Պոեզիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռաֆայելի «Պառնաս» կտավը․ հայտնի պոետները ասմունքում են «Պառնաս» լեռան գագաթին՝ շրջապատած ինը մուսաներին։

Պոեզիա (ծագում է հին հունարեն poiesis (ποίησις) բառից, որ նշանակում է «ստեղծել») չափածո ստեղծագործությունների ամբողջությունն է, որի հիմքում լեզվի գեղագիտական այնպիսի առանձնահատկություններն են, ինչպես բարեհնչությունը, հնչիմաստը և ռիթմը։[1][2][3] Պոեզիան ծագման երկար պատմություն ունի, որ կապվում է դեռևս շումերական «Գիլգամեշ» էպոսի հետ։ Վաղ շրջանի պոեզիայի նմուշները ծագել են ժողովրդական երգերից, ինչպես օրինակ, չինական «Շիցզինը» , կամ բանավոր ժողովրդական նմուշները վերապատմելու անհրաժեշտությունից, ինչպես եղավ Հոմերոսի «Իլիականի» և «Ոդիսականի» դեպքում։ Հին շրջանում պոեզիան բնութագրելու ուղղությամբ կատարված բոլոր փորձերը, ինչպես օրինակ, Արիստոտելի «Պոետիկան», ուղղված էին ճարտասանության մեջ, դրամայում, երգի և կատակերգության մեջ խոսքի կառուցման առանձնահատկությունների վեր հանելուն։ Ավելի ուշ շրջանի ուսումնասիրությունները կենտրոնացան այնպիսի հատկանիշների վրա, ինչպես կրկնությունը, բանաստեղծական ձևը և հանգը, և ընդգծեցին գեղագիտական այնպիսի կողմեր, որոնք զանազանում են պոեզիան շարադրանքի որոշակիորեն տեղեկատվական արձակ ձևերից։ Պոեզիան օգտագործում է ձևեր և հնարքներ՝ ընդգծելու խոսքի հուզականությունը զգացական արձագանք արթնացնելու նպատակով։ Այնպիսի միջոցները, ինչպես համահնչունությունը, ալիտերացիան և ռիթմը, անվանաբանությունը երբեմն օգտագործվում էին իբրև երաժշտական և հմայական միջոցներ։ Երկիմաստության, խորհրդանշանների, հեգնանքի և այլ ոճական հնարքների կիրառումը չափածո խոսքում առիթ է տալիս բանաստեղծության բազում մեկնաբանությունների։ Խոսքի համանման բաղադրիչները, ինչպես փոխաբերությունը, համեմատությունը, փոխանունությունը[4] ստեղծում են իրարից տարբեր պատկերների անդրադարձը, շերտավորում իմաստները՝ ձևավորելով առնչություններ, որ նախկինում չեն նկատվել։ Այսինքն` ինչ-որ չափով տեղի է ունենում բառի նշանակության փոփոխություն, այն ձեռք է բերում նոր, անուղղակի կամ անսովոր, ավելի լայն կամ նեղ իմաստ, որի հաշվին էլ խոսքն ավելի պատկերավոր է դառնում: Խոսքի պատկերավորման միջոցների հարազատություն կարող է գոյություն ունենալ չափածո խոսքի անհատական դրսևորումներում՝ նրանց հանգի և ռիթմի մեջ։ Պոեզիայի որոշ ձևեր ու ժանրեր հատուկ են որոշ մշակույթների ու համապատասխանում են այն լեզվի առանձնահատկություններին, որով բանաստեղծը գրում է։ Ընթերցողները հակված էին նույնականացնել պոեզիան Դանթեի, Գյոթեի, Միցկևիչի և Ռումիի հետ, ովքեր ձևավորում են որոշակի ուղղություն պոեզիայում` կիրառելով հանգը և բանաստեղծական կանոնավոր չափը, թեպետ կային նաև այլ ավանդույթներ, ինչպես ասենք հոգևոր պոեզիան, որ օգտագործում էր այլ միջոցներ ռիթմ և բարեհնչունություն ստեղծելու համար։ Ժամանակակից պոեզիան արտացոլում է բանաստեղծական ավանդների քննադատությունը`[5] խաղարկելով և փորձարկելով այն, հաճախ ընդհանրապես հրաժարվելով հանգից և այդպիսով ստեղծելով ռիթմ։[6][7] Մերօրյա զգալիորեն գլոբալիզացված աշխարհում, պոետները հաճախ այլ մշակույթներից և լեզուներից ընդօրինակում են ձևեր, ոճեր և հնարքներ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արիստոտել
Վաղ չինական երկ՝ «Կոնգզի Շիլուն»(孔子詩論), որ վերլուծում է «Շիցզինը»։
Ջոն Քիթս

Որոշ ուսումնասիրողներ հավատացած են, որ բանաստեղծական արվեստը նախորդել է գրին։[8] Մյուսները, այնուամենայնիվ, կարծում են, որ պոեզիան միանշանակորեն չի նախորդել գրին։[9] Պահպանված հնագույն էպոսը՝ «Գիլգամեշը», ձևավորվել է շումերների կողմից մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակում (Միջերկրական ծով, այժմյան Իրաք), և գրվել է սեպագրերի տեսքով` կավե սալիկների վրա, իսկ ավելի ուշ` պապիրուսի վրա։[10] Մ․ թ․ ա․ 2000 թվականի մի սեպագրի վրա ներկայացվում է ամենամյա ծեսը, թե ինչպես է թագավորը խորհրդանշական ձևով ամուսնանում և կնության առնում Ինաննա (համապատասխանում է բաբելա-ասորեստանյան աստվածուհի Իշտարին) աստվածուհուն` ի նշան պտղաբերություն և առատություն ապահովելու։ Ենթադրվում է, որ դա աշխարհի ամենահին սիրային բանաստեղծությունն է։ [11][12] Եգիպտական ժողովրդական բանաստեղծության օրինակ է «Սինուհեթի պատմությունը» (Մ․թ․ա․ 1800 թ․)։ Պոեզիայի մեկ այլ հնագույն տեսակ են հունական էպոսները՝ «Իլիականը» և «Ոդիսականը», ավեստերեն գրքերը, Գաթական Ավեստան և Յասնան` Ավեստայի առաջին և կարևորագույն մասը, հռոմեական ազգային էպոսը՝ Վերգիլիոսի «Էնեականը» և հնդկական էպոսը՝ «Ռամայանան» և «Մահաբհարաթան»։ Ժողովրդական պոեզիան, ներառյալ «Ոդիսականը», հնդկական Վեդաները, ի հայտ են գալիս որպես բանաստեղծական ձևեր, որ օգնում են հիշելուն և բանավոր հաղորդակցմանը նախապատմական և հնագույն հասարակություններում։[9][13]

Պոեզիայի մի շարք ձևեր զարգացել են ուղղակիորեն ժողովրդական երգերից։ Չինական պոեզիայի պահպանված հնագույն ժողովածուի՝ «Շիցզինի» վաղ օրինակները սկզբնապես երգեր են եղել։ [14]

Հնագույն մտածողների բոլոր ջանքերը՝ որոշակիացնելու, թե ինչն է հստակ պոեզիայի ձևը որոշում կամ թե ինչի հիման վրա է տարբերակվում լավ պոեզիան վատից, սկիզբ դրեցին պոետիկային՝ պոեզիայի գեղագիտության մասին ուսմունքին։[15] Որոշ հնագույն հասարակություններ, ինչպես օրինակ Չինաստանն իր «Շիցզինով», ձևավորեցին բանաստեղծական երկերի կանոններ, որոնք, բացի գեղագիտական կարևորություն ունենալը, նաև ավանդույթ ձևավորեցին։ [16] Վերջերս մտածողները ջանում են տալ սահմանում, որ կարող է պարունակել ձևային տարբերությունները այն չափով, որքան դրանք առկա են Չոսերի «Քենթերբերյան պատմվածքներում» և Մացուո Բասյոյի «Հյուսիսի արահետներով» հոքուներում, ինչպես նաև բովանդակության մեջ առկա տարբերությունները՝ Թանախ կրոնական պոեզիա, սիրային պոեզիա և վանկերգ պարունակող։[17]

Արևմտյան ավանդույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասական շրջանի մտածողները առաջարկել են պոեզիայի որակը որոշելու և գնահատելու համար կատարել դասակարգումներ։ Մասնավորապես Արիստոտելի «Պոետիկայի» պահպանված հատվածները ներկայացնում են պոեզիայի երեք ժանր՝ էպիկական պոեմ, կատակերգություն և ողբերգություն, և սահմանում են կանոններ, որոնց համաձայն բնորոշվում է բարձրարժեք պոեզիան յուրաքանչյուր ժանրում՝ հիմք ընդունելով յուրաքանչյուր ժանրի նպատակադրումները։[18] Ուշ շրջանի գեղագետները առանձնացնում են երեք հիմնական ժանր՝ էպիկական, քնարական և դրամատիկական պոեզիա` կատակերգությունը և ողբերգությունը սահմանելով որպես դրամատիկական պոեզիայի ենթաժանրեր։[19]

