանը արձանագրում է Հիսուսի խոսքերը կամ ուսմունքը։ Մատթեոսի Ավետարանը ընդգծում է, որ Հիսուսը կատարում է Աստծո կամքը, ինչպես ցույց է տրվում Հին Կտակարանում, և նա է Եկեղեցու Տերը: Նա Դավիթի որդին է «թագավոր» և «Մեսսիա»։ Ղուկասը ներկայացնում է Հիսուսին որպես աստվածային մարդ, ով կարեկցում է կարիքավորներին [13]։ Նա մեղավորների և լքվածների ընկերն է, ով եկել է փնտրելու և փրկելու կորուսյալներին[12]։ Այս Ավետարանում են զետեղված Հիսուսի ամենասիրած առակները՝ Բարի Սամարացին և Անառակ Որդին[13]։

Հովհաննեսի Ավետարանի նախաբանում Հիսուսը համարվում է որպես աստվածային Խոսքի մարմնացում [14]։

Հիսուսը ոչ միայն ավելի մեծ է, քան անցյալի որևէ մարգարե, այլ ավելի մեծ է քան ցանկացած մարգարե կարող է լինել։ Նա ոչ միայն ասում է Աստծո խոսքերը, այլ հենց ինքն է Աստծո խոսքը [15]։ Հովհաննեսի Ավետարանում Հիսուսը հրապարակայնորեն բացահայտում է իր աստվածային էությունը։ Այստեղ նա Կյանքի հացն է, Աշխարհի լույսը, Ճիշտ որթատունկը և ավելին[12]։Նոր Կտակարանի հեղինակները հիմնականում քիչ հետաքրքրություն են ցուցաբերում Հիսուսի իսկական քրոմոլոգիային, նրա կյանքի և պատմական աշխարհիկ իրադարձությունների համապատասխանությանը [16]։ Հովհաննեսի Ավետարանի 21։25 գլխում նշվում է, որ ավետարանները չեն պնդում, սպառիչ չեն ներկայացնում և չեն թվարկում Հիսուսի կյանքի իրադարձությունները [17]։

Այս առումով ուշագրավ է, որ Ավետարանները իրենց տեքստի մեկ երրորդը նվիրում են [Հիսուս Քրիստոսի] կյանքի վերջին շաբաթին, որը կոչվում է Պահքի(քրիստոնեություն) [18]: Չնայած ավետարանները բավարար մանրամասներ չեն տալիս ժամանակակից պատմաբանների պահանջները բավարարելու համար, սակայն նրանցից կարելի է որոշակիորեն քաղել Հիսուսի կյանքի պատմությունը։

Ավետարանների ուսումնասիրության կարևոր մի մասն է գրական ժանրը: Ժանրը հիմնական կոնվենցիան է, որն առաջնորդվում է ինչպես կառուցվածքով, այնպես էլ գրությունների մեկնաբանմամբ[19]: «Արդյոք Ավետարանի հեղինակները գրել են վեպեր, առասպելներ, պատմություններ կամ կենսագրականներ, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել և ինչպես դրանք պետք է մեկնաբանվեն: Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավետարանների ժանրը պետք է տեղակայված լինի հին (կենսագրություն) տիրույթում[20]։ Այն տեսակետը, որ ավետարանները հնագույն կենսագրության տեսակ են մինչ այսօր ընդունված է որոշ գիտնականների մոտ [21][22]:

Նոր Կտակարանում ամեն ինչ չէ, որ համարվում է պատմականորեն հուսալի.[23]։ Տեսակետները տարբերվում են Հիսուսի կյանքի նկարագրություններից[24] իրենց անդառնալի լինելու պատճառով և քիչ պատմական տեղեկություններ են տրամադրում նրա կյանքի մասին առանց հիմքերի[25][26]: Ըստ լայն գիտական կոնսենսուսի` Սինոպիստական Ավետարանները (Մատթեոս, Մարկոս եւ Ղուկաս), բայց ոչ Հովհաննեսի Ավետարանը, Հիսուսի մասին ամենավստահելի աղբյուրներն են[27][28][29]։

Կյանքի վաղ տարիներ, ընտանիք և մասնագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Քրիստոսի մանկությունը
1rightarrow.png  Հիսուսի կյանքի անհայտ տարիները, Քրիստոսի ընտանիքի վերադարձը Նազարեթ, Հիսուսի եղբայրները
12ամյա Հիսուսը տաճարում, պատկերված Հենրիխ Հոֆմանի կողմից, 1884

Մատթեոսի և Ղուկասի ավետարաններում նշվում է, որ Հիսուսի մանկության տունը գտնվում է Գալիլեայի Նազարեթ քաղաքում, որտեղ նա ապրել է իր ընտանիքի հետ։

Նրա ընտանիքի անդամներն են՝ մայրը՝ Մարիամը, եղբայրները՝ Ջեյմսը, Ջոյսը (կամ Հովսեփը),Հուդան, Սիմոնը, և անանուն քույրերը, որոնք հիշատակվում են ավետարաններում և այլ աղբյուրներում [30]։

