Ուիլյամ Շեքսպիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Շեքսպիրից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Շեքսպիր (այլ կիրառումներ)
Ուիլյամ Շեքսպիր
անգլ.՝ William Shakespeare
Shakespeare.jpg
Ծնվել է ապրիլ 1564[1]
Ծննդավայր Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][4]
Վախճանվել է ապրիլի 23 (մայիսի 3), 1616[5][2][6]
Վախճանի վայր Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][7]
Մասնագիտություն դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատրոնի դերասան, գրող, դերասան, դրամատուրգ և հեղինակ
Լեզու անգլերեն[8]
Ազգություն Անգլիացիներ
Քաղաքացիություն Անգլիայի թագավորություն
Կրթություն Արքա Էդվարդ VI-ի դպրոց
Ժանրեր English Renaissance theatre
Ուշագրավ աշխատանքներ Համլետ[9], Ռոմեո և Ջուլիետ[9], Ինչպես կուզեք[9], Մակբեթ[9], Միջամառնային գիշերվա երազ[9], Շեքսպիրի սոնետներ[9], Անսանձ կնոջ սանձահարումը, Վերոնացի երկու ազնվական, Ջոն արքա, Ռիչարդ II, Henry IV, Part 1, Henry IV, Part 2, Henry V, Henry VI, Part 1, Henry VI, Part 2, Henry VI, Part 3, Richard III, Henry VIII, Love's Labour's Lost, Վենետիկի վաճառականը, Շատ աղմուկ ոչնչից, Վինձորի զվարճասեր կանայք, Տասներկուերորդ գիշեր, Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում, Չափ ընդդեմ չափի, Տիտոս Անդրոնիկոս, Հուլիոս Կեսար, Օթելլո, Արքա Լիր, Անտոնիոս և Կլեոպատրա (ողբերգություն), Կորիոլան, Տիմոն Աթենացի, Troilus and Cressida, Cymbeline, Ձմեռային հեքիաթ, Pericles, Prince of Tyre, The Tempest, The Two Noble Kinsmen և Սխալների կատակերգություն
Ստեղծագործությունների ցանկ William Shakespeare bibliography
Ամուսին Էնն Հաթաուեյ
Զավակներ Սուսաննա Հոլ[10], Հեմնեթ Շեքսպիր[11] և Ջուդիթ Ուինի[12]
William Shakespeare Signature.svg
Ուիլյամ Շեքսպիր Վիքիքաղվածքում
Ուիլյամ Շեքսպիր Վիքիդարանում
William Shakespeare Վիքիպահեստում

Ուիլյամ Շեքսպիր (անգլ.՝ William Shakespeare[13], ապրիլ 1564[1], Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][4] - ապրիլի 23 (մայիսի 3), 1616[5][2][6], Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][7])[14], անգլիացի բանաստեղծ, դրամատուրգ և դերասան, որ հաճախ համարվում է խոշորագույն անգլիալեզու գրողն ու աշխարհի լավագույն դրամատուրգը[15][16][17]։ Հաճախ կոչվում է Անգլիայի ժողովրդական բանաստեղծ և Էյվոնի երգիչ[18][Ն 1]։ Նրա պահպանված ստեղծագործությունները, որոնց շարքում կան համահեղինակությամբ գրված մի քանի աշխատանքներ, ներառում են մոտավորապես 39 պիես[Ն 2], 154 սոնետ, երկու ծավալուն պոեմներ և մի քանի այլ բանաստեղծություններ, որոնց մի մասի հեղինակային պատկանելությունը հստակ չէ։ Շեքսպիրի պիեսները թարգմանվել են ժամանակակից բոլոր հիմնական լեզուներով և բեմադրվում են ավելի հաճախ, քան այլ դրամատուրգների ստեղծագործություններ[20]։

Շեքսպիրը ծնվել և հասակ է առել Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում (Ուորիքշիր)։ Տասնութ տարեկանում նա ամուսնացել է Էնն Հաթաուեյի հետ և ունեցել երեք երեխա՝ Սյուզանան և երկվորյակներ Համնետն ու Ջուդիթը։ Շեքսպիրն իր կարիերան սկսել է Լոնդոնում 1585 թվականից մինչև 1592 թվականն ընկած ժամանակահատվածում՝ հաջողությամբ հանդես գալով որպես դերասան, գրող և «Լորդ սենեկապետի ծառաները» (անգլ.՝ Lord Chamberlain's Men, այլ թարգմանությամբ՝ «Լորդ սենեկապետի մարդիկ»[21]) անունը կրող թատերական ընկերության բաժնետեր, որը հետագայում հայտնի է դարձել «Թագավորի մարդիկ» (անգլ.՝ King's Men) անունով։ Քառասունինը տարեկանում (մոտ 1613 թվականին) Շեքսպիրը հավանաբար վերադարձել է Ստրատֆորդ, որտեղ էլ մահացել է երեք տարի անց։ Շեքսպիրի անձնական կյանքի մասին քիչ տեղեկություններ են պահպանվել, ինչը բազմաթիվ տարակարծությունների տեղիք է տվել նրա արտաքին տեսքի, սեռական կողմնորոշման, կրոնական հայացքների վերաբերյալ, ինչպես նաև բարձրացվել է այն հարցը, թե նրան վերագրվող ստեղծագործությունները գրվել են ուրիշների կողմից[22][23][24]։ Այդ վարկածները հաճախ քննադատության են ենթարկվում այն պատճառաբանությամբ, թե այդ ժամանակաշրջանի ոչ ազնվականների մասին ընդհանրապես քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։