Արիստոտելի դասակարգումը իսլամական ոսկե դարաշրջանի[20] ընթացքում տիրապետող էր Միջին Արևելքում, ինչպես նաև Եվրոպայում՝ Վերածննդի շրջանում։[21] Հետագայում պոետները և գեղագետները որպես մի հակադիր ձև առանձնացրին պոեզիան արձակից, որը գլխավորապես ընկալվում է իբրև տրամաբանական բացատրությամբ և նեղ պատմողական կառուցվածքի հակվածությամբ գրելաձև։[22]

Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ պոեզիան տրամաբանականության կամ պատումի պակաս ունի, պարզապես պոեզիան փորձում է ներկայացնել գեղեցիկը կամ վեհը՝ առանց տրամաբանական կամ պատմողական մտքերի կիրառմամբ ասելիքը ծանրաբեռնելու։ Անգլիական ռոմատիզմի շրջանի բանաստեղծ Ջոն Կիթսը սա անվանում է փախուստ տրամաբանությունից` հիմք դնելով երևակայության յուրօրինակ տեսության։[23] Այս ռոմանտիկ մոտեցումը դիտում է ձևն իբրև արժեքավոր պոեզիայի մի բանալի, որովհետև ձևը վերացական է և զերծ է հիմնական տեսական տրամաբանությունից: Նման ընկալումը տիրապետող էր 20-րդ դարում։[24]

Այս շրջանի ընթացքում զգալիորեն շատ էին տարբեր բանաստեղծական ավանդույթների միջև փոխազդեցությունները եվրոպական գաղութականացման և համաշխարհային առևտրի համընթաց աճի շնորհիվ։ [25] Ի լրումն այս ամենի՝ ռոմանտիզմի շրջանում թարգմանական զարթոնքի շնորհիվ բազմաթիվ հնագույն երկեր վերարժևորվեցին։[26]

20-րդ և 21-րդ դարերի բանավեճեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20-րդ դարում գրականության որոշ տեսաբաններ, ավելի քիչ ուշադրություն դարձնելով արձակի և պոեզիայի հակադրությանը, կենտրոնացան պոետի գործունեության վրա` որպես մեկի, ով ստեղծագործում է՝ օգտագործելով լեզուն, և պոեզիայի վրա՝ որպես ստեղծագործության, որ արարում է պոետը։[27] Պոետի ստեղծագործությունը չի դիտվում իբրև բացառիկ մի բան, իսկ ժամանակակից որոշ պոետներ էլ չեն տեսնում էական տարբերություններ բանաստեղծություն գրելու և ստեղծագործական այլ գործընթացների միջև։ Ժամանակակիցներից շատերը, թեպետ, բնորոշում են պոեզիան որպես չպարզաբանված։[28]

Արչիբալդ Մակլեյշ

20֊րդ դարի առաջին կեսին պոեզիայի ավանդական ձևերից և կառուցվածքներից հրաժարումը համընկավ ավանդական պոեզիայի սահմանման և պոեզիայի ու արձակի տարբերակման հետ կապված հարցադրումների ծագման հետ` առավելապես բանաստեղծական արձակի և արձակ բանաստեղծության առկա օրինակների պարագայում։ Բազմաթիվ Ժամանակակից բանաստեղծներ գրեցին ոչ ավանդական ձևերով կամ այն ձևով, ինչպես ավանդաբար գրվում է արձակը՝ չնայած նրանց գրվածքը հագեցած է բանաստեղծական առոգանությամբ, իսկ հաճախ էլ ոչ տաղաչափական միջոցներով հաստատված ռիթմով և հնչերանգով։ Այդ շրջանում ժամանակակից դպրոցների ներսում սկիզբ առավ ձևապաշտական կարևոր շարժում, որն ինչպես ստեղծում և համադրում էր նոր ձևային կառույցներ, այնպես էլ՝ վերակենդանացնում ավելի հին ձևերն ու կառույցները։[29]

Վերջերս հետմոդեռնիզմի շնորհիվ արձակը և պոեզիան սկսեցին դիտվել իբրև տարբեր ամբողջություններ, իսկ պոեզիայի ժանրերի տարբերակումն ընկալվեց իբրև մշակութային «հնություն»։ Մոդեռնիստներից առաջ անցնելով` հետմոդեռնիզմը պոետի ստեղծագործական դերի շեշտադրումն ավելի մեծացրեց՝ ընդգծելով այս առումով նաև ընթերցողի գործոնը (հերմենևտիկա), ինչպես նաև այն բարդ մշակութային շրջանակը, որի սահմաններում ընթերցվում է բանաստեղծությունը։[30] Այսօր ամբողջ աշխարհում պոեզիան հաճախ փոխառում է բանաստեղծական ձևեր և կաղապարներ այլևայլ մշակույթներից և անցյալից` ձևավորելով տարբերակման և դասակարգման այնպիսի նշանակալի փորձեր, որոնք զգալի դեր են ունենում մշակույթի ներսում այնպես, ինչպես արևմտյան չափանիշը։[31]

Վաղ 21-րդ դարի բանաստեղծական ավանդույթները, ըստ երևույթին, շարունակում են խիստ վառ արտահայտված այնպիսի նախորդների ավանդները, ինչպես Ուիթմենը, Էմերսոնը և Վորդսվորթը։ Գրաքննադատ Ջոֆրի Հարթմանը օգտագործել է «անհրաժեշտի անձկություն» արտահայտությունը՝ բնութագրելու հին բանաստեղծական ավանդույթներին ժամանակակիցների արձագանքը որպես «վախեցած լինել, որ բովանդակությունն այլևս զուրկ է ձևից» և հիմնվելով Էմերսոնի կողմից առաջ քաշված փոխաբերության վրա։ Էմերսոնը նկատում է, որ բանաստեղծական կառույցին առնչվող բանավեճի մեջ, որտեղ կամ ձևը, կամ բովանդակությունը կարող են գերակշռել, պարզապես պետք է ասել․ «Բովանդակությունը ձև է պահանջում»։ Սա վիճարկվել է այլ գրականագետների կողմից տարբեր շրջաններում, ինչպես օրինակ, Բլումի, ով 21-րդ դարի վաղ շրջանում ձևի մասին ասում է․ «Այսօր համախոհ բանաստեղծների սերունդը՝ հասուն և պատրաստված գրելու 21-րդ դարի ամերիկյան կարևորագույն բանաստեղծությունը, կարող է դեռ դիտվել իբրև, ինչպես Սթիվենսն է ասել, «մեծ ստվերի վերջին հավելում, ստվեր, որ Էմերսոնինն է»»։[32]:

Բաղկացուցիչ տարրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանկաչափություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Չափ (տաղաչափություն)

Վանկաչափությունը երկար և կարճ վանկերով բանաստեղծական չափը որոշելն է: Այն ուսումնասիրում է բանաստեղծության ռիթմը, բանաստեղծական ոտքը և հնչերանգը։ Ռիթմը և բանաստեղծական ոտքը, չնայած սերտ առնչությանը, տարբեր են։[33] Բանաստեղծական ոտքը բանաստեղծության համար սահմանված հստակ ձև է, որ ստեղծվում է երկար և կարճ վանկերի տարբեր զուգորդությունների արդյունքում (ինչպես յամբական պենտամետրը), այնինչ ռիթմի համար որոշիչը բանաստեղծական տողն է` չափածոյի հիմնական ռիթմական միավորը։ Վանկաչափությունն այսպիսով ուսումնասիրում է նաև բանաստեղծական տողերը` ցույց տալու բանաստեղծական ոտքի դրսևորման և կիրառման առանձնահատկությունները։[34]

Ռիթմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիթմի ստեղծման բանաստեղծական մեթոդները տարբեր են՝ կախված լեզուների և բանաստեղծական ավանդույթների առանձնահատկություններից։ Ամեն մի լեզվում ընդունվել և տարածվել է առավելապես այն սկզբունքը, որը համապատասխանում է տվյալ լեզվի բնույթին: Լեզուները սովորաբար ռիթմի ստեղծման համար կիրառում են առավելապես շեշտը, վանկը կամ կարճ վանկը՝ ամանակը (մորա)։ Ճապոներենը կարճվանկանի լեզու է։ Վանկական համակարգ ունեցող լեզուներ են լատիներենը, կատալոներենը, ֆրանսերենը, լեոնեզերենը, գալլերենը և իսպաներենը։ Անգլերենը, ռուսերենը և գլխավորապես գերմաներենը վանկաշեշտական լեզուներ են։[35] Առոգանության տարբերությունն ազդում է նաև ռիթմը զգալու վրա։ Լեզուները հիմնվում են ձայնի բարձրության վրա, ինչպես վեդայական սանսկրիտի կամ հին հունարենի պարագայում է, այնպես էլ ձայնաստիճանի։ Հնչերանգային լեզուներ են չինարենը, վիետնամերենը և շատ հարավաֆրիկյան լեզուներ։[36]