Մարկոսի ավետարանում ասվում է, որ Հիսուսը հակասություն ուներ իր հարևանների և ընտանիքի անդամների հետ [31]։ Հիսուսի մայրն ու եղբայրները գնում են նրա մոտ (Մարկոս 3։31-35), քանի որ մարդիկ ասում էին, թե նա գժվել է(Մարկոս 3։21)։ Հիսուսը պատասխանում է, որ իր հետևորդներն են իր իսկական ընտանիքը։ Հովհաննեսի Ավետարանում Մարիամը հետևում է Հիսուսին խաչելության ժամանակ և տանջվում նրա համար (Հովհաննես 19։25-27) Ավետարանները նշում են, որ Հիսուսը կարողանում էր կարդալ, շրջասել և բանավիճել սուրբ գրություններից, բայց դա չի նշանակում, որ նա ստացել է ֆորմալ գրական ուսուցում [32]։

Երբ Հիսուսը, Հրեական օրենքի համաձայն, բերվում է տաճար, Սիմոն անունով մեկը դիմում է Մարիամին և Հովսեփին` ասելով, որ Հիսուսը «կանգնելու է որպես հակառակության նշան, նրա անձով սուր է անցնելու և շատ գաղտնի մտքեր լուսավորվելու են»։ (Ղուկաս 2։28-35) ։ Երբ Հիսուսը կորչում է, ծնողները նրան գտնում են տաճարում վարդապետների մեջ նստած նրանց լսելիս և հարցեր տալիս և ամենքը, որ լսում էին նրան զարմանում էին նրա իմաստնությամբ և պատասխաններով։ Եվ երբ Մարիամը ասում է, որ փնտրել են նրան, Հիսուսը պատասխանում է, որ «ինքը պետք է լինի իր հոր տանը» (Ղուկաս 2։41-52) ։

Մկրտություն և փորձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Հիսուսի մկրտության վերաբերյալ Սինոպսիկական հաշիվները նախորդում են Հովհաննես Մկրտչի մասին տեղեկություններին [33][34][35]: Նրանք ցույց են տալիս, որ Հովհաննեսը քարոզում է զղջումը և ապաշխարությունը մեղքերի թողության համար՝ խրախուսելով աղքատներին ողորմություն տալը (Ղուկաս 3։11): Նա մկրտում է մարդկանց Հորդանան գետում՝ Պերեայի մոտ և կանխագուշակում (Ղուկաս 3։16) մեկի հայտնվելը «ով ավելի զորավոր է իրենից» [36][37]։ Ավելի ուշ Հիսուսը Հովհաննեսին բնութագրում է որպես «Եղիա, որը գալու էր»(Մաթ․11-14,Մարկ․9։13-14), մարգարե, ով խոստացել էր հայտնվել մինչ «Տիրոջ մեծ և սարսափելի օրը» (Մաղաքիա 4: 5)։

Մարկոսի ավետարանում, երբ Հովհաննեսը մկրտում է Հիսուսին և նա դուրս է գալիս ջրից, տեսնում է Սուրբ Հոգուն աղավնու կերպարանքով և լսում երկնքից եկող ձայնը, որը հայտարարում է, որ նա է Աստծո Որդին։ (Մարկ,1։9-11)։ Սա ավետարաններում նկարագրվող երկու իրադարձություններից մեկն է, որտեղ երկնքից լսվող ձայնը Հիսուսին անվանում է Որդի։ Հաջորդը տեղի է ունենում փորձության ժամանակ։Հոգին հասցնում է նրան անապատ, որտեղ նա փորձվում է Սատանայի կողմից (Մարկ․1։12-13)։ Մատթեոսի ավետարանում էլ է Հիսուսի մկրտությունը համանման։ Այստեղ, մինչ Հիսուսին մկրտելը,Հ ովհաննես Մկրտիչը բողոքում է՝ ասելով «Ես պետք է քեզանից մկրտվեմ»(Մատթ․3։14)։ Հիսուսը հանձնարարում է շարունակել մկրտությամբ «կատարել արդարությունը» (Մատթ․3։15)։ Մատթեոսը մանրամասնում է երեք գայթակղությունները, որոնք Սատանան առաջարկում է Հիսուսին անապատում (Մատթ․4։3-11)։ Ղուկասի ավետարանում, երբ բոլորը մկրտվում են, և Հիսուսը աղոթում է, Սուրբ Հոգին աղավնու կերպարանքով իջնում է նրա վրա (Ղուկ․3։21-22)։ Հովհաննեսը անուղղակիորեն ճանաչում է Հիսուսին և ուղարկում է իր հետևորդներին հարցնելու նրա մասին (Ղուկ․7։18-23)։ Հիսուսի մկրտությունը և փորձությունները քարոզչական ծառայության նախապատրաստման հիմք են հանդիսանում [38]։

Հովհաննեսի ավետարանը հեռանում է Հիսուսի մկրտությունից և փորձություններից[37]։ Այստեղ Հովհաննես Մկրտիչը վկայում է, որ ինքը տեսել է Հոգու իջնելը Հիսուսի վրա(Հովհ․1։32)։ Հովհաննեսը բոլորի ներկայությամբ հայտարարում է Հիսուսին որպես զոհաբերության Աստծո գառ, և Հովհաննեսի հետևորդներից ոմանք դառնում են Հիսուսի աշակերտները [28]։ Այս ավետարանում Հովհաննեսը հերքում է, որ ինքը Եղիան է (Հովհ․1։21)։ Մինչ Հովհաննես Մկրտիչի ձերբակալությունը Հիսուսը առաջնորդում է նրա հետևորդներին մկրտելու աշակերտներին(Հովհ․3։22-24) և նրանք ավելի շատ մարդ են մկրտում, քան Հովհաննես Մկրտիչը(Հովհ․4։1)։