Շեքսպիրի ստեղծագործությունների մեծ մասը գրվել են 1589-1613 թվականներին[25][26][Ն 3]։ Նրա վաղ ստեղծագործությունները եղել են հիմնականում կատակերգություններ և պատմական պիեսներ, որոնք դասվում են այդ ժանրերի լավագույն նմուշների շարքում։ Մինչև մոտավորապես 1608 թվականը նա գրել է մեծ մասամբ ողբերգություններ, այդ թվում՝ «Համլետ (ողբերգություն)», «Օթելլո», «Արքա Լիր» և «Մակբեթ» ստեղծագործությունները, որոնք բոլորը համարվում են անգլերենով ստեղծված լավագույն գրական նմուշներից[15][16][17]։ Իր կյանքի վերջին շրջանում Շեքսպիրը գրել է տրագիկոմեդիներ (հայտնի են նաև որպես ռոմանսներ) և համագործակցել այլ դրամատուրգների հետ։

Շեքսպիրի բազմաթիվ պիեսներ հրատարակվել են տարբեր որակի ու ճշտության խմբագրություններով դեռ նրա կյանքի օրոք։ 1623 թվականին նրա երկու ընկերները՝ դերասաններ Ջեն Հեմինգեսն ու Հենրի Քոնդելը տպագրել են նրա ստեղծագործությունների առավել ճշգրիտ տեքստերը, որը հայտնի է որպես «Առաջին ֆոլիո» և եղել է Շեքսպիրի դրամատիկական ստեղծագործությունների հետմահու ժողովածուն, որ ներառել է նրա բոլոր պիեսները, բացառությամբ երկուսի[27]։ Որպես գրքի նախաբան տպագրվել է Բենջամին Ջոնսոնի բանաստեղծությունը, որում նա Շեքսպիրի մասին գրել է, թե նա «ոչ թե մի դարաշրջանի համար է, այլ բոլոր ժամանակների» (անգլ.՝ not of an age, but for all time)[27]։

20-րդ և 21-րդ դարերում Շեքսպիրի ստեղծագործությունները մշտապես բեմադրվում են և վերաբացահայտվում գիտական և թատերական նոր շարժումների կողմից։ Նրա պիեսները ժարունակում են մեծ ժողովրդականություն վայելել և ուսումնասիրվում, բեմադրվում և վերամեկնաբանվում են մշակութային ու քաղաքական տարբեր համատեքստերում ամբողջ աշխարհում։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Շեքսպիրը ծնվել է քաղաքային վարչության անդամ և հաջողակ ձեռնոցագործ Ջոն Շեքսպիրի (մոտ 1531–1601, ծագումով եղել է Սնիթերֆիլդից) և հարուստ կալվածատիրոջ դուստր Մերի Արդենի ընտանիքում (մոտ 1537–1608)[28]։ Ուիլյամ Շեքսպիրը ծնվել է Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում (Ուորքշիր կոմսություն) և այնտեղ էլ կնքվել է 1564 թվականի ապրիլի 26-ին։ Նրա ծննդյան ստույգ ամսաթիվն անհայտ , սակայն ավանդաբար համարվում է, որ նա ծնվել է ապրիլի 23-ին` Յուրիի օրը[29]։ Այդ ամսաթիվը, որը կարող է լինել 18-րդ դարում մի գիտականի թույլ տված սխալի հետևանք, հավանության է արժանացել կենսագիրների կողմից, որովհետև Շեքսպիրը մահացել է նույն օրը 1616 թվականին[30][31]։ Նա եղել է ընտանիքի ութ երեխաներից երրորդը և չափահասության տարիքի հասած որդիներից ավագը[32]։

Ջոն Շեքսպիրի տունը Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում, որտեղ, ըստ ավանդության, ծնվել է Շեքսպիրը

Չնայած ոչ մի գրավոր վկայություն չկա այդ ժամանակաշրջանում Շեքսպիրի՝ դպրոց հաճախելու վերաբերյալ, սակայն կենսագիրների մեծ մասը հանգում են այն կարծիքին, որ նա հավանաբար կրթություն է ստացել Ստրատֆորդի Թագավորական նոր դպրոցում[33][34][35], որը եղել է 1553 թվականին հիմնադրված անվճար դպրոց[36] և գտնվել է նրա տնից շուրջ 400 մ հեռավորության վրա։ Միջնակարգ դպրոցն աչքի է ընկել իր որակով Եղիսաբեթյան դարաշրջանում, սակայն դպրոցի ուսումնական պլանները հիմնականում նման էին․ լատիներեն հիմնական տեքստը ստանդարտացվել է թագավորի հրամանով[37][38], և դպրոցը կարող էր ապահովել ինտենսիվ քերականական կրթություն լատիներենով ստեղծագործած դասական հեղինակների աշխատանքների հիման վրա [39]։

Տասնութ տարեկանում Շեքսպիրն ամուսնացել է քսանվեցամյա Էնն Հաթաուեյի հետ։ Վուսթերի դիոցեզի կոնսիստորիական դատարանը ամուսնության թույլտվությունը տվել է 1582 թվականի նոյեմբերի 27-ին։ Հաջորդ օրը Հաթաուեյի երկու հարևաններ ներկայացրել են երաշխիք, որ ոչ մի օրինական պահանջ չի խանգարում նրանց ամուսնությանը[40]։ Հավանաբար արարողությունը կազմակերպվել է շտապով, քանի որ Վուսթերի կանցլերը թույլ է տվել ամուսնության կնքման արգելքները կարդալ մեկ անգամ սովորական երեքի փոխարեն[41][42], իսկ ամուսնությունից վեց ամիս անց ծնվել է նրանց դուստրը՝ Սյուզանան , որը մկրտվել է 1583 թվականի մայիսի 26-ին[43]։ Երկվորյակները՝ Համնետ որդին ու Ջուդիթ դուստր ծնվել են մոտ երկու տարի անց և մկրտվել 1585 թվականի փետրվարի 2-ին[44]։ Համնետը մահացել է անհայտ պատճառներով 11 տարեկան հասակում և թաղվել 1596 թվականի օգոստոսի 11-ին[45]։