Ռոբինսոն Ջեֆֆերս

Չափական (մետրական կամ քանակական) ռիթմական համակարգի մեջ տողերի հավասարության՝ ռիթմի հիմնական պայմանը հարևան տողերի արտասանության համար անհրաժեշտ ժամանակամիջոցի հավասարությունն էր: Բանաստեղծը, այսպիսով, պետք է «չափեր» տողերի երկարությունն ըստ արտասանության ժամանակի: Տողը չափելու ամենափոքր միավորը կարճ վանկի երկարությունն էր, որ կոչվում էր մորա (ամանակ) և դրվում էր ‿ նշանով: Երկար վանկն իր արտասանությամբ երկու անգամ ավելի տևական էր, հավասար էր երկու ամանակի և գրվում էր — նշանով: Երկար և կարճ վանկերի տարբեր զուգորդությունները կոչվում էին ոտքեր:Ուսումնասիրողներն անտիկ պոեզիայում հայտնաբերել են մոտ 30 տարբեր ոտքեր, որոնք առաջանում էին երկար ու կարճ վանկերը տարբեր քանակով և տարբեր հաջորդականությամբ զուգակցելու շնորհիվ: Ժամանակակից անգլիական բանաստեղծության մեջ հիմնականում շեշտերն են տարբերակում ոտքը, այդ իսկ պատճառով ժամանակակից անգլերենում բանաստեղծական ոտքի վրա կառուցված ռիթմը հաճախ հիմնվում է շեշտված կամ անշեշտ վանկերի վրա (ամբողջական կամ կրճատված)։[37] Մյուս կողմից դասական լեզուներում մինչ չափական միավորները նման են, ձայնավորի երկարությունն է որոշում չափը, այլ ոչ թե շեշտը։[38] Հին անգլիական պոեզիան կիրառում էր չափական ձևը՝ տարբեր թվով վանկեր, սակայն հստակ թվով ուժեղ շեշտեր յուրաքանչյուր տողում։[39]

Մարիան Մուր

Հնագույն եբրայական հոգևոր պոեզիայի (ներառյալ շատ սաղմոսներ) գլխավոր միջոցը ճարտասանությունն էր՝ հռետորական կառույց, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաջորդ տող ներգործում է մյուսի կա′մ քերականական, կա′մ հնչյունական կառույցին, կա′մ գաղափարական կողմին, կա′մ էլ բոլորին միասին։ Ճարտասանությունն ինքնին ունի անտիֆոնային (երկձայն երկխոսության) կամ հարց ու պատասախանի բնույթ, որը կարող է հաստատվել նաև հնչերանգով։ Հետևաբար, աստվածաշնչյան պոեզիան ռիթմ ստեղծելու համար շատ ավելի քիչ է հիմնվում բանաստեղծական ոտքի վրա, բայց փոխարենը ստեղծում է ռիթմ՝ հիմնված տողերի, արտահայտությունների և նախադասության առավել մեծ հնչյունական միավորների վրա։[40] Դասական պոեզիայի որոշ ձևեր, ինչպես Թամիլ լեզվի վենպան, ունեին չթեքվող քերականություն, որով հանդերձ էլ կարողանում էին ապահովել ռիթմ։[41] Չինական պոեզիայում ռիթմ ստեղծում են ինչպես հնչերանգը, այնպես էլ շեշտերը։ Դասական շրջանի չինացի տեսաբաններն առանձնացնում են չորս ձայնաստիճան՝ ուղիղ ձայնասիճան, աճող ձայնաստիճան, սղվող ձայնաստիճան և հավելվող ձայնաստիճան։[42]

Ռիթմի ստեղծման ձևային կաղապարները՝ ժամանակակից անգլիական բանաստեղծության մեջ կիրառվող, այլևս տիրապետող չեն արդի անգլիական պոեզիայում։ Ազատ բանաստեղծության պարագայում ռիթմը կառուցվում է վերջավորության անկախ միավորների հաշվին, այլ ոչ թե՝ կանոնավոր հանգի։ Ռոբինսոն ՋեֆՖերսը, Մարիան Մուրը և Ուիլյամ Կարլոս Ուիլյամսը այն երեք նշանավոր պոետներն են, ովքեր հերքեցին այն միտքը, թե կանոնավոր շեշտական հանգը անցանկալի է անգլիական գրականության համար։[43] Ջեֆերսը փորձարկեց «ցատկող» ռիթմը՝ որպես շեշտական հանգի փոխարինող տարբերակ։[44]

Սաֆո․ ատտիկյան խեցեգործության նմուշ, Ք․ ա․ մոտ 470 թ․

Տաղաչափություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան բանաստեղծական ավանդության մեջ, տաղաչափությունը սովորաբար հիմնվում է բանաստեղծական ոտքի և յուրաքանչյուր տողում դրա քանակի վրա։[45] Յուրաքանչյուր տողում բանաստեղծական ոտքի քանակը նկարագրվում է՝ օգտագործելով հունական տերմինաբանությունը։ Օրինակ՝ տետրամետր (քառաչափյա)՝ չորս ոտքանի և հեկզամետր (վեցչափյա)՝ վեց ոտքանի բանաստեղծական տողերի դեպքում։[46] Այսպես, յամբական պենտամետրը (հինգչափյա) չափ է, որ պարունակում է հինգ բանաստեղծական ոտք յուրաքանչյուր տողում, որտեղ գերադասը յամբն է։ Այս տաղաչափական համակարգը ծագել է հին հունական պոեզիայում և օգտագործվել է այնպիսի բանաստեղծների կողմից, ինչպես Պինդարոսը և Սաֆոն, ինչպես նաև Աթենքի մեծ ողբերգակների կողմից։ Նույն կերպ, դակտիլային հեկզամետրը յուրաքանչյուր տողում պարունակում է վեց բանաստեղծական ոտք, որոնցից գերադասը դակտիլն է։ Դակտիլային հեկզամետրը հունական դյուցազներգության ավանդական չափն էր, որոնցից պահպանված հնագույն օրինակներն են Հոմերոսի և Հեսիոդոսի երկերը։[47] Յամբական պենտամետրը և դակտիլային հեկզամետրը ավելի ուշ շրջանում կիրառվեցին մի շարք այլ գրողների կողմից՝ ներառյալ Ուիլյամ Շեքսպիրը և Հենրի Վորդսվորթ Լոնգֆելլոն։[48] Անգլերենի համար ամենատարածված չափերն են՝[49]

  • յամբ - մեկ անշեշտ վանկ՝ շեշտված վանկով զուգակցվող (օր.՝ des-cribe, in-clude, re-tract)
  • քորեյ- մեկ շեշտված վանկ՝ մեկ անշեշտ վանկով զուգակցվող (օր.՝ pic-ture, flow-er)
  • դակտիլ - մեկ շեշտված վանկ՝ երկու անշեշտ վանկով զուգակցվող (օր.՝ an-no-tate, sim-i-lar)
  • անապեստ - երկու անշեշտ վանկեր՝ մեկ շեշտված վանկով զուգակցվող (օր.՝ com-pre-hend)
  • դաշնաշեշտ - երկու շեշտված վանկերը միասին (օր.՝ heart-beat, four-teen)
  • պիրրիխի - երկու անշեշտ վանկերը միասին (հազվադեպ կիրառվող, սովորաբար օգտագործվում է դակտիլային հեկզամետրը եզրափակելու համար)

Կան բանաստեղծական ոտքի այլևայլ տեսակներ մինչև մեծավերջ, չորս վանկանի ոտք մեկ շեշտված վանկով՝ ուղեկցվող երկու անշեշտ վանկերով և մեկ շեշտված վանկով եզրափակվող։ Յամբը կամ մեծավերջը ծագում է հին հունական և լատինական որոշ բանաստեղծական ձևերից։[47] Լեզուները, որոնք հանգը ստեղծելու համար կիրառում են ձայնավորի երկարությունը կամ հնչերանգ, ինչպես օտտոմանյան թուրքերենը կամ վեդայական լեզուն, ունեն հասկացություններ յամբի և դակտիլի նման՝ նկարագրելու երկար և կարճ հնչյունների համակցումները։[50]