Հանրային ծառայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հիսուսի քարոզչությունը

Սինոպսիստները տալիս են Հիսուսի ծառայության երկու հստակ աշխարհագրական պարամետրեր։ Առաջինը ընկած է Հրեաստանից հյուսիս՝ Գալիլեայում, որտեղ Հիսուսը հաջող քարոզչություն է վարել, իսկ երկրորդը՝ Երուսաղեմում, որտեղ Հիսուսը մերժվում է ու սպանվում։ Հատկանշական է, որ Հիսուսը իրեն որպես Մեսսիա ճանաչողներին արգելում է խոսել այդ մասին, այդ թվում նաև այն մարդկանց, որոնց բուժում է դևերից։ Հովհաննեսը նկարագրում է Հիսուսի ծառայությունը, որը գլխավորապես տեղի է ունենում Երուսաղեմում և նրա մոտակայքում, այլ ոչ թե Գալիլեայում, ուր Հիսուսի աստվածային ինքնությունը բացահայտորեն հայտարարվում է և անմիջապես ճանաչվում։

Գիտնականները Հիսուսի ծառայությունը բաժանում են մի քանի փուլերի: Գալիլեայի ծառայությունը սկսվում է այն բանից հետո, երբ Հիսուսը Հուդայի անապատից Սատանայի գայթակղությանը հակադրվելուց հետո վերադառնում է Գալիլեա: Հիսուսը քարոզում է Գալիլեայում և նրա մոտակայքում (Մատթ․4։18-20)։ Հիսուսի առաջին աշակերտները, որոնք վաղ եկեղեցիների հիմքն են դնելու հետագայում, միանում են նրան և սկսում են ճամփորդել նրա հետ։ Այս շրջանը ներառում է Լեռան Քարոզը՝ Հիսուսի կարևոր զրույցներից մեկը [39][40], ինչպես նաև փոթորկի հանդարտեցումը, 5,000 մարդու կերակրելը, ծովի վրայով քայլելը և մի շարք այլ հրաշքներ և առակներ։ Այն ավարտվում է Պետրոսի հետ զրույցով և Կերպարանափոխմամբ[41][42]։

Փերեայի ծառայության ժամանակ, քանի որ Հիսուսը ճամփորդում է դեպի Երուսաղեմ, վերադառնում է Հորդանաանի այն ափը, որտեղ մկրտվել է (Հովհ․10։40-42)։ Երուսաղեմի ծառայության ավարտը մեկնարկում է Ծաղկազարդի Կիրակի Հիսուսի հաղթական մուտքով քաղաք[43]։ Սինոփսիստական ավետարաններում այդ շաբաթվա ընթացքում Հիսուսը դրամափոխներին դուրս է քշում Երկրորդ Տաճարից և մատնվում է Հուդայի կողմից։ Այս շրջանի գագաթնակետն է Վերջին ընթրիքը և Հրաժեշտի զրույցը [33][43][44] ։

Աշակերտներ և հետևորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուսը խոսում է իր տասներկու աշակերտների հետ, պատկերված է Ջեյմս Տիսոտի կողմից

Իր քարոզչությունը սկսելուց առաջ Հիսուսը ընտրում է տասներկու առաքյալների։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի առաջին երկու առաքյալները Հովհաննես Մկրտչի աշակերտներն էին։ Երբ Հովհաննես Մկրտիչը տեսնում է Հիսուսին և անվանում նրան Աստծո գառ, երկուսը լսում են այդ և հետևում Հիսուսին։

Ըստ Մարկոսի և Մատթեոսի ավետարանների Հիսուսի առաջին չորս աշակերտները ձկնորսներ էին, որոնք անմիջապես համաձայնվում են թողնել իրենց ցանցերն ու նավակները և հետևել նրան (Մատթ․4։18-22)։ Ի հավելում Տասներկու Առաքյալների, երբ Հիսուսը քարոզում է դաշտում, մեծ թվով մարդիկ են գալիս տեսնելու և լսելու նրան (Ղուկ․ 6։17)։ Հիսուսը իր 70-72 աշակերտներին նախօրոք ուղարկում է բոլոր այն քաղաքներն ու վայրերը, ուր ինքը գնալու էր (Ղուկ․ 10։1-16)։ Նրանք հրահանգ են ստանում բուժել հիվանդներին և տարածել աշխարհում Աստծո արքայության գալստյան լուրը[45]։

Ուսուցում և հրաշքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Մատթեոսի հինգ զրույցները, Քարոզ Դաշտում, Հրաժեշտի զրույց,

Սինոպսիստական ավետարաններում Հիսուսը հաճախ ուսուցանում է Աստծո արքայության մասին առակներով։ Աստծո թագավորությունը Հիսուսի ծառայության մեջ բնութագրվում է որպես անմիջական և արդեն ներկա։ Հիսուսը Աստծո թագավորություն է խոստանում բոլոր նրանց, ովքեր կընդունեն իր ուղերձը (Մարկ․10:13–27)։ Հիսուսը խոսում է Աստծո Որդու մասին, ով գալու է հավաքելու ընտրյալներին[29]։ Նա կոչ է անում մարդկանց ապաշխարել իրենց մեղքերը և ամբողջովին նվիրվել Աստծոն [29]։