Շեքսպիրի զինանշանը, ինչպես այն պատկերված է Ջոն Շեքսպիրին զինանշան շնորհելու մասին դիմումի սևագրում․ այն պարունակում է նիզակ՝ որպես բառախաղ ազգանվան վերաբերյալ[Ն 4][Ն 5]

Շեքսպիրի կյանքի՝ երկվորյակների ծննդին հաջորդած մի քանի տարիների մասին ստույգ տվյալներ չկան։ Դրանից հետո միայն 1592 թվականին հիշատակվում է, որ նա հանդես է գալիս Լոնդոնի թատերական բեմում։ Բացառություն է Շեքսպիրի անվան հայտնվելը «բողոքների օրինագծում» Վեսթմինստրում Թագուհու դատարանում 1585 թվականից մինչև 1589 թվականի հոկտեմբերի 9-ը տևած դատական գործում[46]։ Գիտնականները 1585 թվականից մինչև 1592 թվականն ընկած ժամանակահատվածը կոչում են Շեքսպիրի «կորած տարիներ»[47]։ Այդ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ տեղեկություններ հայթայթելու կենսագիրների փորձերը հանգեցրել են մի շարք անստույգ պատմությունների հայտնվելուն։ Շեքսպիրի առաջին կենսագիր Նիկոլաս Ռոուն ներկայացրել է Ստրատֆորդյան լեգենդն այն մասին, թե Շեքսպիրը քաղաքից հեռացել է Լոնդոն, որպեսզի խուսափի տեղացի սքվայր Թոմաս Լյուսիի կալվածքում եղջերուի որսագողության համար պատժից։ Համարվում է, որ Շեքսպիրը վրեժ է լուծել Լյուսիից՝ նրա մասին գրելով անպատշաճ բալլադ[48][49]։ Ըստ 18-րդ դարի մեկ այլ պատմության՝ Շեքսպիրն իր թատերական կարիերան սկսել է Լոնդոնի թատրոնի հովանավորների ձիերին խնամելով[50]։ Ջոն Օբրին գրել է, թե Շեքսպիրը եղել է ուսուցիչ դպրոցում[51]։ 20-րդ դարի մի շարք գիտնականներ ենթադրել են, թե Շեքսպիրը՝ որպես դպրոցի ուսուցիչ, աշխատանքի է ընդունվել Լանկաշիրում Ալեքսանդր Հոգթոնի կողմից, որը եղել է կաթոլիկ կալվածատեր և իր կտակում հիշատակել է ոմն Ուիլյամ Շեյկշաֆթի[52][53]։ Այդ վարկածը հաստատող քիչ հիմքեր կան, բացի բանավոր վկայություններից, որ հավաքվել են Շեքսպիրի մահվանից հետո, բացի այդ՝ Շեյքշաֆթը բավական տարածված ազգանուն է եղել Լանկաշիրում[54][55]։

Լոնդոն և թատերական կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստույգ հայտնի չէ, թե երբ է Շեքսպիրն սկսել ստեղծագործել, սակայն ժամանակակից աղբյուրներն ու ներկայացումների գրանցումները ցույց են տալիս, որ նրա մի շարք պիեսներ ներկայացվել են Լոնդոնում մինչև 1592 թվականը[56]։ Մինչ այդ նա Լոնդոնում արդեն հայտնի էր այնքան, որ դրամատուրգ Ռոբերտ Գրինը նրան քննադատի իր «Groats-Worth of Wit» պամֆլետում։ Գրինը չարամտորեն է խոսել Շեքսպիրի մասին՝ չնշելով նրա ազգանունը, բայց ծաղրանքով նրան կոչելով «բեմը ցնցող» (shake-scene) և նրա «Հենրիխ VI» երրորդ մասից «Օ, վագրի սիրտ է այս կանացի մորթի մեջ» տողը վերաշարադրելով «վագրի սիրտը կեղծավորի մորթու մեջ»[57][58]։ Գիտնականները տարբեր կարծիքներ են հայտնել Գրինի խոսքերի ստույգ նշանակության վերաբերյալ[57][59], բայց մեծ մասը համաձայն է այն մտքին, թե Գրինը մեղադրում է Շեքսպիրին, թե նա ձգտում է հասնել ավելի բարձր աստիճանի՝ հավասարվելով համալսարանական կրթություն ստացած այնպիսի գրողների հետ, ինչպիսի են Քրիստոֆեր Մառլոն, Թոմաս Նեշն ու հենց ինքը՝ Գրինը (այսպես կոչված «համալսարանական խելքեր»)[60]։ Ինչպես ասված է այդ երկում, Յոհանես Ֆակտոտումը («Jack of all trades») ավելի շատ երկրորդական մակարդակի արհեստավոր է, քան «համաշխարհային հանճար»[57][61]։

Գրինի քննադատությունը պահպանված ամենավաղ հիշատակումն է թատրոնում Շեքսպիրի աշխատանքի վերաբերյալ։ Կենսագիրները ենթադրում են, որ նրա կարիերան կարող էր սկսվել 1580-ական թվականների կեսերից սկսած մինչև Գրինի հիշատակումն ընկած ցանկացած ժամանակահատվածում[62][63][64]։ 1594 թվականից հետո Շեքսպիրի պիեսները ներկայացվել են միայն Լորդ սենեկապետի ծառաների կողմից․ այդ ընկերությունը պատկանել է մի շարք դերասանների, որոնց թվում էր Շեքսպիրը, և շուտով դարձել է Լոնդոնի առաջատար թատերական ընկերությունը[65]։ 1603 թվականին Եղիսաբեթ թագուհու մահվանից հետո ընկերությունն ստացել է թագավորական արտոնագիր նոր գահակալի՝ Հակոբ Ա-ի կողմից և վերանվանվել Թագավորի ծառաները[66]։