Հոմերոս․ հռոմեական կիսանդրի՝ ստեղծված ըստ հունական բնօրինակի

Բանաստեղծական այս չափերից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի դրսևորում առանձին կամ այլ չափերի հետ համակցության մեջ։ Օրինակ՝ անգլերենում ռիթմի ամենից բնական ձևը յամբն է ստեղծում, որը ձևավորում է գլխավորապես ճկուն, բայց և կայուն բանաստեղծություն։[51] Հանգի ուսումնասիրությունը հաճախ ցույց է տալիս հիմնական կաղապարը, որն ընկած է բանաստեղծության հիմքում, սակայն ցույց չի տալիս շեշտի տարբերվող աստիճանները, ինչպես նաև վանկերի բարձրության և երկարության տարբերությունները։[52]

Տարակարծություն կա այն հարցի շուրջ, թե որքան կիրառելի է տարբեր բանաստեղծական ոտքերի բազմազանությունը հանգի բնութագրման համար։ Օրինակ՝ Ռոբերտ Փինսկին կարծում է , որ մինչ դակտիլները կարևոր են դասական բանաստեղծության համար, անգլիական դակտիլային բանաստեղծությունը կիրառում է դակտիլը շատ անկանոն և ավելի շուտ կարող է բնորոշվել որպես յամբական և անապեստյան, որի չափը նա բնական է համարում լեզվի համար։[53] Իրական ռիթմը նշանակալիորեն առավել բարդ է, քան հիմնական ուսումնասիրված չափը՝ վերը նկարագրված, իսկ շատ գիտնականներ էլ փնտրում են հնարքներ, որ կօգնեն հետազոտել այս կարգի բարդությունը։ Վլադիմիր Նաբոկովը նկատել է, որ բանաստեղծության տողում շեշտված և անշեշտ վանկերի կանոնավոր կաղապարի ներքո թաքնված է առոգանության մի առանձին կաղապար, որ հետևանքն է արտասանած բառերի բնական բարձրության, և առաջարկեց, որ «սղում» տերմինը գործածվի՝ տարբերակելու ոչ արտասանական շեշտը արտասանական շեշտից։[54]

Չափական կաղապարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քերոլի «Սնարկի որսը» հիմնականում գրված է անապեստյան տետրամետրով։

Պոեզիայի տարբեր ավանդույթներ և ժանրեր կիրառում են տարբեր չափեր՝ սկսած շեքսպիրյան յամբական պենտամետրից և հոմերոսյան դակտիլային հեկզամետրից մինչև անապեստյան տետրամետր՝ տարբեր մանկական ոտանավորներում գործածված։ Ինչևէ, սովորական են նաև հաստատված չափի մի շարք տարբերակներ՝ ընդգծելու, ուշադրություն հրավիրելու բանաստեղծական ոտքին կամ տողին, կամ էլ խուսափելու ձանձրալի կրկնությունից։ Օրինակ՝ բանաստեղծական ոտքի շեշտը կարող է տեղը փոխել, դադար կարող է ավելացվել (երբեմն բանաստեղծական ոտքի կամ շեշտի վրա) կամ տողի վերջնական բանաստեղծական ոտքին կարող է տրվել իգական հանգ՝ մեղմացնելու այն, կամ էլ կարող է փոխարինվել երկար երկվանկ հանգով` ընդգծելու այն կամ ստեղծելու դանդաղեցված դադար։ Որոշ կաղապարներ (ինչպես օրինակ, յամբական պենտամետրը) բավականին կանոնավոր են, մինչդեռ այլ կաղապարներ, ինչպես ասենք, դակտիլային հեկզամետրը, խիստ անկանոն են։[55] Կանոնավորությունը կարող է տարբեր լեզուների համար տարբեր լինել։ Ի հավելումն ասենք, որ տարբեր կաղապարներ հաճախ զարգանում են որոշակիորեն տարբեր լեզուներում, այնպես, որ, օրինակ, յամբական տետրամետրը ռուսերենում գլխավորապես կազդի առոգանության կիրառման կանոնավորության վրա` ուժեղացնելու չափը, որը տեղի չի ունենում կամ տեղի է ունենում շատ փոքր չափով անգլերենի պարագայում։[56]

Ահա որոշ չափական կաղապարներ՝ կիրառված բանաստեղծների կողմից իրենց նշանակալի ստեղծագործությունների օրինակով․

  • յամբական պենտամետր (Ջոն Միլտոն «Կորուսյալ դրախտ», Ուիլյամ Շեքսպիր «Սոնետներ»)[57]
  • դակտիլային հեկզամետր (Հոմերոս «Իլիական», Վերգիլիոս «Էնեական»)[58]
  • Յամբական տետրամետր (Էնդրյու Մարվել «Նրա ամոթխած լեդիին», Ալեքսանդր Պուշկին «Եվգենի Օնեգին», Ռոբերտ Ֆրոսթ «Ձմռան մի իրիկուն՝ կանգ առնելով անտառում»)[59]
  • մեծասար օկտամետր (Էդգար Ալլան Պո «Ագռավը»)[60]
  • մեծասար տետրամետր (Հենրի Վորդսվորթ Լոնգֆելլո «Հայավաթի երգը», ֆիննական ազգային էպոսը «Կալեվալան» ևս մեծասար տետրամետր է՝ ֆիննական և էստոնական ազգային երանգավորմամբ)
  • ալեքսանդրին (Ժան Ռասին «Փեդրա»)[61]

Ռիթմ, նմանաձայնություն, համահնչունություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիթմը, նմանաձայնությունը (բնաձայնություն)՝ բաղաձայնույթը (ալիտերացիան) և առձայնույթը (ասոնանսը) հնչյունի կրկնություններ ստեղծելու եղանակներ են, որ օգնում են ավելի լավ պատկերացնելու, զգալու նկարագրվող առարկան, երևույթը, մեր երևակայության մեջ «լսողական պատկեր» են ստեղծում: Դրանք կարող են կիրառվել բանաստեղծության մեջ որպես անկախ կառուցվածքային միավորներ՝ ռիթմի զգացողությունն ուժեղացնելու համար կամ զուտ որպես ձևավորման տարր։[62] Նրանք կարող են հաղորդել կրկնվող հնչյունական միավորներից միանգամայն անկախ իմաստ։ Օրինակ՝ Չոսերը նմանաձայնություն շատ է կիրառել` հին անգլիական բանաստեղծությունը նմանակելու և արխայիկ կերպար գծագրելու համար։[63]

Գրիգոր Նարեկացի

Ռիթմը բաղկացած է նույն (ծանր ռիթմ) կամ նման (փափուկ ռիթմ) հնչյուններից, որ տողի վերջում կամ տողամիջի համապատասխան տեղերում են դրվում (ներքին ռիթմ)։ Լեզուները տարբեր են իրենց ռիթմիկ կառույցների բազմազանությամբ։ Օրինակ՝ իտալերենն ունի հարուստ ռիթմիկ համակարգ, որ թույլ է տալիս պահպանել ռիթմերի սահմանափակ կազմը երկար բանաստեղծության համար։ Այդ առատությունը բառերի վերջավորությունների արդյունքն է, որ հաջորդում է կանոնիկ ձևին։ Անգլերենն այլ լեզուներից փոխառած իր բառերի անկանոն վերջավորությունների հետևանքով այնքան էլ հարուստ չէ ռիթմի առումով։[64] Լեզվի ռիթմիկ համակարգի հարստության աստիճանը էական դեր է խաղում տվյալ լեզվին բնորոշ բանաստեղծական ձևերի որոշման հարցում։[65]

Նմանաձայնությունը իրար անմիջապես հաջորդող (կամ կարճ դադարներով) երկու կամ ավելի բառերի սկզբում տառերի կամ հնչյունների կրկնությունն է, կամ էլ նույն տառի կրկնությունը բառի շեշտված հատվածներում։ Նմանաձայնությունը և համահնչունությունը զգալի դեր են խաղացել վաղ գերմանական, հին նորվեգական և հին անգլիական բանաստեղծական ձևերի կառուցման գործում։ Վաղ գերմանական պոեզիայի նմանաձայնական կաղապարները միավորում են չափը և նմանաձայնությունը որպես նրանց կառույցի որոշիչ տարր, այնպես, որ չափական կաղապարն է որոշում, երբ ընթերցողը սպասում է նմանաձայնության օրինակների։ Սա կարելի է համեմատել ժամանակակից եվրոպական պոեզիայում նմանաձայնության՝ որպես ձևավորման գործիք կիրառման հետ, որտեղ նմանաձայնական կաղապարները ձևական չեն կամ բանաստեղծական բոլոր տների մեջ չէ, որ դրսևորվում են։ Նմանաձայնությունը առավել կիրառելի է ռիթմիկ առումով ավելի աղքատ լեզուների համար։ Համահնչունությունը, որը իրար նման ձայնավոր հնչյունների կրկնությունն է բառի ներսում, այլ ոչ թե բառի սկզբում կամ վերջում, լայնորեն կիրառվել է սկալդիական պոեզիայում, բայց նկատվում է նաև հոմերոսյան պատումներում։[66] Քանի որ անգլերենում բայերն են առավել պատասխանատու ձայնի բարձրության համար, համահնչունությունը ազատ կերպով կարող է արթնացնել չինական պոեզիայի տոնային տարրերը, այսպիսով այն կիրառելի է չինական պոեզիան թարգմանելու համար:[67] Բաղաձայն հնչյունի կրկնությունը նախադասության մեջ կոչվում է բաղաձայնույթ (ալիտերացիա), իսկ միևնույն ձայնավորի կրկնությունը՝ առձայնույթ (ասոնանս): Առձայնույթն ավելի քիչ է գործածվում, քան բաղաձայնույթը։[65] Բաղաձայնույթի և առձայնույթի կիրառության շատ օրինակներ կարելի է նկատել հայ գրականության մեջ: Օրինակ` բաղաձայնույթի առաջին դասական օրինակները տեսնում ենք դեռևս Գրիգոր Նարեկացու տաղերում («Մեղեդի ծննդեան»` «աչքն ծով ի ծով ծիծաղախիտ ծաւալանայր յառաւօտուն»): Առձայնույթը, որքան էլ որ հազվադեպ հանդիպող երևույթ է, այնուամենայնիվ առկա է տարբեր գրական գործերում: Օրինակ` Հովհ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմի նախերգանքում և վերջում կրկնվող այս քառատողի մեջ (ու ձայնավորի կուտակում).