Երբ հարցնում են Հիսուսին, թե որն է ամենամեծ պատվիրանը, Հիսուսը պատասխանում է․ «Սիրի′ր քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ անձով և քո բոլոր մտքերով։ Երկրորդն էլ սրա նման ․Սիրի′ր քո ընկերոջը քո անձի պես» (Մաթ․ 22։37-39)։ Հիսուսի մյուս Էթիկական ուսմունքներն են՝ սիրեցե′ք ձեր թշնամիներին, խուսափե′ք ատելությունից և ճոխությունից, ներեցե′ք այն մարդկանց, ովքեր մեղք են գործել ձեր դեմ, օրհնեցե′ք ձեզ անիծողներին և աղոթք արեք ձեզ չարչարողների և հալածողների համար (Մաթ․ 5։44)[46]։

Հովհաննեսի ավետարանում Հիսուսի ուսմունքը ներկայացվում է ոչ որպես իր սեփական քարոզ, այլ որպես աստվածային հայտնություն։ Օրինակի համար Հովհաննես Մկրտիչը նշում է (Հովհ․ 3-34)« Նա, ում Աստված ուղարկել է, խոսում է Աստծո բառերով, քանի որ Աստված հոգին չափով չի տալիս»։ Հիսուսն ասում է․ « Իմ վարդապետությունը իմը չէ, այլ ինձ ուղարկողինն է»(Հովհ․ 7։16)։ Նա նույն բանն է հաստատում նաև մեկ այլ տեղ (Հովհ․14։10) «Դուք չեք հավատում, որ ես Հոր մեջ եմ և Հայրն էլ ինձանում է։ Խոսքերը,որ ես ասում եմ իմ անձից չեմ խոսում, այլ Հայրն, որն իմ մեջ է բնակվում նա է գործում այդ գործերը»[47][48]։

Առակները հաճախ պարունակում են սինվոլիկա և սովորաբար կապում են ֆիզիկական աշխարհը հոգևորի հետ [49][50]։ Որոշ առակներ ինչպես «Անառակ որդու վերադարձը »(Ղուկ․15։11-32) համեմատաբար պարզ են, սակայն կան առակներ, որոնք շատ բարդ են, խորը և խճճված ինչպես օրինակ «Աճող Սերմերի» առակը (Մարկ․4։26-29)[51]։ Երբ Հիսուսին աշակերտները հարցնում են՝ ինչու է առակներով խոսում մարդկանց հետ, նա պատասխանում է, որ ի տարբերություն մյուս մարդկանց, ընտրյալ աշակերտներին տրված է իմանալու երկնային թագավորության գաղտնիքները․ « Ով որ ունի նրան կտրվի և կավելանա, և ով որ չունի ունեցածն էլ կառնվի նրանից»(Մատթ․13։10-17)։

Ավետարանական պատմություններում Հիսուսն իր ծառայության մեծ մասը նվիրում է հրաշքներ գործելուն և հատկապես հիվանդներ բուժելուն։ Հրաշքները դասակարգվում են երկու հիմնական կատեգորիաների՝ բուժական հրաշքներ և բնության հրաշքներ։ Բուժական հրաշքները ներառում են ֆիզիկական հիվանդությունների բուժումը։ Բնության հրաշքները ցուցադրում են Հիսուսի զորությունը բնության վրա և ներառում են՝ Ջրի գինի դառնալը, ջրի վրայով քայլելը, փոթորկի հանդարտեցումը և այլն։ Հիսուսը նշում է, որ իր հրաշքները աստվածային աղբյուրից են։ Երբ Հիսուսի հակառակորդները նրան մեղադրում են այն բանում, որ նա դևերին հանում է Բէեղզեբուղի միջոցով, նա պատասխանում է, որ դա անում է « Աստծո ոգով» (Մատթ․12։28)։ « ԵՎ եթե ես Բէեղզեբուղով եմ հանում դևերը, ձեր որդիներն ինչո՞վ են հանում. դրա համար նրանք կլինեն ձեր դատավորները։ Բայց եթե ես Աստծո Հոգիով եմ հանում դևերը, ուրեմն Աստծո արքայությունը հասել է ձեզ վրա» [52]։

Ցանկացած մեղք նույնիսկ Աստծու կամ մարդու որդու դեմ ներվում են, սակայն ով բարությունն է վիրավորում կամ Սուրբ Հոգուն չի ներվի։ Նա իր մեղքը կրելու է հավերժ։ Այնուամենայնիվ Սինոպսիկների մոտ, երբ Սադուկեցիներն ու Փարիսեցիները Հիսուսին ասում են ,որ ցույց տա հրաշքի նշան և ապացուցի իր իշխանությունը,Հիսուսը հրաժարվում է ասելով․ «Չար և շնացող ազգը նշան է խնդրում․ և նշան չի տրվի նրան,Հավնան մարգարեի նշանից բացի» [53]։

Հիսուսի հրաշագործության բնութագրիչ հատկանիշն այն է, որ նա հրաշքներ է գործում ազատ, երբեք չի հարցնում և չի ընդունում վարձատրության որևէ ձև[54] :