Ամբողջ աշխարհը բեմ է,
իսկ մարդիկ` սոսկ դերասաններ.
Նրանք ունեն իրենց ելքերն ու մուտքերը,
Եվ մարդն իր բաժին ժամանակում
շատ դերեր է խաղում
տարիքային խմբերի յոթ արարներում:

«Ինչպես կամենաք», գործողություն II[67]

1599 թվականին թատերական ընկերության անդամների համագործակցությունը կառուցել է իր սեփական թատրոնը Թեմզա գետի հարավային ափին և այն կոչել «Գլոբուս»։ 1608 թվականին համագործակցությունը ձեռք է բերել նաև «Բլեքֆրայերս» փակ թատրոնը։ Շեքսպիրի կողմից անշարժ գույք գնելու և ներդրումներ կատարելու վերաբերյալ նշումները վկայում են, որ համագործակցության շնորհիվ նա դարձել էր հարուստ մարդ[68]․ 1597 թվականին նա գնել է Ստրատֆորդի երկրորդ ամենամեծ տունը՝ Նյու Փլեյս (անգլ.՝ New Place), իսկ 1605 թվականին ներդրում է կատարել Ստրատֆորդի ծխական տասանորդում[69]։

Շեքսպիրի պիեսների մի մասը տպագրվել է In-quarto հրատարակություններում՝ սկսած 1594 թվականից, և մինչև 1598 թվականը նրա անունը դարձել է ճանաչված և սկսել է հայտնվել հրատարակությունների տիտղոսաթերթերին[70][71][72]։ Որպես դրամատուրգ հաջողության հասնելուց հետո Շեքսպիրը շարունակել է խաղալ իր սեփական և ուրիշների պիեսներում։ Բենջամին Ջոնսոնի աշխատանքների 1616 թվականի հրատարակության մեջ Շեքսպիրի անունը հիշատակվել է այն դերասանների ցանկում, որոնք մասնակցել են Every Man in His Humour (1598) և Sejanus His Fall (1603) պիեսների ներկայացումներին[73]։ Ջոնսոնի «Վալպոնե» պիեսի 1605 թվականի ներկայացման մասնակիցների ցանկում Շեքսպիրի անվան բացակայությունը մի շարք գիտնականների թույլ է տվել եզրակացնելու, որ նրա դերասանական կարիերան մոտեցել էր իր ավարտին[62]։ 1623 թվականի Առաջին ֆոլիոն, սակայն, Շեքսպիրին կոչել է «գլխավոր դերասաններից մեկն այդ բոլոր պիեսներում», որոնցից մի քանիսն առաջին անգամ բեմադրվել են «Վալպոնեից» հետո, չնայած ներկայում հայտնի չէ, թե դրանցում ինչ դեր է կատարել Շեքսպիրը[74]։ 1610 թվականին Ջոն Դևիսը գրել է, թե «բարի Ուիլը» կատարել է «թագավորական» դերեր[75]։ 1709 թվականին Ռոուն գրի է առել մինչ այդ արդեն ձևավորված ավանդությունը, թե Շեքսպիրը կատարել է Համլետի հոր ուրվականի դերը[49]։ Հետագայում ավանդություններում նշվել է, թե նա մարմնավորել է նաև Ադամին «Ինչպես կամենաք» և Քորոսին «Հենրիխ V» պիեսների բեմադրություններում[76][77], սակայն գիտնականները վստահելի չեն համարում այդ տեղեկությունների աղբյուրները[78]։

Իր կարիերայի ընթացքում ՇԵքսպիրն ապրել է Լոնդոնում, սակայն իր ժամանակի մի մասն անցկացրել է Ստրատֆորդում։ 1596 թվականին՝ Ստրատֆորդում Նյու Փլեյսն իր ընտանիքի բնակության համար ձեռք բերելուց մեկ տարի առաջ, Շեքսպիրը բնակվել է Սուրբ Հեղինեի ծխում՝ Բիշոփսգեյթում, որ տեղակայվված էր Թեմզա գետից հյուսիս[79][80]։ 1599 թվականին նա տեղափոխվել է գետի մյուս ափ՝ Սաութուարք, որտեղ նույն տարում կառուցվել է Գլոբուս թատրոնը[79][81]։ 1604 թվականին նա նորից անցել է գետի մյուս ափ՝ այս անգամ հաստատվելով Սուրբ Պողոսի տաճարից հյուսիս ընկած տարածքում, որտեղ տեղակայված էին մեծ թվով գեղեցիկ տներ։ Այնտեղ նա սենյակներ է վարձել ֆրանսիացի հուգենոտ Քրիստոֆեր Մաունթջոյի մոտ, որ պատրաստում էր կանանց կեղծամներ ու այլ գլխազարդեր[82][83]։

Ուշ տարիներ և մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի շիրմաքարը Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում

Նիկոլաս Ռոուն եղել է Շեքսպիրի առաջին կենսագիրը, որ գրի է առել հետագայում Սեմյուել Ջոնսոնի կողմից կրկնված այն ավանդությունը, թե Շեքսպիրը վերադարձել է Ստրատֆորդ «իր մահվանից մի քանի տարի առաջ»[84][85]։ Նա դեռևս աշխատել է որպես դերասան Լոնդոնում 1608 թվականին․ ի պատասխան 1635 թվականին բաժնետերերի ներկայացրած խնդրագրի՝ Քութբերտ Բյորբեջը ներկայացրել է, որ 1608 թվականին Հենրի Էվանսից «Բլեքֆրայերս» թատրոնի վարձակալումից հետո «Թագավորի ծառաներն» այնտեղ «տեղավորել են դերասանների», որոնց թվում եղել են Հեմինգեսը, Քոնդելը, Շեքսպիրը և այլն[86]։ Սակայն հավանական է, որ բուբոնյան ժանտախտը մոլեգնել է Լոնդոնում 1609 թվականին[87][88], և Լոնդոնի հանրային թատրոնները բազմիցս փակվել են ժանտախտի տևական բռնկումների ընթացքում (ընդհանուր առմամբ փակ են եղել 60 ամիս 1603 մայիսից մինչև 1610 թվականի փետրվարն ընկած ժամանակահատվածում)[89], ինչը նշանակում է, որ հաճախ դերասաններն աշխատանք չեն ունեցել։ Այդ ժամանակ ընդհանրապես պաշտոնը թողնելը տարածված չի եղել[90]։ Շեքսպիրը շարունակել է մեկնել Լոնդոն 1611-1614 թվականներին[84]։ 1612 թվականին նա հանդես է եկել որպես վկա Բելոտն ընդդեմ Մաունթջոյի դատական գործում, որը վերաբերում էր Մաունթջոյի դստեր՝ Մերիի ամուսնությանը[91][92]։ 1613 թվականի մարտին նա գնել է տուն նախկին Բլեքֆրայերս մենաստանում[93] և 1614 թվականի նոյեմբերից եղել է Լոնդոնում մի քանի շաբաթով իր փեսայի՝ Ջոն Հոլի հետ[94]։ 1610 թվականից հետո Շեքսպիրը գրել է քիչ թվով պիեսներ, իսկ 1613 թվականից հետո ընդհանրապես դադարել է գրել պիեսներ[95]։ Իր վերջին երեք պիեսները Շեքսպիրը գրել է այլ հեղինակների, հավանաբար Ջոն Ֆլեթչերի հետ համագործակցությամբ[96], որը հաջորդել է Շեքսպիրին՝ դառնալով «Թագավորի ծառաների» գլխավոր դրամատուրգ[97]։

Շեքսպիրը մահացել է 1616 թվականի ապրիլի 23-ին, 52 տարեկան հասակում[Ն 6]։ Նա մահացել է իր կտակն ստորագրելուց մեկ ամիս չանցած, իսկ այդ փաստաթուղթը նա սկսել էր իրեն նկարագրելով որպես «կատարյալ առողջ» վիճակում գտնվող։ Ներկայում չկա մի աղբյուր, որը բացատրի, թե ինչից կամ ինչպես է նա մահացել։ Կես դար անց Ստրատֆորդի ծխական քահանա Ջոն Ուարդն իր նոթատետրում գրել է․ «Շեքսպիրը, Դրեյթոնն ու Բեն Ջոնսոնն ունեցած ուրախ հանդիպում, և հավանաբար նա շատ էր խմել, որովհետև Շեքսպիրը մահացավ տենդից, որ այնտեղ էր վարակվել» (անգլ.՝ «Shakespeare, Drayton, and Ben Jonson had a merry meeting and, it seems, drank too hard, for Shakespeare died of a fever there contracted»)[98][99], ինչը անհնար չէ, որովհետև Շեքսպիրը ծանոթ է եղել Ջոնսոնի ու Դրեյթոնի հետ։ Շեքսպիրին նվիրված ձոներից մեկը վերաբերում է նրա հանկարծակի մահվանը․ «We wondered, Shakespeare, that thou went'st so soon / From the world's stage to the grave's tiring room» (բառացի՝ «Մենք զարմացած ենք, Շեքսպիր, որ դու հեռացար այդքան արագ / Աշխարհի բեմից գերեզմանի զգեստարան-սենյակը»)[100][Ն 7]։

Ստեղծագործության բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Շեքսպիրի արձանը Չիկագոյում

Շեքսպիրը հրապարակ է իջել, երբ Ջեֆրի Չոսերի, Թոմաս Մորի, Ջ․ Սպենսերի, Ֆ․ Սիդնիի կողմից արդեն ձևավորվել էին արձակ և բանաստեղծական հիմնական ժանրերը ժամանակակից կյանքին և պատմությանը դիմելու կայուն ավանդույթներ։ Նրանք և մասնավորապես դրամատուրգ-դերասանների (Քրիստոֆեր Մառլո, Թ․ Քիդ, Ջ․ Լիլի, Ջ․ Գրին) խումբը, հայտնի «Համալսարանական մտքեր» անունով, հենասյուներ դարձան Շեքսպիրի հանճարի դրսևորման համար։

Շեքսպիրն իր երկերը գրելիս օգտվել է անտիկ աշխարհի, միջնադարի և Վերածննդի (հատկապես իտալական ու ֆրանսիական), փիլիսոփայության, պատմագրական, գեղարվեստական գանձարանից, մայրենի բանահյուսությունից, իր ժամանակի իրադարձություններից։ Անցյալ ու արդի այդ կուտակումները մշակելով սեփական մտքի ու երևակայության խառնարանում՝ Շեքսպիրը ստեղծել է դրամատուրգիական ու պոետական հրաշալի ձուլվածք, որը դարձել է անհաս օրինակ։

Շեքսպիրը բացահայտել է գեղագիտության մի շարք օրինաչափություններ՝ անհատի և հասարակության, բնավորության ու կենսական հանգամանքների անքակտելի միասնության, նրանց փոխադարձ կապի և փոխազդեցության ասպարեզում։ Իրական երևույթներ վերարտադրելով՝ նա միաժամանակ չի խորշել առասպելականից, գերբնականից (ուրվականներ, ոգիներ, վհուկներ), այլաբանական դեմքերից (ժամանակ, Նախերգ, Արիել, Կալիբան)․ վիպագրական մոտիվների կողքին տվել է զուտ քնարականը, պատմական ճշգրտության հետ՝ հույժ պայմանականը, կոնկրետ առօրեականի հետ՝ անկաշկանդ երևակայականը։

