Վիպակ
| Գրականություն |
|---|
 |
| Գրական ուղղություններ |
| Գրական ժանրեր |
| Մեդիա |
| Տեխնիկա |
| Պատմություն |
| Քննարկում |
Վիպակ, (իտալ.՝ novella՝ «նոր բան», «նորություն»)՝ գրականության պատմողական ժանրերից մեկը, որը միջին տեղ է գրավում վեպի և պատմվածքի միջև։
Վիպակը սովորաբար կենտրոնանում է մեկ հիմնական հակամարտության կամ գաղափարի շուրջ, որն արտահայտվում է ավելի ծավալուն և խորացված ձևով, քան պատմվածքում, սակայն չի հասնում վեպին բնորոշ բազմաշերտությանն ու ընդգրկմանը։ Ժանրին հատուկ են կերպարների հոգեբանական վերլուծությունը, սյուժեի համեմատաբար սեղմ զարգացումը և գաղափարական հստակ առանցքը։
Ծավալի առումով վիպակը տարբեր գրական ավանդույթներում կարող է տատանվել, սակայն այն, որպես կանոն, գերազանցում է պատմվածքը և զիջում վեպին։ Որոշ գրականագետներ վիպակը բնորոշում են որպես «կարճ վեպ» կամ «երկար պատմվածք»՝ ընդգծելով դրա միջանկյալ բնույթը։
Գործող անձանց թվով, կյանքի ընդգրկման ծավալով վիպակն ավելի մեծ է պատմվածքից և նորավեպից, բայց փոքր՝ վեպից։ Վեպի մի շարք գծեր հատուկ են նաև վիպակներին, և առհասարակ՝ վիպակն ու վեպը խստորեն սահմանազատել հնարավոր չէ։ Վիպակի մեջ ևս կարող են լինել սյուժետային մի քանի գծեր, էպիկական շարադրանքը կարող է տոգորվել քնարական կամ դրամատիկ շնչով։
Վիպակի ժանրը ձևավորվել է եվրոպական գրականության մեջ՝ միջնադարյան նովելլաների և վերածննդի շրջանի արձակ գործերի հիման վրա։ Իտալական և ֆրանսիական գրական ավանդույթներում «նովելլա» եզրը հաճախ կիրառվել է պատմողական կարճ արձակի նկատմամբ, իսկ հետագայում տարբեր լեզուներում ձևավորվել են համարժեք ժանրային սահմանումներ։[1]
19-րդ դարում վիպակը լայն տարածում է ստացել ռուսական, գերմանական և ֆրանսիական գրականություններում։ Ռուս գրականության մեջ վիպակի զարգացմանը նպաստել են Ալեքսանդր Պուշկինը, Նիկոլայ Գոգոլը, Իվան Տուրգենևը և այլ հեղինակներ։ Եվրոպական գրականության մեջ հայտնի վիպակներ են ստեղծել Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեն, Թոմաս Մանը և այլք։[2]
Հայ գրականության մեջ վիպակը զարգացել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ Ժանրի ձևավորմանը և զարգացմանը նշանակալի ներդրում են ունեցել Խաչատուր Աբովյանը, Պերճ Պռոշյանը, Շիրվանզադեն, Նար-Դոսը և այլ հեղինակներ։ 20-րդ դարում վիպակը շարունակել է զարգանալ՝ ներառելով սոցիալական, հոգեբանական և փիլիսոփայական թեմատիկա։[3]
Վիպակի հիմնական առանձնահատկություններն են՝
- համեմատաբար սահմանափակ սյուժետային գիծ,
- կենտրոնացում մեկ հիմնական թեմայի կամ հակամարտության վրա,
- կերպարների հոգեբանական խորացված պատկերում,
- համեմատաբար կարճ ժամանակային ընդգրկում,
- հստակ կառուցվածք և ամբողջական կոմպոզիցիա։
Վիպակը հաճախ օգտագործվում է սոցիալական, բարոյական կամ փիլիսոփայական խնդիրների քննարկման համար՝ պահպանելով գեղարվեստական ամբողջականությունն ու գաղափարական միասնությունը։[4]
Վիպակի նմուշներ են Ալեքսանդր Պուշկինի «Դուբրովսկին», Նիկոլայ Գոգոլի «Տարաս Բուլբան», Պրոսպեր Մերիմեի «Կարմենը», Մուրացանի «Առաքյալը», Շիրվանզադեի «Նամուսը» և այլն։
Կան վիպակներ էլ, որոնք ծավալի և ժանրային առանձնահատկությունների տեսակետից երբեմն համարվում են նաև պատմվածք (օրինակ՝ Մուրացանի «Նոյի ագռավը», Շիրվանզադեի «Կրակը»)[5]։
Աղբյուրներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը] |
Սա անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։ Այս նշումը հարկավոր է փոխարինել համապատասխան թեմատիկ նշումով։ |
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 11, էջ 461)։  |