Ավետարանական այն հատվածները, որոնք պարունակում են Հիսուսի հրաշագործությունները, հաճախ ներառում են նաև ուսմունքները և հրաշքները և ինքնին դառնում են ուսուցման տարրերից մեկը[55]։ Հրաշքներից շատերը սովորեցնում են հավատի կարևորությունը։ Օրինակի համար «Տաս բորոտների մաքրումը» և «Յայրոսի դուստեր վեր կենալը» հրաշագործություններում ցույց է տրվում հավատի շնորհիվ նրանց բուժվելը[56]։

Նոր Կտակարանը Հիսուս Քրիստոսի կյանքի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիսուս Քրիստոսի մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն է Նոր Կտակարանի գրքերը և հատկապես Ավետարանները։ Չորս Ավետարանները (Մատթեոսի, Մարկոսի, Ղուկասի, Հովհաննեսի), ժամանակային տարբեր հատվածներից սկսելով, պատմում են Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան, կյանքի, առաքյալների ընտրության, քարոզչության, սուրբ վարքի, հրաշքների, բժշկումների, պայծառակերպության, մեռելներ հարուցանելու մասին, ներկայացնում են Հիսուսի առակները, պատվիրանները, նկարագրում չարչարանքները, խոսում Վերջին ընթրիքի, այսինքն՝ հաղորդության խորհրդի հաստատման, մահվան մատնվելու, խաչվելու, թաղվելու, հարություն առնելու, համբարձվելու, երկրորդ անգամ զորությամբ երկիր վերադառնալու և այլնի մասին։ Չորս Ավետարաններն էլ արձանագրել են Հիսուսի կյանքի այն դրվագները, որոնք ըստ ավետարանիչների մարգարեացված էին և կատարվում էին մեկ առ մեկ՝ իրականացնելով մարդու փրկության Աստծո ծրագիրը։

Ըստ Նոր Կտակարանի Հիսուս Քրիստոսը, ծնվել է կույս Մարիամից՝ Սուրբ Հոգով, ինչպես Մարիամին ավետել էր «Տիրոջ հրեշտակը» (Մատթ. 1.18–23)։ Նրա անունը դրվում է Հիսուս՝ «աստվածային նախասահմանությամբ»։ Ինչպես հաշվում է Մատթեոս ավետարանիչն իր ազգաբանությունում (Մատթ. 1)՝ Աբրահամից՝ «հավատքի հորից» մինչև Քրիստոս լինում է 42 սերունդ։ 42-րդը Քրիստոսն է՝ Դավիթ թագավորի սերնդից։ Ընդունված կարծիքն այն է, որ Հիսուսը ծնվել է մ.թ. 1 թվականին (որով սկսվում է մեր թվարկությունը)։ Այլ հաշվարկների համաձայն՝ նա ծնվել է մ.թ.ա. 4 թվականին, Հերովդես Մեծի մահվանից անմիջապես առաջ։ Շուրջ երեսուն տարեկան հասակում (Ղուկ. 3.23) հայտնում է իրեն աշխարհին և շուրջ երեք տարի ավետում մարդկանց Աստծո փրկության ու երկնքի արքայության «բարի լուրը»։ Հիսուս Քրիստոսի կյանքը (ըստ քրիստոնյաների՝ «փրկագործ տնօրինության երկրավոր շրջանը») ավարտվում է հռոմեական կառավարիչ Պոնտիոս Պիղատոսի կողմից նրան խաչելության միջոցով մահվան դատապարտմամբ։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ խաչելությանը հաջորդած շաբաթի առաջին օրը (Կիրակի) տեղի է ունեցել Հիսուսի հարությունը։ Ըստ Նոր Կտակարանի գրքերի՝ հարություն առնելուց հետո Հիսուսը հայտնվել է իր աշակերտներին «քառասուն օրերի ընթացքում երևալով նրանց և խոսելով Աստծու արքայության մասին»[57]։