Շեքսպիրի երկերը հիմնականում գրված են հնգոտնյա յամբով։ Ստեղծագործության սկզբնաշրջանում դրանք հանգավորված են եղել, երկրորդ կեսին մեծամասամբ դարձել են անհանգ։ Ըստ անհրաժեշտության՝ նա դիմել է արձակին կամ չափածոյի տարբեր ռիթմերի ու ձևերի (սոնետ, մադրիգալ)։ Բառապաշարը աշխարհի բոլոր գրողներից ամենահարուստն է։ Շեքսպիրին բարձր են գնահատել դեռևս ժամանակակիցները (Ֆ․ Միրըս, Բեն ՋոնսընԿլասիցիզմի և Լուսավորականության դարաշրջանում ընդունել են Շեքսպիրի՝ «բնությունը» ճշմարտապես վերարտադրելու կարողությունը, բայց դատապարտել նր բան արվեստի «կանոններն» անտեսելու համար։

Այժմ կազմված է այսպես կոչված «շեքսպիրյան կանոնը»՝ պիեսների ստեղծման ու բեմադրման ժամանակագրական ցանկը։ Ըստ գրական սեռերի՝ Շեքսպիրի ստեղծագործությունը բաժանվում է․

  1. քնարավիպերգական պոեմներ («Վեներան և Ադոնիսը», 1593 թ., «Լուկրեցիայի առևանգումը», 1594 թ., «Սիրահարի տրտունջը», 1609 թ., «Կրքավառ ուխտագնացը»), որոնցում արժանապատվության, սիրո և զգայական վայելքների մեծարման տեսանկյունից հետևել է Վերածննդի դարաշրջանում լայնորեն տարածված պատմա-դիցաբանական նյութերի մշակմանը։
  2. Քնարական՝ 154 սոնետ (հրատարակվել են 1609 թ., ժողովածու), որոնցից լավագույններում (№ 30, 66, 130 և այլն) Շեքսպիրը ժանրի անձուկ սահմաններում անձնական հույզերը միահյուսել է հասարակական, փիլիսոփայական մտորումներին։
  3. Դրամատիկական (37 պիես՝ քրոնիկներ, կատակերգություններ, ողբերգություններ, ողբերգակատակերգություններ)։

Շեքսպիրի գործունեությունը բաժանվում է երեք շրջանի։ Որոշ շեքսպիրագետներ այն բաժանում են չորսի՝ առաջին շրջանը մասնատելով երկուսի (1590 - 1594 թթ․ և 1595 - 1600 թթ․)։

Առաջին շրջան (1591—1601)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրոնիկներ՝ «Հենրի VI» (մաս 2, 1590), «Հենրի VI» (մաս 3, 1591), «Հենրի VI» (մաս 1, 1592), «Ռիչարդ III» (1593), «Ռիչարդ II» (1595), «Ջոն արքա» (1596), «Հենրի IV» (մաս 1 - 2, 1597 - 98), «Հենրի V» (1598), կատակերգություններ՝ «Սխալների կատակերգություն» (1592), «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» (1593), «Երկու վերոնացի ազնվականներ» (1594), «Սիրո կորսված ճիգերը» (1594), «Միջամառնային Գիշերվա երազ» (1596), «Վենետիկի վաճառականը» (1596), «Շատ աղմուկ ոչնչից» (1598), «Վինձորի զվարճասեր կանայք» (1598), «Ինչպես կուզեք» (1599), «Տասներկուերորդ գիշեր» (1600), ողբերգություններ՝ «Տիտուս Անդրոնիկուս» (1594), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1595), «Հուլիոս Կեսար» (1599-1600)։

Առաջին շրջանի մի շարք պիեսներ («Սխալների կատակերգություն», «Տիտուս Անդրոնիկուս», «Անսանձի սանձահարումը») դասական հեղինակների (Պլավտուս, Սենեկա) կամ իր ժամանակի հայտնի երկերի վերանայված տարբերակներ են։ Քրոնիկներում առավել ակնհայտ է Շեքսպիրի ինքնուրույնությունը, որոնց մեջ հեռացել է պատմության՝ նախորդների կողմից ընդունված ռոմանտիկական մեկնաբանումից։ Այդ պատմական պիեսների հիմնական թեման բացարձակ միապետության ձևավորումն ու հաստատումն է Անգլիայում՝ ի հեճուկս խոշոր ֆեոդալների և կաթոլիկ հոգևորականության կենտրոնախույս ձգտումների։ Միասնական իշխանության կողմնակից են մնացած խավերր, որոնք ներկայացված են իրենց ներհակ շահերով, տարբեր մտածողությամբ ու ձգտումներով։ Պատմությունն, ըստ Շեքսպիրի, կերտում են ոչ միայն արքաներն ու երևելիները, այլև քաղաքային ու գյուղական աշխատավորությունը, որ ներկայացված է ոչ իբրև անդեմ զանգված, այլ անձնական ու ազգային արժանապատվությամբ օժտված, սեփական կարիքները գիտակցող, պատրաստ ընդվզելու քաղաքական, բարոյական ճնշման, նյութական կեղեքման դեմ։ Պետական կարևորագույն իրադարձություններին զուգահեռ Շեքսպիրը տվել է առօրյա կյանքն իր կենցաղային շահագրգռություններով, զավեշտի պահերով։