Ալեքսանդր Պուշկին

Վուշ-վո՜ւշ, Անո՜ւշ, վուշ-վո՜ւշ, քուրի՜կ,
Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին…
Վուշ-վո՜ւշ, Սարո՜, վուշ-վո՜ւշ, իգի՜թ,
Վո՜ւշ քու սիրած սարերին…

Առձայնույթը շատ հաճախ զուգակցվում է բաղաձայնույթի հետ: Օրինակ` Վ. Տերյանի «Շշուկ ու շրշյուն» բանաստեղծության մեջ զ, ս և մանավանդ շ շփական, ինչպես նաև ջ հնչյունների կրկնության շնորհիվ առկա է բաղաձայնույթ, իսկ ու ձայնավորի կուտակումը (բավական է ասել, որ ստորև բերված հատվածում այն կրկնվում է 25 անգամ) հանգեցնում է առձայնույթի.

Հին անգլիական էպիկական պոեմը՝ Բեովուլֆը, նմանաձայնության կիրառման օրինակ է

Աշնան մշուշում շշուկ ու շրշյուն...
...Անտես ու հուշիկ իմ շուրջը շրջում,
Եվ շշնջում ես, և անուշ շրշում,
Պայծառ տրտմությամբ ինձ ես անրջում
Ու գաղտնի սիրով սիրում ու հիշում...
...Եվ շշնջում ես, և շրշում անուշ,
Անտես ու հուշիկ իմ շուրջը շրջում։

Հանգավորման համակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ լեզուներում՝ ներառյալ ժամանակակից եվրոպական լեզուները և արաբերենը, բանաստեղծները օգտագործում են հանգ՝ որպես բանաստեղծական այնպիսի հատուկ ձևերի կառուցման բաղադրիչ, ինչպես բալլադները, սոնետները և երկտող հանգավոր ոտանավորները։ Ինչևէ, հանգավոր կառույցի կիրառումը ընդհանուր չէ, անգամ եվրոպական ավանդույթների սահմաններում։ Ժամանակակից պոեզիան խուսափում է ավանդական հանգավոր համակարգերից։ Դասական հունական և լատինական պոեզիայում հանգ չէին կիրառում:[68] Հանգը մուտք գործեց եվրոպական պոեզիա վաղ միջնադարում՝ ինչ-որ չափով Ալ-Անդալուսում (ժամանակակից Իսպանիա) արաբերենի ազդեցության պայմաններում։[69] Արաբ բանաստեղծները լայնորեն դիմել են հանգին վեցերորդ հազարամյակում՝ արաբական գրականության զարգացման առաջին իսկ շրջանից, ինչպես նրանց երկար հանգավորված կասիդան է։[70] Հանգավորման որոշ համակարգեր կապված են հստակ լեզվի, մշակույթի կամ շրջանի հետ, մինչդեռ մի շարք հանգավորման համակարգեր էլ ձևավորվել են տարբեր լեզուների, մշակույթների կամ ժամանակաշրջանների ազդեցությամբ: Բանաստեղծական որոշ ձևեր ունեն կայուն և հստակ հանգավորման համակարգ, ինչպես արքայական տաղը (բալլադի տարատեսակ) կամ ռուբայաթը, իսկ որոշ ձևեր էլ ունեն փոփոխական հանգավորման համակարգ:[71]

Շատ դեպքերում հանգավորումը ներկայացվում է հանգերի դասավորությանը համապատասխան՝ օգտագործելով տառեր, ինչպես օրինակ, եթե քառյակի առաջին, երկրորդ և չորրորդ տողերը հանգավորվում են իրար հետ, իսկ երրորդը՝ ոչ, ապա հանգավորումը կունենա հետևյալ տեսքը՝ «a-a-b-a»: Օրինակ՝ այս ձևը կիրառվում է ռուբայաթի համար:[72] Նույն կերպ «a-b-b-a» կառուցվածքով հանգավորումը, որ հայտնի է որպես օղակաձև, իր կիրառությունն է գտել պետրարկյան սոնետում: [73] Որոշ ձևեր էլ, ինչպես օկտավը և տերցինները, ունեն ավելի բարդ համակցություններ, որ երբեմն նախընտրելի չէ ներկայացնել «a-b-c» պայմանական սխեմայի միջոցով:[74]

Աստվածային կատակերգություն. Դանթեն և Բեատրիչեն տեսնում են Աստծուն՝ որպես լույսի աղբյուր:

Ձևը պոեզիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանաստեղծական ձևն առավել ճկուն է մոդեռնիստական և հետմոդեռնիստական պոեզիայում ու ավելի քիչ է սևեռված կառուցվածքի վրա, քան նախորդ դարաշրջաններում: Ժամանակակից շատ գրողներ հրաժարվում են ընդունված բանաստեղծական ձևերից և գրում են ազատ բանաստեղծություն:Սակայն պոեզիան ի վերջո տարբերվում է արձակից իր ձևով. նույնիսկ ազատ բանաստեղծության մեջ կարելի է գտնել կանոնավոր բանաստեղծական ձևերի կիրառման օրինակներ, որը գլխավորապես արվում է ի հերքումն դասական ձևի:[75] Այս ձևով դասական բանաստեղծական ձևի մեջ կարող են լինել շեղումներ, որն էլ արվում է բանաստեղծության մեջ ինչ-ինչ շեշտադրումներ կատարելու նպատակով:[76]

Պոեզիայի կառուցվածքային հիմնական տարրերն են բանաստեղծական տողը, տունը և դրանց առավել մեծ խմբավորումները (օր.՝ մաս, երգ, գլուխ), որոնք էլ իրենց հերթին միավորվում են ավելի մեծ միավորների մեջ, որ կոչվում են բանաստեղծական կայուն ձևեր, ինչպես սոնետը և հոքուն:

Բանաստեղծական տող և բանաստեղծական տուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ. Բլոկի "Ночь, улица, фонарь, аптека" («Գիշեր է, փողոց, լապտեր, դեղատուն... », Թարգմ.՝ Ավագ Եփրեմյան) բանաստեղծությունը Լեյդենում մի պատի վրա:

Բանաստեղծությունը կազմված է բանաստեղծական տողերից, որոնք ստեղծում են հանգ բանաստեղծական ոտքերի քանակի կամ տողերի վերջավորությունների հաշվին: Բանաստեղծական տողն ունի նաև այլ գործառույթներ, հատկապես երբ գործ ունենք ոչ հստակ չափական կառույցի հետ: Տողերը կարող են առանձնացնել, համեմատել կամ հակադրել գրական տարբեր միավորների արտահայտած իմաստները կամ կարող են ընդգծել հնչերանգի փոփոխությունը:[77]

Տողերը միավորվում են՝ ձևավորելով բանաստեղծական տներ, որոնք անվանվում են ըստ պարունակած տողերի քանակի: Այսպես, երկու տող պարունակողը՝ դիստիքոս, երեք տող պարունակողը՝ տերցին, քառատողը՝ քատրեն և այսպես շարունակ: Այս տողերը կարող են ռիթմով և հանգով համապատասխանել իրար և կարող են նաև չհամապատասխանել: Օրինակ՝ դիստիքոսի երկու տողերը կարող են իրար հետ հանգ կազմել, բայց մեկ այլ դեպքում էլ կարող են տարբեր հանգերի կրողներ լինել:[78]

Շատ բանաստեղծություններ էլ պարունակում են տներ, որ ոչ հստակ քանակի տողերից են բաղկացած. նման դեպքերում քնարական երանգավորումն ապահովվում է ռիթմի, նմանաձայնության և բանաստեղծության տվյալ ձևով հաստատված հանգի շնորհիվ:[79] Միջնադարյան շատ բանաստեղծություններ գրվել են այս ձևով, թեպետ կանոնավոր բանաստեղծական կառույցներ արդեն գոյություն ունեին:[80]