Ավետարանի վկայությունները Հիսուս Քրիստոսի մասին՝ որպես Աստված և որպես Մարդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Կտակարանը նաև վկայում է, որ Հիսուս Քրիստոսն Աստված է, Երկնային արքայության հավիտենական թագավորը և Տերը. Նա կոչվում է «Աստված» (Հովհ. 1.1, Մատթ. 1.23), «որի աթոռը հավիտենական է» (Եբր. 1.8), «ճշմարիտ Աստված» (Ա Հովհ. 5.20), «Տեր և Աստված» (Հովհ. 20.28), «Աստված և Փրկիչ» (Ղուկ. 1.47), «բոլորի վրա իշխող օրհնյալ Աստված» (Հռոմ. 9.5), «Աստված, որ հայտնվեց մարմնով» (Ա Տիմոթ. 3.16), «մեր Աստվածն ու Փրկիչը» (Բ Պետրոս 1.1), «Էմմանուէլ», որ նշանակում է «Աստված մեզ հետ» (Մատթ. 1.23), «Բարձրյալ» (Ղուկ. 1.76), «Փառքի Տեր» (Ա Կորնթ. 2.8) և այլն։ Ավետարաններում Հիսուս Քրիստոսն անվանվում է և բնութագրվում՝ «Աստծո Որդի» (Հովհ. 1.34), «Որդի,աշխարհի Փրկիչ» (Ա Հովհ. 4.1 4), կենդանի «Աստծո Որդի» (Մատթ. 16.16), «Աստծո միածին Որդի» (Հովհ. 3.18), «միածին Որդի, որ Հոր ծոցում է» (Հովհ. 1.18), «պատկերն աներևույթ Աստծո և բոլոր արարածների սկիզբը» (Կողոս. 1.15), «Հոր սիրելի Որդի» (Կողոս. 1.13), «օրհնյալ Աստծո Որդին» (Մարկ. 14.61), «Բարձրյալի Որդին» (Ղուկ. 1.32) ևն։ Հիսուս Քրիստոսին որպես Աստծո Որդի են վկայում Հայրը՝ «Եվ ահա մի ձայն երկնքից [Հայր Աստված՝ ձայնով], որ ասում էր. «Դա՜ է իմ սիրելի Որդին, որն ունի իմ ամբողջ բարեհաճությունը» (Մատթ. 3.17, տես նաև Մարկ. 1.9–11, Ղուկ. 3.21–22), «Դա՜ է իմ սիրելի Որդին,... դրա՜ն լսեցեք» (Մատթ. 17.5, տես նաև Մարկ. 9.2–12, Ղուկ. 9.28–36), ինքը Հիսուսը՝ «Աստծու Որդի եմ» (Հովհ. 10.36), «Սուրբ Հոգին»՝ «Հիսուս Քրիստոսի՝ Աստծո Որդու Ավետարանի...» (Մարկ. 1.1։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ սույն վկայությունը տրված է «Սուրբ Հոգով», ինչպես ամբողջ Աստվածաշունչը), հրեշտակը՝ «Հրեշտակը պատասխանեց և նրան ասաց. «Սուրբ Հոգին կգա քո վրա, և Բարձրյալի զորությունը հովանի կլինի քեզ, որովհետև նա, որ քեզնից է ծնվելու, սուրբ է և Աստծու Որդի կկոչվի» (Ղուկ. 1.35), մարդիկ՝ Հովհաննես Մկրտիչը («Եվ ես տեսա ու վկայեցի, թե սա՜ է Աստծու Որդին», Հովհ. 1.34), Հովհաննես առաքյալը («Այլ այսքանը գրվեց, որ դուք հավատաք, թե Հիսուս Քրիստոսն է՝ Աստծու Որդին», Հովհ. 20.31), նավակում եղած աշակերտները («Արդարև Աստծու Որդին ես դու», Մատթ. 14.33), Պողոս առաքյալը (Գործք 9.20), Նաթանայելը (Հովհ. 1.49), Մարթան (Հովհ. 11.27) և մյուսները։ Հիսուսից զարհուրելով՝ նրան որպես Աստծո Որդի են ճանաչում նաև «դիվական ոգիները» («Եվ պիղծ ոգիները, երբ տեսնում էին նրան, ընկնում էին նրա առաջ, աղաղակում էին ու ասում. «Դու Աստծու Որդի ես», Մարկ. 3.11), դևերի բազմությունը, որ կոչվում էր «լեգեոն» («Ի՞նչ ես ուզում ինձնից, Հիսու՜ս, բարձրյալ Աստծու Որդի...», Մարկ. 5.7)։

Հիսուս Քրիստոսն է «սկիզբը և վախճանը, ալֆան ու օմեղան» (Հայտն. 1.8), «ամենայն ինչի արարիչը» (Կողոս. 1.16), կյանքը (Ա Հովհ. 1.2) և հավիտենական կյանքը (Ա Հովհ. 5.20), Կենաց Բանը և կյանքը, որ «Հոր մոտ էր և հայտնվեց մեզ» (Ա Հովհ. 1.1–2), Բանը (Հովհ. 1.1), Բանն Աստված (Հովհ. 1.1), «մարմնացած Բանը» («Եվ Բանը մարմին եղավ ու բնակվեց մեր մեջ...», Հովհ. 1.14), «Նա, որ լույսն է նրա [Հոր] փառքի և բուն պատկերը նրա էության» (Եբր. 1.3), Աստծո իմաստությունը և զորությունը (Ա Կորնթ. 1.24) և այլն։

Հիսուս Քրիստոսը կոչվում է «մարդու Որդի» (Մատթ. 12.8, Մարկ. 10.33), «Դավթի որդի» (Մատթ. 1.1), «Աբրահամի որդի» (նույն տեղում), «Երկրորդ մարդը՝ Տերը երկնքից» (Ա Կորնթ. 15.47), «Հիսուս Քրիստոս՝ Մարդը» (Ա Տիմոթ. 2.5), «Մարիամի որդին» (Մարկ. 6.3)։ Հիսուսը եկավ, որպեսզի կատարի Հայր Աստծո կամքը՝ «Ահավասիկ գալիս եմ քո կամքը կատարելու ով Աստված» (Եբր. 10.7, 9)։ Գրվածքները Հիսուսին անվանում են «Հոր կողմից սրբացված և աշխարհ Առաքված» (Հովհ. 10.36), «Ուղարկված» (Եբր. 3.1), «մեծ մարգարե» (Ղուկ. 7.16), «մարգարե» (Գործք 3.22–23), «ծառա Աստծո» (Փիլիպ. 2.7), «Նազովրեցի՝ Նազարեթում բնակված լինելու պատճառով» (Մատթ. 2.23) և այլն։