Կատակերգությունների հիմնական նյութը սերն է, որ հաղթահարում է ծնողական բռնության, նախանձի, խանդի, սրտի անբացատրելի քմայքների խոչընդոտները։ Դարավերջին ձևավորվում են շեքսպիրյան կատակերգության բնորոշ գծերը, բազմապլան, վարպետորեն միահյուսված սյուժե՝ իրադրությունների անկաշկանդ հաջորդականությամբ, զավեշտի տարբեր ձևերի հարևանություն՝ բարձրաթռիչ քնարականությունից մինչև ֆարսային տարրեր, անմարելի կենսասիրություն՝ դժվարությունների դեմ պայքարելիս, իրականության բանաստեղծական, լավատեսական ընկալում, չափածո ռիթմերի և լեզվական բազմախավ, բազմաբնույթ ներկապնակի ճոխություն։ Ժանրի շեքսպիրյան գլուխգործոցներն են՝ «Միջամառնային գիշերվա երազ», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Վինձորի զվարճասեր կանայք»։ Դրամատիկական տարրերի առկայությամբ առանձնանում են «Շատ աղմուկ ոչնչից», «Վենետիկի վաճառականը» կատակերգությունները, առաջինում երջանիկ վերջաբանն անսպասելի է՝ Հերոն և իր հարազատները դյուրավ ներում են հրապարակով իրենց անարգած թեթևամիտ Կլաուդիոյին․ երկրորդում՝ Շայլքի անողորմ վրեժխնդրությունը բացատրվում է նրա դեմ ուղղված անիրավացի հալածանքներով։ Շեքսպիրի այս երկերում կամա թե ակամա տեղ է գտել կյանքի դաժանությունների օբյեկտիվ պատկերը։ Նման տեղաշարժ դեպի ողբերգությունը նկատելի է նաև մի քանի քրոնիկներում («Ռիչարղ II», «Ռիչարդ III»)։ Նույն շրջանում գրված «Տիտուս Անդրոնիկուս»-ում ողբերգականը ներկայացված է իբրև սարսափազդու իրադարձությունների կուտակում, որ արգասիք են քստմնելի մարդկանց չարագործությունների։

«Ռոմեո և Ջուլիետ»-ը լի է կենսախնդությամբ, և ողբերգականը չունի անողոք անհրաժեշտության ուժ։ Սիրահարների մահը պայմանավորված է ոչ միայն ու ոչ այնքան տոհմերի թշնամանքով, որքան նաև՝ չար պատահականությունների հաջորդականությամբ։

Միայն «Հուլիոս Կեսար»-ում են քրոնիկներին բնորոշ քաղաքական խնդիրները ստանում օբյեկտիվորեն կանխորոշված ողբերգական լուծում։ Այստեղ միապետությունը պատմականորեն անհրաժեշտ ուժ է, որի հաղթարշավը չեն կարող կասեցնել ո՛չ ազնիվ հանրապետականների զինված պայքարը, ո՛չ էլ հնարավոր միապետի ոչնչացումը։ Իսկ աշխատավոր ժողովուրդն աջակցում է իր դասակարգային թշնամիներին՝ կործանելու ավելի օգտակար կառավարման ձևը՝ հանրապետությունը, նաև՝ ժամանակակիցներից լավագույններին։

Երկրորդ շրջան (1601—1608)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողբերգություններ՝ «Համլետ» (1601), «Օթելլո» (1604), «Լիր արքա» (1605), «Մակբեթ» (1606) և այլն, մռայլ կատակերգություններ՝ «Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում» (1602), «Տրոիլուս և Կրեսիդա» (1602), «Չափն ընդդեմ չափի» (1604), ողբերգություններ՝ «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» (1607), «Կորիոլանուս» (1607), «Տիմոն Աթենացի» (1608)։

Երկրորդ շրջանի ստեղծագործության գլուխգործոցներն են «Համլետ», «Օթելլո», «Լիր արքա», «Մակբեթ», «Անտոնիուս և Կլեոպատրա», «Կորիոլանուս» ողբերգությունները։ Դրանցում պատկերված են բացառիկ անհատականություններ՝ իրենց ընդգրկուն, ընդհանրացնող մտածողությամբ, խորունկ, զորեղ զգացումներով, անհատապաշտական և մարդասիրական մղումների տատանումներով․ նրանք ունակ են սեփական ցավերի ու ճակատագրի հորձանուտում անգամ տեսնելու հասարակական, համամարդկային երևույթներ։ Նրանց հակադրությունն ու գոտեմարտը հասարակական ուժերի հետ ավարտվում են ողբերգությամբ թե՝ իրենց, թե՝ շրջապատի համար։ Ողբերգությունների գլխավոր հերոսները գտնվում են անհատական, ընտանեկան, հասարակական, քաղաքական, ազգային-ռասայական հակամարտությունների այնպիսի հանգուցակետերում, երբ նրանց անհատական հատկանիշները, հարաբերություններն իրենց միջավայրի մյուս անձանց հետ, տիրապետող ըմբռնումների և օրենքների հետ պայմանավորում են նրանց ճակատագրի ելևէջները։

Յուրաքանչյուր ողբերգության մեջ Շեքսպիրը բացահայտում է անհատի ներաշխարհին և մարդկային հասարակությանը վերաբերող անվիճելի ճշմարտություններ, անարդար հասարակարգն ուղղելու համար անբավարար են հանճարեղ և ազնիվ անհատի՝ Համլետի և նրա հավատարիմ կուսակցի մտքի լարումն ու գործուն վարքը։ Հաշվենկատ, խարդախ մարդկանց միջավայրում Օթելլոյի և Դեզդեմոնայի անբասիր սերն անկարող է գոյատևել։ Որպեսզի Լիրը արդարամիտ արքա դառնա, պետք է կորցնի իր գահը, ապրի անօթևան, անոթի մարդկանց կյանքով։ Մարդուն ըստ հարստության և դիրքի գնահատող հասարակարգի օրենքները Մակբեթին մղում են խլելու իրեն չպատկանող գահը, և նա իր ունեցած լավագույնի հետ կորցնում է նաև կյանքը։ Անտոնիուսը և Կլեոպատրան, որ աշխարհի կեսի տիրակալներն են, չեն կարող անմնացորդ հանձնվել իրենց զգացմունքներին, պարտավոր են ենթարկվել այն աշխարհի օրենքներին, որի վրա, կարծես թե, իշխում են։ Կորիոլանուսի ուղղագիծ շիտակությունը մերժվում է հռոմեական պլեբսի կողմից, մինչդեռ նրանց միջև հակամարտություն չէր լինի, եթե նա ընտրեր կեղծավորության ուղին, ողբերգական ընթացք է ստանում թե՝ հերոսի, թե՝ ժողովրդի ճակատագիրը։ Հակասականության անքակտելի հանգույցներ են ներկայացնում այս ողբերգությունների նաև երկրորդական ու երրորդական հերոսների բնավորություններն ու ճակատագրերը։

