Պերսի Բիշի Շելլի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Պերսի Բիշի Շելլի
Percy Bysshe Shelley by Alfred Clint.jpg
Ծնվել է օգոստոսի 4, 1792({{padleft:1792|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})[1][2]
Ծննդավայր Հորշամ
Վախճանվել է հուլիսի 8, 1822({{padleft:1822|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:8|2|0}})[1] (29 տարեկանում)
Վախճանի վայր Սպեցիա
Մասնագիտություն լեզվաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրող, դրամատուրգ և վիպագիր
Լեզու անգլերեն[3]
Քաղաքացիություն Flag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
Կրթություն Համալսարանի քպլեջ և Էտոն քոլեջ
Գրական ուղղություններ աթեիզմ
Ամուսին Մերի Շելլի
Զավակներ Փերսի Ֆլորենս Շելլի
Autograph Percy Bysshe Shelley.jpg
Պերսի Բիշի Շելլի Վիքիքաղվածքում
Պերսի Բիշի Շելլի Վիքիդարանում
Percy Bysshe Shelley Վիքիպահեստում

Պերսի Բիշի Շելլի (անգլ.՝ Percy Bysshe Shelley, 1792 թ. օգոստոսի 4, Սուսեքս կոմսություն - 1822 թ. հուլիսի 8, ջրախեղդ է եղել Միջերկրական ծովում՝ Լիվորնո քաղաքի մոտ), նշանավոր‌[փա՞ստ] անգլիացի բանաստեղծ, Մերի Շելլիի ամուսինը։ Հարել է ռոմանտիզմին։ Շելլիի մի շարք ստեղծագործություններ թարգմանվել են հայերեն և հրատարակվել[4][5][6]։


Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մերի Շելլի

Շելլին ծնվել է 1892թ. Ֆիլդ-Փլեյսում, արիստոկրատական ընտանիքում: Նրա հայրը պառլամենտի գործիչ էր: Շելլին սովորել է Իտոնի արտոնյալ քոլեջում, ապա Օքսֆորդի համալսարանում, որը սակայն չի ավարտել: Այնտեղից վտարվել է իր աթեիստական հայացքների համար: Նա լույս է ընծայում «Աթեիզմի անհրաժեշտության մասին» գրքույկը, որի մեջ Շելլին հավաքել էր անգլիական ու ֆրանսիական փիլիսոփա-մատերիալիտների բոլոր պատճառաբանույթունները, ի ապացույց այն թեզի, որ Աստված գոյություն չունի: Շելլին կարդում էր ֆրանսիական լուսավորիչներին, հատկապես Հելվեցիուսին, Ռուսսոյին: Համալսարանից վտարվելը զայրացնում է Շելլիի հորը և նա զրկում է որդուն ընտանիքի օգնությունից: Շելլին միանում է բոհեմական երիտասարդների մի խմբի, որոնց անդամներին միավորում էր դժգոհությունը իրենց ընտնիքներից, իրենց միջավայրից: Նա լինում է Իռլանդիայում, վերադառնում է, իսկ երբ ծանոթանում է Վիլյամ Գոդվինի հետ, լինում է նրանց տանը, սիրահարվում է նրա աղջկան՝ Մերիին և ամուսնանում նրա հետ: Հասարակական կարծիքն ուղղվում է Շելլիի դեմ: 1814թ. Շելլին թողնում է Անգլիան և հեռանում, վերադառնում է 1816թ., իսկ 1818թ. նա վերջնականապես լքում է իր հայրենիքը, մեկնում է Իտալիա և իր կյանքի մնացած տարիներն անց է կացնոմ այնտեղ: 1822թ. Լիվոռնոյից Լերիչի վերդառնալու ճանապարհին Շելլիի մակույկը շրջվում է և նա զոհվում է: Նրա հուղարկավորության ժամանակ քիչ բարեկամների թվում էր նաև նրա մահից ցնցված Բայրոնը:


Շելլիի հայացքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

PBShelley13.jpg

Շելլիի հայացքները հակասական են, նրա փիլիսոփայության մեջ առկա են և՛ մատերիալիստական, և՛ իդեալիստական տարրեր: Նա աթեիստ էր, բայց մյուս կողմից էլ աստվծացնում էր բնությունը՝ պանթեիստ էր: Ըստ Շելլիի, բնությունը ներդաշնակ է, իսկ սոցիալական հարաբերությունների մեջ մշտական աններդաշնակություն է տիրում: Շելլին լավատես էր, նրա հայացքներն ուտոպիական էին:

Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թագուհի Մաբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շելլին իր ստեղծագործության առաջին հատվածում գրել է «Թագուհի Մաբ» պոեմը, որը Գոդվինի ուտոպիական ուսմունքի բանաստեղծական շարադրանքն է: Այստեղ արտահատված է մարդկության անցյալը, ներկան և ապագան, այսինքն պոեմը տիեզերական ընդգրկում ունի: Շելլին պատկերում է, թե ինչպես փերիների թագուհին՝ Մաբը, այցելում է քնած Դանթեին և նրան տանում է ամպերից վեր: Աղջկա հայացքի առջև բացվում է մարդկության անցյալը, ներկան և ապագան: Շելլին գրում է, որ անցյալում եղել են նվաճումներ, ստեղծվել են կոթողներ, բայց անցյալը նաև չարագործությունների, պատերազմների պատմություն է: Ներկան ևս սփոփիչ չէ, որովհետև գահերի վրա են թագադրված չարագործներ: Այժմ ամեն ինչ վաճառվում է, անգամ սերը, պատիվը: Բայց Շելլին իր բոլոր հույսերը կապում էր ապագայի հետ և ցույց է տալիս, որ կգա այն երանելի ժամանակը, երբ կլինի ազատություն և մարդը կվերափոխի աշխարհը: Պոեմում արտահայտված է Շելլիի պատմական խոր լավատեսությունը:

Իսլամի ապստամբություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին շրջանում Շելլին գրում է նաև «Իսլամի ապստամբություն» պոեմը: Այն հեռավոր ձևով հիշեցնում է ֆրանսիական մեծ հեղափոխության իրադարձությունները: Սկզբում ներկայացնում է այլաբանական մի տեսարան, արծիվի և օձի պայքարը: Արծիվը չարի մարմնացումն է, օձը՝ բարու: Հաղթում է արծիվը, բայց հայտնվում է փերին, որը վերցնում է վիրավոր օձին, որպեսզի նրան ապաքինի և վերստին կյանքի կոչի: Ապա Շելլին ներկայացնում է մի ապտամբութուն, որը տեղի է ունենում Իսլամ կոչված երևակայական երկրում: Այստեղ ժողովրդական մասսաները սիրող զույգի՝ Լաոնի և Սիտնայի գլխավորությամբ գահընկեց են անում երկրի բռնակալին, սակայն խնայում են նրան և ողջ թողնում: Բայց շուտով այդ բռնակալը, դաշնակցած օտար ուժերի հետ, ճնշում է հեղափոխությունը և մահապատժում է առաջնորդին: Զոհվում են Լաոնը և Սիտնան: Կարևորը այն է, որ ժողովուրդը, որ մեկ անգամ արդեն ճաշակել է ազատ լինելու հաճույքը, կշարունակի պայքարել: Այստեղ Շելլին այն եզրակացությունն է անում, որ ժամանակին յակոբինյան տեռորը բավականաչափ ուժեղ չէր, որպեսզի կարողանար հեղափոխության արդյունքները պահպանել:

Քաղաքական բանաստեղծություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շելլին իր լավագույն ստեղծագործությունները գրել է 1817-1821թթ.: 1819թ. Անգլիայի որոշ շրջաններում, հատկապես Պիտերֆիլդում գործազուրկների բողոքի ցույցեր եղան: Կառավարությունը արյունոտ հաշվեհարդար տեսավ ցույցերի մասնկիցների հետ և այդ դեպքերը կոչվեցին Պիտերլոու անունով: Այդ դեպքերի ազդեցությամբ Շելլին գրեց իր քաղաքական բանաստեղծությունները՝ «Անարխիայի դիմակահանդես», «Անգլիան 1819թ.», «Նոր ազգային հիմնը», «Անգլիայի որդիներին», «Երկու քաղաքական գործիչ» և այլն, որոնք գրված են հռետորական դիմումի ձևով և որոնց մեջ Շելլին դատապարտում է կառավարող շրջաններին, նրանց վարած անխնա քաղաքականության համար: Միաժամանակ դիմում է Անգլիայի որդիներին, մարդկանց՝ ասելով, թե ինչու են նրանք օրնիբուն աշխատում այն ծույլ բոռերի համար, որոնք ոչ միայն նրանց աշխատանքի արդյունքն են յուրացնում, այլև ժողովրդի արյունն են ծծում:

Ազատագրած Պրոմեթևս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1819թ. Շելլին գրում է ամբողջությամբ լավատեսությամբ հակված իր «Ազատագրած Պրոմեթևս» դրամատիկական ստեղծագործությունը, որի մեջ նա օգտագործում է հին հունական առասպելը տիտան Պրոմեթևսի մասին, որը Օլիմպոսից հափշտակել էր աստվածային հուրը և նվիրել մարդկանց: Այս առասպելը մ.թ.ա. V դարում մշակել է էսքիլեսը և նրա տրիլոգիայի պահպանված մասը «Շղթայված Պրոմեթևսը» արտացոլում էր տիտանի տառապանքները, բարբարոսության նկատմամբ քաղաքակրթության հաղթանակի մոտիվը, իսկ Շելլին շեշտը դնում է այն համընդհանուր ցնծության վրա, որը տեղի է ունենում բռնակալ իշխող ուժի՝ Յուպիտերի կործանման հետևանքով: Պրոմեթևի կերպարում Շելլին մարմնավորել է մարդկային լավագույն հատկանիշները՝ արիությունը, հոգու մեծությունը, խիզախությունը: Դա հերոս է, որի նպատակները ազնիվ են, բարոյական և ինտելեկտուալ ուժերը՝ կատարյալ: Պրոմեթևսը իր սխրանքով մոտեցնում է պայծառ ապագան: Նա մենակ չէ, նրան օգնում է բնությունը: Շելլին ներմուծել է կերպարներ, որոնք չկային հին առասպելում:

Չենչի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1819թ. Նա գրում է նաև «Չենչի» դրաման: Այս առթիվ նա գրում է, որ եթե մինչ այդ իր բոլոր գրածները պատկերում էին գեղեցիկը ու բարին, ապա «Չենչին» դառը իրականույթունն է: Այս ստեղծագործության թեման Շելլին վերցրել է իտալական հին քրոնիկներից, որոնց մեջ պատմվում է իտալական ամենահին արիստոկրատական ընտանիքներից մեկի՝ Չենչիի ընտանիքի ողբերգական պատմությունը: Շելլին պիեսում օգտագործել է շեքսպիրյան տրադիցիան, բայց չի հասել շեքպիրյան կատարելության: Հեղինակը արտահայտել է նաև իր հայացքները որբերգության և որբերգականի մասին: Նա գրում է, որ որպեսզի ողբերգությունն ազդեցույթուն թողնի ընթերցողի վրա, այն պիտի ունենա ազգային և համազգային բովանդակություն: Այն պիտի գրված լինի ժողովրդին հասկանալի լեզվով: Նրանում արտահայտված բարոյախոսությունը չպիտի լինի սևեռուն: Եվ վերջապես, ողբերգությունը պետք է ազդի մարդկանց հոգիների վրա, վերափոխի նրանց: Շելլին նաև հրաշալի բանաստեղծ է և նրա լիրիկան կարող ենք կոչել «Հիմն ինտելեկտուալ գեղեցկությանը»: Նրա բանաստեղծությունները արտացոլում են կյանքի հավերժական շարժումը, փոփոխությունը: Շելլին քամու, ամպի պատկերներով ցույց է տվել փոփոխությունը, կյանքի անցողիկությունը, այն ամենը՝ գեղեցկությունը, հմայքը, քնքուշ աչքերը և մազերը, ինչը այսօր կա, վաղը այլևս չի լինի: Միայն փոփոխությունն ու շարժումն է հավերժական:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #118613774 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 24-ին 2014:
  2. data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  3. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11924638k Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  4. Չենչի = The Cenci / Պ. Բ. Շելլի; Անգլ. թարգմ.՝ Մ. Սողիկյան Խմբ.՝ Վ. Բաբայան. - Երևան: Սովետական գրող, 1977. - 180 էջ։
  5. Ընտիր տողեր / Պ.Բ. Շելլի; Թարգմ. անգլ.՝ Է. Ավագյան. - Երևան: Հայպետհրատ, 1963. - 106 էջ։
  6. Ազատագրված Պրոմեթեոս: Լիրիկական դրամա 4 արարով / Պ.Բ. Շելլի; Խմբ.՝ Խ. Դաշտենց. - Երևան: Հայաստան, 1968. - 148 էջ։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]