Հիսուս Քրիստոսի մասին Հայ եկեղեցու վարդապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Հայոց եկեղեցու քրիստոսաբանության՝ Հիսուս Քրիստոսը մեկն է «Սուրբ Երրորդությունից», Հայր Աստծո և Սուրբ Հոգու համագոյակիցը, Աստծո Միածին Որդին և անժամանակ Ծնունդը, Աստված՝ Աստծուց, նախահավիտյան Բանը, որ մարդկանց փրկության համար ճշմարտապես մարդացավ Կույս Մարիամից։ Մարմնացյալ Աստծո Որդին, ճշմարիտ Աստված ու ճշմարիտ Մարդը, Աստծո Օծյալը և աշխարհի Փրկիչը, որի սուրբ մարդեղությամբ հաստատվեց Եկեղեցու թագավորությունը։ Նա, որ չարչարվեց, խաչվեց, երրորդ օրը հարություն առավ մեռելներից, նույն մարմնով համբարձվեց երկինք և նստեց Հոր աջ կողմում՝ ազատագրելով մարդուն մեղքի դատապարտվածությունից և ցույց տալով փրկության ճանապարհը։ Հանուն նրա Աստված երկիր ուղարկեց Սուրբ Հոգին՝ Մխիթարիչը, Աստծո Հոգին, որը եկեղեցագործում է աշխարհում Հոգեգալստի օրվանից և առաջին աշխարհամատուռն եկեղեցին (Վերնատունը) հաստատելուց ի վեր՝ մինչև Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը՝ զորությամբ և բազում փառքով։ Հիսուս Քրիստոսին հավատալով՝ մարդը արդարանում է Աստծո առջև, արդարանալով՝ փրկվում է, փրկվելով՝ սրբացվում է Սուրբ Հոգու կնիքով և ընդունում հավիտենական կյանքի ավետիսը։ Մինչև Հիսուս Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը, որ խոստացված է Ավետարաններով և Հովհաննեսի Հայտնությամբ, քրիստոնյա եկեղեցին գտնվում է Սուրբ Հոգու հայտնության շրջանում։