Բանաստեղծական շատ ձևերում տողերը այնպիսի կապով են միավորված, որ մեկ տողի հանգավորման համակարգը կանխորոշում է հաջորդ տողերի հանգավորումը: Այս երևույթն առկա է, օրինակ, գազելի և գյուղերգի դեպքում, որտեղ կրկներգը (ռեֆրեն), իսկ գյուղերգի պարագայում՝ կրկներգերը (ռեֆրենները) առաջին տողում են, որը կրկնվում է հաջորդ տողերում: Երբեմն տողերը կատարում են բանաստեղծական մասերի իմաստային տարբերակման դեր: Օրինակ՝ ներբողի (օդա) համար սկիզբը, հակադարձումը և վերջերգը տարբերակիչ տողերով առանձնանում են:[81]

Երբեմն, մասնավորապես երկարաշունչ ավանդական բանաստեղծության մեջ, տներն ինքնին կառուցվում են համաձայն խիստ օրենքների, իսկ հետո միավորվում: Սկալդիական պոեզիայում դրոթքվեյթ տունն ուներ ութ տող` յուրաքանչյուր տողում երեք շեշտադրումով, որ արտահայտվում էր բաղաձայնույթի կամ առձայնույթի միջոցով: Ի հավելումն երկու կամ երեք բաղաձայնույթի՝ կենտ թիվ ներկայացնող տողերը ունեին բաղաձայնների մասնակի հանգավորում տարբեր ձայնավորների հետ՝ ոչ պարտադիր բառասկզբում. տողերն անգամ վանկերի հաշվին ունեին ներքին հանգ (ոչ պարտադիր բառավերջում): Յուրաքանչյուր տող բաժանվում էր վեցվանկանի հավասար մասերի, իսկ տողը եզրափակվում էր քորեյով (մեծասար): Դրոթքվեյթի նախնական ավանդական կառույցը ավելի քիչ հետևողական էր խիստ կանոնների հանդեպ, քան նրա հետագա անհատական դրսևորումները:[82]

Դիտողական պոեզիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս մինչև տպագրության ի հայտ գալը, պոեզիայի դիտողական ներկայացումը հաղորդում էր նրան հավելյալ իմաստ և խորություն: Ակրոստիքոսները արտահայտում էին իմաստ տողերի սկզբնատառերի կամ բանաստեղծության այլ մասերում տառերի միջոցով:[83] Արաբական, եբրայական և չինական պոեզիայում սքանչելի գեղագրությամբ բանաստեղծությունների դիտողական մատուցումը զգալի դեր է կատարել այդ գործերի լիարժեք ընկալման հարցում:[84]

Տպագրության գյուտին զուգընթաց բանաստեղծներն ավելի մեծ ուշադրություն դարձրին մեծածավալ թողարկվող իրենց երկերի արտաքին տեսքին: Արտաքին դիտողական տարրերը դարձան բանաստեղծի կարևորագույն «գործիքներից», որ նրանք կիրառում էին ամենատարբեր նպատակներով: Ժամանակակից որոշ գրողներ ներդիր տողեր են կցում բանաստեղծությանը որպես նրա անբաժանելի մաս, որոնք տարբեր չափերի տեսողական դադարների միջոցով լրացնում են բանաստեղծության ռիթմը կամ ստեղծում են հակադրություն՝ այդպիսով ընդգծելով բովանդակությունը, երկիմաստությունը կամ հեգնանքը, կամ էլ պարզապես գեղագիտական հաճելի տեսք են ստեղծում: Իր ծայրահեղ դրսևորումներով սա հանգեցնում է գրաֆիկական պոեզիայի կամ ասեմիկ գրի (առանց բառերի գիր) ձևավորմանը:[85][86]

Առոգանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանաստեղծական առոգանությունը կապված է լեզվի կիրառման ձևի հետ և վերաբերում է ոչ միայն հնչյունին, այլ նաև նրա հիմքում ընկած իմաստին, ձևի և իմաստի համակցմանը:[87] Տարբեր լեզուների բանաստեղծական ձևեր ունեն խիստ ընդգծված բանաստեղծական առոգանություն, հատկապես երբ կիրառվում են տարբեր քերականական ձևեր և բարբառներ:[88][89] Պոեզիայի վկայագիրները թվարկում են սովորական խոսքային կառույցներից (ինչպիսի հակվածություն նկատվում է 20-րդ դարի ուշ շրջանի պոեզիայում)[90] մինչև խիստ վերամբարձ ոճի լեզվի կիրառման օրինակներ (ինչպես միջնադարյան և Վերածննդի պոեզիայում էր):[91]

Բանաստեղծական հնչերանգը ներառում է ճարտասանական այնպիսի միջոցներ, ինչպես համեմատությունը, փոխաբերությունը, ինչպես նաև ձայնի հնչերանգը, որ, օրինակ, հեգնանք է արտահայտում: Արիստոտելն իր «Պոետիկայում» գրում է, որ «մինչ օրս ամենակարևորը փոխաբերության վարպետ լինելն է»:[92] Մոդեռնիզմի զարթոնքից սկսած՝ շատ բանաստեղծներ նախընտրեցին նվազեցնել առոգանության համար ճարտասանական միջոցների դերը՝ փոխարենը ներկայացնելով առարկաները և երևույթները ուղղակիորեն:[93] Մյուս կողմից, սյուրռեալիստները ծայրահեղության հասան այս միջոցների կիրառման հարցում՝ միանգամայն վերաիմաստավորելով դրանք:[94]

Ալեգորիկ պատմությունները դասական շրջանում՝ ուշ միջնադարում և Վերածննդի ընթացքում, տիրապետող են եղել շատ մշակույթներում՝ հատկապես Արևմուտքում: Եզովպոսի առակները, (առաջին օրինակը ստեղծվել է դեռևս մ. թ. ա. 500 թվականին) գրվելով թե′ չափածո, թե′ արձակ, հավանաբար դարերի ընթացքում ալեգորիկ պոեզիայի ամենահարուստ բացառիկ օրինակներն են:[95] Այլ նշանակալի օրինակներ են «Ռոմանս վարդին»-ը (“Roman de la Rose”)` 13-րդ դարի ֆրանսիական պոեմ, Ուիլյամ Լենգլենդի «Հողագործ Պետրոսի տեսիլքը» (“Piers Ploughman”)` 14-րդ դարում և Ժան Լաֆոնտենի առակները (ազդված Եզովպոսից)՝ 17-րդ դարում: Այդուհանդերձ, չափածո երկը երբեմն լիակատար փոխաբերության դիմելու փոխարեն, կիրառում է սիմվոլներ և ակնարկներ՝ բառերին հավելյալ իմաստ և խորք հաղորդելու համար:[96]

Բանաստեղծական առոգանության արտահայտմանը նպաստում է նաև վառ երևակայությունը: Օրինակ՝ սյուրռեալիստական պոեզիայում և հոքուներում ազդու գործոն է անհամատեղելի պատկերների, առարկաների համեմատությունը:[97] Երևակայական վառ պատկերները հաճախ ստեղծվում են խորհրդանշաններով և փոխաբերությամբ: Շատ դեպքերում էլ առոգանության համար բանաստեղծը դիմում է բառերի և արտահայտությունների կրկնության, ինչպես Հոմերոսի «վարդակարմիր լուսաբաց» ("rosy-fingered dawn") կամ «մութ ծով» ("the wine-dark sea") կապակցությունները: Նման կրկնությունները մռայլ կամ հեգնական երանգավորում են հաղորդում ստեղծագործությանը, քանի որ բառերը տվյալ համատեքստում արդեն այլ իմաստ են ստանում:[98]

Բանաստեղծական կայուն ձևեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր մշակույթների կողմից ձևավորվել են հատուկ բանաստեղծական ձևեր: Առավել զարգացած, որոշակիորեն հաստատված բանաստեղծական այս ձևերի հանգավորման համակարգը, տաղաչափությունն առհասարակ, հիմնվում է տարաբնույթ կանոնների վրա` սկսած էլեգիայի կառույցը որոշող հարաբերականորեն ազատ կանոններից մինչև գազելի և գյուղերգի տաղաչափական հստակ կանոնները: Ստորև ներկայացվում են տարբեր լեզուներով ստեղծված պոեզիայի համար կիրառվող կայուն բանաստեղծական ձևեր: Պոեզիայի այլ ձևեր կարելի է գտնել առանձին երկրների պոեզիայի, նրա ձևավորման առանձին շրջանների խորը ուսումնասիրության արդյունքում, կամ էլ` գրականագիտական բառարաններում:

Սոնետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Poetry»։ Oxford Dictionaries։ Oxford University Press։ 2013 
  2. «Poetry»։ Merriam-Webster։ Merriam-Webster, Inc.։ 2013 
  3. «Poetry»։ Dictionary.com։ Dictionary.com, LLC։ 2013—Based on the Random House Dictionary 
  4. Strachan, John R, Terry, Richard, G (2000)։ Poetry: an introduction։ Edinburgh University Press։ էջ 119։ ISBN 978-0-8147-9797-6 
  5. Eliot, TS (1999)։ «The Function of Criticism»։ Selected Essays։ Faber & Faber։ էջեր 13–34։ ISBN 978-0-15-180387-3 
  6. Longenbach, James (1997)։ Modern Poetry After Modernism։ Oxford University Press։ էջեր 9, 103։ ISBN 0-19-510178-2 
  7. Schmidt, Michael, ed. (1999)։ The Harvill Book of Twentieth-Century Poetry in English։ Harvill Press։ էջեր xxvii–xxxiii։ ISBN 1-86046-735-0 
  8. Hoivik S, Luger, K (3 June 2009)։ «Folk Media for Biodiversity Conservation: A Pilot Project from the Himalaya-Hindu Kush»։ International Communication Gazette 71 (4): 321–346։ doi:10.1177/1748048509102184 
  9. 9,0 9,1 Goody, Jack (1987)։ The Interface Between the Written and the Oral։ Cambridge University Press։ էջ 98։ ISBN 0-521-33794-1 
  10. Sanders, NK (trans.) (1972)։ The Epic of Gilgamesh (Revised ed.)։ Penguin Books։ էջեր 7–8 
  11. Mark, Joshua J. (13 August 2014)։ «The World's Oldest Love Poem» 
  12. ARSU SEBNEM։ «Oldest Line In The World»։ New York Times (New York Times)։ Վերցված է 1 May 2015 
  13. Ahl, Frederick, Roisman, Hannah M (1996)։ The Odyssey Re-Formed։ Cornell University Press։ էջեր 1–26։ ISBN 0-8014-8335-2 .
  14. Ebrey Patricia (1993)։ Chinese Civilisation: A Sourcebook (2nd ed.)։ The Free Press։ էջեր 11–13։ ISBN 978-0-02-908752-7 
  15. Abondolo Daniel (2001)։ A poetics handbook: verbal art in the European tradition։ Curzon։ էջեր 52–53։ ISBN 9780700712236 
  16. Gentz, Joachim (2008)։ «Ritual Meaning of Textual Form: Evidence from Early Commentaries of the Historiographic and Ritual Traditions»։ in Kern, Martin։ Text and Ritual in Early China։ University of Washington Press։ էջեր 124–148։ ISBN 9780295987873 
  17. Habib, Rafey (2005)։ A history of literary criticism։ John Wiley & Sons։ էջեր 607–609, 620։ ISBN 9780631232001 
  18. Heath, Malcolm, ed. (1997)։ Aristotle's Poetics։ Penguin Books։ ISBN 0-14-044636-2 
  19. Frow John (2007)։ Genre (Reprint ed.)։ Routledge։ էջեր 57–59։ ISBN 978-0-415-28063-1 
  20. Bogges, WF (1968)։ «'Hermannus Alemannus' Latin Anthology of Arabic Poetry»։ Journal of the American Oriental Society 88 (4): 657–70։ JSTOR 598112։ doi:10.2307/598112  Burnett, Charles (2001)։ «Learned Knowledge of Arabic Poetry, Rhymed Prose, and Didactic Verse from Petrus Alfonsi to Petrarch»։ Poetry and Philosophy in the Middle Ages: A Festschrift for Peter Dronke։ Brill Academic Publishers։ էջեր 29–62։ ISBN 90-04-11964-7 
  21. Grendler, Paul F (2004)։ The Universities of the Italian Renaissance։ Johns Hopkins University Press։ էջ 239։ ISBN 0-8018-8055-6 
  22. Kant, Immanuel; Bernard, JH (trans.) (1914)։ Critique of Judgment։ Macmillan։ էջ 131  Kant argues that the nature of poetry as a self-consciously abstract and beautiful form raises it to the highest level among the verbal arts, with tone or music following it, and only after that the more logical and narrative prose.
  23. Ou Li (2009)։ Keats and negative capability։ Continuum։ էջեր 1–3։ ISBN 978-1-4411-4724-0 
  24. Watten Barrett (2003)։ The constructivist moment: from material text to cultural poetics։ Wesleyan University Press։ էջեր 17–19։ ISBN 978-0-8195-6610-2 
  25. Abu-Mahfouz, Ahmad (2008)։ «Translation as a Blending of Cultures»։ Journal of Translation 4 (1)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 March 2012-ին 
  26. Highet Gilbert (1985)։ The classical tradition: Greek and Roman influences on western literature (Reissued ed.)։ Oxford University Press։ էջեր 355, 360, 479։ ISBN 978-0-19-500206-5 
  27. Wimsatt, William K, Jr, Brooks, Cleanth (1957)։ Literary Criticism: A Short History։ Vintage Books։ էջ 374 
  28. Johnson Jeannine (2007)։ Why write poetry?: modern poets defending their art։ Fairleigh Dickinson University Press։ էջ 148։ ISBN 978-0-8386-4105-7 
  29. Jenkins, Lee M; Davis, Alex, ed. (2007)։ The Cambridge companion to modernist poetry։ Cambridge University Press։ էջեր 1–7, 38, 156։ ISBN 978-0-521-61815-1 
  30. Barthes, Roland (1978)։ «Death of the Author»։ Image-Music-Text։ Farrar, Straus & Giroux։ էջեր 142–148 
  31. Connor Steven (1997)։ Postmodernist culture: an introduction to theories of the contemporary (2nd ed.)։ Blackwell։ էջեր 123–128։ ISBN 978-0-631-20052-9 
  32. Bloom, Harold (2006). Bloom's Modern Critical Views: Contemporary Poets. Bloom's Literary Criticism, Infobase Publishing, p.7.
  33. Pinsky 1998, էջ. 52
  34. Fussell 1965, էջեր. 20–21
  35. Schülter, Julia (2005)։ Rhythmic Grammar։ Walter de Gruyter։ էջեր 24, 304, 332 
  36. Yip, Moira (2002)։ Tone։ Cambridge textbooks in linguistics։ Cambridge University Press։ էջեր 1–4, 130։ ISBN 0-521-77314-8 
  37. Fussell 1965, էջ. 12
  38. Jorgens Elise Bickford (1982)։ The well-tun'd word : musical interpretations of English poetry, 1597–1651։ University of Minnesota Press։ էջ 23։ ISBN 978-0-8166-1029-7 
  39. Fussell 1965, էջեր. 75–76
  40. Walker-Jones Arthur (2003)։ Hebrew for biblical interpretation։ Society of Biblical Literature։ էջեր 211–213։ ISBN 978-1-58983-086-8 
  41. Bala Sundara Raman L, Ishwar, S, Kumar Ravindranath, Sanjeeth (2003)։ «Context Free Grammar for Natural Language Constructs: An implementation for Venpa Class of Tamil Poetry»։ Tamil Internet: 128–136 
  42. Brogan, TVF, ed. (1995)։ The Princeton handbook of multicultural poetries։ Princeton University Press։ էջ 86։ ISBN 978-0-691-00168-5 
  43. Brogan, TVF, ed. (1995)։ The Princeton handbook of multicultural poetries։ Princeton University Press։ էջ 86։ ISBN 978-0-691-00168-5 
  44. Hollander 1981, էջ. 22
  45. Corn 1997, էջ. 24
  46. Corn 1997, էջեր. 25, 34
  47. 47,0 47,1 Annis, William S (January 2006)։ «Introduction to Greek Meter»։ Aoidoi։ էջեր 1–15 
  48. «Examples of English metrical systems»։ Fondazione Universitaria in provincia di Belluno։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 March 2012-ին։ Վերցված է 10 December 2011 
  49. Fussell 1965, էջեր. 23–24
  50. Kiparsky, Paul (September 1975)։ «Stress, Syntax, and Meter»։ Language 51 (3): 576–616։ JSTOR 412889։ doi:10.2307/412889 
  51. Thompson, John (1961)։ The Founding of English Meter։ Columbia University Press։ էջ 36 
  52. Pinsky 1998, էջեր. 11–24
  53. Pinsky 1998, էջ. 66
  54. Nabokov, Vladimir (1964)։ Notes on Prosody։ Bollingen Foundation։ էջեր 9–13։ ISBN 0-691-01760-3 
  55. Fussell 1965, էջեր. 36–71
  56. Nabokov, Vladimir (1964)։ Notes on Prosody։ Bollingen Foundation։ էջեր 46–47։ ISBN 0-691-01760-3 
  57. Adams 1997, էջ. 206
  58. Adams 1997, էջ. 63
  59. «What is Tetrameter?»։ tetrameter.com։ Վերցված է 10 December 2011 
  60. Adams 1997, էջ. 60
  61. James ED, Jondorf, G (1994)։ Racine: Phèdre։ Cambridge University Press։ էջեր 32–34։ ISBN 978-0-521-39721-6 
  62. Corn 1997, էջ. 65
  63. Osberg, Richard H (2001)։ «'I kan nat geeste': Chaucer's Artful Alliteration»։ in Gaylord, Alan T։ Essays on the art of Chaucer's verse։ Routledge։ էջեր 195–228։ ISBN 978-0-8153-2951-0 
  64. Alighieri, Dante; Pinsky Robert (trans.) (1994)։ «Introduction»։ The Inferno of Dante: A New Verse Translation։ Farrar, Straus & Giroux։ ISBN 0-374-17674-4 
  65. 65,0 65,1 Kiparsky, Paul (Summer 1973)։ «The Role of Linguistics in a Theory of Poetry»։ Daedalus 102 (3): 231–244 
  66. Russom, Geoffrey (1998)։ Beowulf and old Germanic metre։ Cambridge University Press։ էջեր 64–86։ ISBN 978-0-521-59340-3 
  67. Liu James JY (1990)։ Art of Chinese Poetry։ University Of Chicago Press։ էջեր 21–22։ ISBN 978-0-226-48687-1 
  68. Wesling Donald (1980)։ The chances of rhyme։ University of California Press։ էջեր x–xi, 38–42։ ISBN 978-0-520-03861-5 
  69. Menocal, Maria Rosa (2003)։ The Arabic Role in Medieval Literary History։ University of Pennsylvania։ էջ 88։ ISBN 0-8122-1324-6 
  70. Sperl, Stefan, ed. (1996)։ Qasida poetry in Islamic Asia and Africa։ Brill։ էջ 49։ ISBN 978-90-04-10387-0 
  71. Adams 1997, էջեր. 71–104
  72. Fussell 1965, էջ. 27
  73. Adams 1997, էջեր. 88–91
  74. Corn 1997, էջեր. 81–82, 85
  75. Whitworth Michael H (2010)։ Reading modernist poetry։ Wiley-Blackwell։ էջ 74։ ISBN 978-1-4051-6731-4 
  76. Hollander 1981, էջեր. 50–51
  77. Corn 1997, էջեր. 7–13
  78. Corn 1997, էջեր. 78–82
  79. Corn 1997, էջ. 78
  80. Dalrymple, Roger, ed. (2004)։ Middle English Literature: a guide to criticism։ Blackwell Publishing։ էջ 10։ ISBN 978-0-631-23290-2 
  81. Corn 1997, էջեր. 78–79
  82. McTurk, Rory, ed. (2004)։ Companion to Old Norse-Icelandic Literature and Culture։ Blackwell։ էջեր 269–280։ ISBN 978-1-4051-3738-6 
  83. Freedman, David Noel (July 1972)։ «Acrostics and Metrics in Hebrew Poetry»։ Harvard Theological Review 65 (3): 367–392։ doi:10.1017/s0017816000001620 
  84. Kampf Robert (2010)։ Reading the Visual – 17th century poetry and visual culture։ GRIN Verlag։ էջեր 4–6։ ISBN 978-3-640-60011-3 
  85. Bohn Willard (1993)։ The aesthetics of visual poetry։ University of Chicago Press։ էջեր 1–8։ ISBN 978-0-226-06325-6 
  86. Sterling, Bruce (13 July 2009)։ «Web Semantics: Asemic writing»։ Wired։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2009-10-27-ին։ Վերցված է 10 December 2011 
  87. Barfield Owen (1987)։ Poetic diction: a study in meaning (2nd ed.)։ Wesleyan University Press։ էջ 41։ ISBN 978-0-8195-6026-1 
  88. Sheets, George A (Spring 1981)։ «The Dialect Gloss, Hellenistic Poetics and Livius Andronicus»։ American Journal of Philology 102 (1): 58–78։ JSTOR 294154։ doi:10.2307/294154 
  89. Blank Paula (1996)։ Broken English: dialects and the politics of language in Renaissance writings։ Routledge։ էջեր 29–31։ ISBN 978-0-415-13779-9 
  90. Perloff Marjorie (2002)։ 21st-century modernism: the new poetics։ Blackwell Publishers։ էջ 2։ ISBN 978-0-631-21970-5 
  91. Paden, William D, ed. (2000)։ Medieval lyric: genres in historical context։ University of Illinois Press։ էջ 193։ ISBN 978-0-252-02536-5 
  92. The Poetics of Aristotle Գուտենբերգ նախագծի կայքում , p. 22.
  93. Davis, Alex; Jenkins, Lee M, ed. (2007)։ The Cambridge companion to modernist poetry։ Cambridge University Press։ էջեր 90–96։ ISBN 978-0-521-61815-1 
  94. San Juan E, Jr (2004)։ Working through the contradictions from cultural theory to critical practice։ Bucknell University Press։ էջեր 124–125։ ISBN 978-0-8387-5570-9 
  95. Treip Mindele Anne (1994)։ Allegorical poetics and the epic: the Renaissance tradition to Paradise Lost։ University Press of Kentucky։ էջ 14։ ISBN 978-0-8131-1831-4 
  96. Crisp P (1 November 2005)։ «Allegory and symbol – a fundamental opposition?»։ Language and Literature 14 (4): 323–338։ doi:10.1177/0963947005051287 
  97. Gilbert, Richard (2004)։ «The Disjunctive Dragonfly»։ Modern Haiku 35 (2): 21–44 
  98. Hollander 1981, էջեր. 37–46

Մատենագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Adams Stephen J (1997)։ Poetic designs: an introduction to meters, verse forms and figures of speech։ Broadview։ ISBN 978-1-55111-129-2 
  • Corn Alfred (1997)։ The Poem's Heartbeat: A Manual of Prosody։ Storyline Press։ ISBN 1-885266-40-5 
  • Fussell Paul (1965)։ Poetic Meter and Poetic Form։ Random House 

Լրացուցիչ ընթերցանության նյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Brooks, Cleanth (1947)։ The Well Wrought Urn: Studies in the Structure of Poetry։ Harcourt Brace & Company 
  • Finch, Annie (2011)։ A Poet's Ear: A Handbook of Meter and Form։ University of Michigan Press։ ISBN 978-0-472-05066-6 
  • Preminger, Alex; Brogan, Terry VF; Warnke, Frank J (ed.)։ The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics (3rd ed.)։ Princeton University Press։ ISBN 0-691-02123-6 
  • Tatarkiewicz, Władysław, "The Concept of Poetry", translated by Christopher Kasparek, Dialectics and Humanism:  The Polish Philosophical Quarterly, vol. II, no. 2 (spring 1975), published in Warsaw under the auspices of the Polish Academy of Sciences by Polish Scientific Publishers, pp. 13–24.  (The text contains some typographical errors.)  A revised Polish-language version of this article appears as "Dwa pojęcia poezji" ("Two Concepts of Poetry") in the author's Parerga, Warsaw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, pp. 20–38.  Tatarkiewicz identifies two distinct concepts subsumed within the term "poetry":  traditional poetic form (rhymed, rhythmic verse), now no longer deemed obligatory; and poetic content—a certain state of mind—which can be evoked not only by verbal arts but also by other arts—painting, sculpture, especially music—as well as by nature, scenery, history, and everyday life.

Ժողովածուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Brooks, Cleanth (1947)։ The Well Wrought Urn: Studies in the Structure of Poetry։ Harcourt Brace & Company 
  • Finch, Annie (2011)։ A Poet's Ear: A Handbook of Meter and Form։ University of Michigan Press։ ISBN 978-0-472-05066-6 
  • Preminger, Alex; Brogan, Terry VF; Warnke, Frank J (ed.)։ The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics (3rd ed.)։ Princeton University Press։ ISBN 0-691-02123-6 
  • Tatarkiewicz, Władysław, "The Concept of Poetry", translated by Christopher Kasparek, Dialectics and Humanism:  The Polish Philosophical Quarterly, vol. II, no. 2 (spring 1975), published in Warsaw under the auspices of the Polish Academy of Sciences by Polish Scientific Publishers, pp. 13–24.  (The text contains some typographical errors.)  A revised Polish-language version of this article appears as "Dwa pojęcia poezji" ("Two Concepts of Poetry") in the author's Parerga, Warsaw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, pp. 20–38.  Tatarkiewicz identifies two distinct concepts subsumed within the term "poetry":  traditional poetic form (rhymed, rhythmic verse), now no longer deemed obligatory; and poetic content—a certain state of mind—which can be evoked not only by verbal arts but also by other arts—painting, sculpture, especially music—as well as by nature, scenery, history, and everyday life.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «պոեզիա» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 252