Աշխարհ գալով մարդու փրկության համար՝ Հիսուս Քրիստոսը ոչ միայն միջնորդ և բարեխոս եղավ Աստծո և մարդու միջև, այլև մի նոր փոխհարաբերություն հաստատեց նրանց մեջ։ Նա ադամորդուն մեղքի ծառայությունից ազատելու և նրան ճշմարիտ աստվածճանաչողության առաջնորդելու համար իր տնօրինական գործունեությամբ իրականացրեց երեք կարևոր պաշտոններ՝ մարգարեական, քահանայական և թագավորական։ Ինչպես Հին Կտակարանում այս երեք պաշտոնների գործադրումով միջնորդություն էր կատարվում Աստծո և «ընտրյալ ժողովրդի» միջև, այնպես էլ Նոր Կտակարանում Աստծո և մարդու միջև խախտված ուխտը նորոգվում է՝ Հիսուսի կողմից այս երեք պաշտոնների սիրահոժար հանձնառությամբ։ Սրա շնորհիվ վերականգնվում է մարդու՝ Աստծո Որդի կոչվելու բարձր պատիվը։ Եթե Հին Կտակարանում մարգարեն հանդես էր գալիս աստվածային ճշմարտությունը վկայելու, քահանայապետը զոհ էր մատուցում ժողովրդի մեղքերի քավության համար, թագավորը դատում ու պաշտպանում էր ընտրյալ ժողովրդի իրավունքները, ապա Նոր Կտակարանում միջնորդության այս երեք պաշտոնները լիալիր կատարելությամբ կենսագործվում են Քրիստոսի տնօրինության շնորհիվ։ Նա որպես հայտնութենական ճշմարտություն՝ Նոր Ուխտ է հաստատում ու իրականացնում Աստծո և մարդու միջև (Մարգարեություն), որպես հաշտության աննման զոհ մեկընդմիշտ քավում է մարդու մեղքը և հաշտեցնում Աստծո հետ (Քահանայություն), և որպես Թագավոր հաստատում իր ամենահաղթ տիրապետությունը (Թագավորություն)։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bruce Frederick F. (1988)։ The Book of the Acts։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 362։ ISBN 978-0-8028-2505-6 
  2. Evans C.A. (2008)։ Exploring the Origins of the Bible։ Baker Academic։ էջ 154 
  3. Keener Craig S. (2009)։ The Historical Jesus of the Gospels։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 56 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 Funk Robert W., Hoover Roy W. (1993)։ The Five Gospels։ Harper։ էջ 3 
  5. Roberts Mark D. (2007)։ Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John։ Crossway։ էջ 58։ ISBN 978-1-4335-1978-9 
  6. Licona, 2010, էջեր 210–21
  7. Haffner Paul (2008)։ New Testament Theology։ էջ 135։ ISBN 978-88-902268-0-9 
  8. Scroggie W. Graham (1995)։ A Guide to the Gospels։ Kregel Publications։ էջ 128։ ISBN 978-0-8254-9571-7 
  9. Moloney Francis J., Harrington Daniel J. (1998)։ The Gospel of John։ Liturgical Press։ էջ 3։ ISBN 978-0-8146-5806-2 
  10. Ladd George E. (1993)։ A Theology of the New Testament։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 251։ ISBN 978-0-8028-0680-2 
  11. 11,0 11,1 Metzger Paul L. (2010)։ The Gospel of John: When Love Comes to Town։ InterVarsity Press։ էջ 281 
  12. 12,0 12,1 12,2 Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. pp. 1563–64.
  13. 13,0 13,1 May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" pp. 1240–85.
  14. May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" pp. 1286–318.
  15. Harris, 1985, էջեր 302–10
  16. Rahner, 2004, էջեր 730–31
  17. O'Collins Gerald (2009)։ Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus։ OUP Oxford։ էջեր 1–3։ ISBN 978-0-19-955787-5 
  18. Turner David L. (2008)։ Matthew։ Baker Academic։ էջ 613։ ISBN 978-0-8010-2684-3 
  19. Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds) The Oxford Handbook of Biblical Studies. Oxford: Oxford University Press. p. 433
  20. Talbert, C. H. (1977) What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.
  21. Graham N. Stanton (8 July 2004)։ Jesus and Gospel։ Cambridge University Press։ էջ 192։ ISBN 978-0-521-00802-0 
  22. J. W. Rogerson, Judith M. Lieu (16 March 2006)։ The Oxford Handbook of Biblical Studies։ Oxford University Press։ էջ 437։ ISBN 978-0-19-925425-5 
  23. Sanders, 1993, էջ 3
  24. Grudem, 1994, էջեր 90–91
  25. Köstenberger, Kellum, էջեր 117–25
  26. Ehrman, 1999, էջեր 22–23
  27. Sanders, 1993, էջ 71
  28. 28,0 28,1 Theissen, Merz, էջեր 17–62
  29. 29,0 29,1 29,2 Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  30. Aslan Reza (2013)։ Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth։ Random House։ էջ 756։ ISBN 9781400069224 
  31. Harris, 1985, էջեր 270–72
  32. Evans Craig A. (2001)։ «Context, family and formation»։ in Bockmuehl Markus N. A.։ Cambridge companion to Jesus։ Cambridge University Press։ էջեր 14, 21։ ISBN 978-0-521-79678-1 
  33. 33,0 33,1 Blomberg, 2009, էջեր 224–29
  34. Köstenberger, Kellum, էջեր 141–43
  35. McGrath, 2006, էջեր 16–22
  36. Dunn James D. G., Rogerson John W. (2003)։ Eerdmans commentary on the Bible։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 1010։ ISBN 978-0-8028-3711-0 
  37. 37,0 37,1 Zanzig Thomas (2000)։ Jesus of history, Christ of faith։ Saint Mary's Press։ էջ 118։ ISBN 978-0-88489-530-5 
  38. Sheen Fulton J. (2008)։ Life of Christ։ Random House։ էջ 65։ ISBN 978-0-385-52699-9 
  39. Redford, 2007, էջեր 117–30
  40. Vaught Carl G. (2001)։ The Sermon on the mount: a theological investigation։ Baylor University Press։ էջեր xi–xiv։ ISBN 978-0-918954-76-3 
  41. Nash Henry S. (1909)։ «Transfiguration, The»։ in Jackson Samuel M.։ The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11։ Funk & Wagnalls Company։ էջ 493։ ISBN 978-1-4286-3189-2 
  42. Barton Stephen C.։ The Cambridge Companion to the Gospels։ Cambridge University Press։ էջեր 132–33։ ISBN 978-0-521-80766-1 
  43. 43,0 43,1 Cox, Easley, էջեր 155–70
  44. Redford, 2007, էջեր 257–74
  45. Patella Michael F. (2009)։ «The Gospel According to Luke»։ in Durken Daniel։ New Collegeville Bible Commentary: New Testament։ Liturgical Press։ էջ 255։ ISBN 978-0-8146-3260-4 
  46. Stassen Glen H., Gushee David P. (2003)։ Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context։ InterVarsity Press։ էջեր 102–03, 138–40, 197–98, 295–98։ ISBN 978-0-8308-2668-1 
  47. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated98 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  48. {{cite book|title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel| first=Andreas J.|last= Köstenberger|year= 1998| isbn= 978-0-8028-4255-8 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |pages= 108–09
  49. Lisco Friedrich G. (1850)։ The Parables of Jesus։ Daniels and Smith Publishers։ էջեր 9–11 
  50. >Oxenden Ashton (1864)։ The parables of our Lord?։ William Macintosh Publishers։ էջ 6 
  51. Boucher Madeleine I.։ «The Parables»։ BBC։ Վերցված է June 3, 2013 
  52. Sanders Ed P., Pelikan Jaroslav J.։ «Jesus Christ»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է June 10, 2015 
  53. Achtemeier Paul J., Green Joel B., Thompson Marianne M. (2001)։ Introducing the New Testament: Its Literature and Theology։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 198։ ISBN 978-0-8028-3717-2 
  54. van der Loos Hendrik (1965)։ The Miracles Of Jesus։ Brill։ էջ 197 
  55. Pentecost J. Dwight (1981)։ The words and works of Jesus Christ։ Zondervan։ էջ 212։ ISBN 978-0-310-30940-6 
  56. Lockyer Herbert (1988)։ All the Miracles of the Bible։ Zondervan։ էջ 235։ ISBN 978-0-310-28101-6 
  57. Գործք, 1։3

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Հիսուս հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո: CC-BY-SA-icon-80x15.png