Երրորդ շրջան (1608—1613)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռոմանտիկական դրամաներ կամ ողբերգակատակերգություններ՝ «Պերիկլես» (1609), «Սիմբելին» (1610), «Ձմեռային հեքիաթ» (1611), «Փոթորիկ» (1612), «Հենրի VIII» (1613, այս պիեսի Շեքսպիրին պատկանելը ոմանց կողմից վիճարկվում է)։

Երրորդ շրջանի գործերում («Սիմբելին», «Ձմեռային հեքիաթ», «Փոթորիկ») հեքիաթային, գերբնական տարրերը դառնում են գերիշխող։ Քանի որ կյանքի ողբերգական ընթացքը կասեցնելու համար բավարար չեն բարի մարդկանց անձնուրաց, համերաշխ ջանքերը, բարեհաջող վերջաբանի են հասցնում կախարդանքները, պատահականությունները։ Բնավորությունների զարգացումը մեծ մասամբ ենթարկվում է ոչ թե կյանքի տրամաբանության օրենքներին կամ որևէ օրինաչափության, այլ ըղձալի անրջանքի քմայքներին և դառնում է բանաստեղծական երևակայության արգասիք։ Շեքսպիրի ստեղծագործության այսպիսի փոխակերպումը կարելի է բացատրել այն պարզորոշ գիտակցումով, որ պատկերված հակամարտությունների դրական լուծման ուղիներ չկան իր դարաշրջանի իրականության մեջ։

Շեքսպիրը հայ իրականության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի ստեղծագործությանը առաջինը անդրադարձել է Հովսեփ Էմինը։ Նրա հուշերում՝ «Հովսեփ Էմինի՝ մի հայի կյանքն ու արկածները» (անգլ․, 1792), նշված են Շայլքն ու Օթելլոն։ Էմինի գրքի մի գլուխը վերնագրված է «Էմինը Օթելլոյի դերում»։

Շեքսպիրի մահարձանը

1822 թ.-ին Կալկաթայի «Շտեմարան» հանդեսում հիշատակվել են Շեքսպիրի «Համլետ», «Վերոնացի երկու ազնվականներ», «Միջամառնային գիշերվա երազ», «Չափն ընդդեմ չափի», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Շատ աղմուկ ոչնչից», «Օթելլո» գործերը և նրանցից թարգմանվել առանձին տողեր։ 1839 թ.-ին Շեքսպիրը հիշվել է Մ․ Մաղաք-Թեոփիլյանցի «Կենսագրություն երևելի արանց» գրքի 2-րդ հատորում։

Հայերեն (աշխարհաբար) առաջին թարգմանությունը տպագրվել է 1853 թ.-ին, «Արփի Արարատյան» հանդեսում («Կատակերգություն սխալանաց», թարգմանիչ՝ Կ․ Տետեյան)։ Շեքսպիրի երկերի առաջին լրիվ թարգմանությունները նույնպես կատարել է Կ․ Տետեյանը՝ «Վենետիկի վաճառականը» (1862, «Հավերժահարս» հանդես), «Հռոմեոս և Ճիւլլեէդդա» (1866), նրան է պատկանում նաև «Համլետի» թարգմանությունը՝ հատվածաբար տպագրված «Դիմակ» հանդեսում։

Հետագա տարիներին Շեքսպիր են թարգմանել Գ․ Բարխուղարյանը («Վենետիկի վաճառականը», 1879), Ս․ Սուլխանյանը («Օթելլո», 1880), Ս․ Արծրունին («Համլետ», բեմ․ 1880, հրտ․ 1889, «Լիր արքա», 1883), Հ․ Լալայանը («Զուր տեղը մեծ աղմուկ», 1888), Ս․ Մալխասյանը («Լիր թագավոր», 1888, «Մակբեթ», 1892), Ա․ Համբարգաբթանը («Աստղիկ և Ասանիս», 1886), Ա․Մանդինյանը («Անսանձի սանձահարումը», բեմադրվել է՝ 1880 թ., հրատարակվել է՝ 1918 թ.), Գ․ Բաբազյանը («Համլետ», 1899, «Օթելլո», 1904), Մաթիլդ Պաղտասարյանը («Հուլիոս Կեսար», 1910), Մ․ Նուպարյանը («Ռոմեո և Ջուլիետ», 1910), Գ․ Ֆնտըքլյանը («Անտոնիոս և Կլեոպատրա», 1911)։ Մի քանի ավարտուն թարգմանությունների հեղինակ է նաև նկարիչ Վ․ Սուրենյանցը, որոնցից հրատարակված է «Միջամառնային գիշերվա երազը» (1912)։

Շեքսպիրի անգերազանց թարգմանիչն է Հովհաննես Մասեհյանը։ Բացառիկ տեղ են գրավում նրա թարգմանությունների ընդարձակ առաջաբանները և ծանոթագրությունները, որոնցում թարգմանիչը հանդես է եկել նաև իբրև համաշխարհային շեքսպիրագիտության պատմաբան։

Վերջին տասնամյակների հայտնի թարգմանիչներից են Վ․ Թերզիբաշյանը, Խաչիկ Դաշտենցը, Հ․ Սևանը, Ս․ Ալաջաջյանը։ Նորագույն շրջանի շնորհաշատ թարգմանիչ է բանասիրական գիտությունների դոկտոր Արամ Թոփչյանը: Նրա թարգմանությամբ լույս են տեսել «Համլետը» (2013), «Լիր արքան» (2015) և «Օթելլոն» (2018): Նա իր թարգմանություններն օժտել է ընդարձակ ուսումնասիրություններով ու մանրակրկիտ ծանոթագրություններով, որոնցում արտացոլված է համաշխարհային շեքսպիրագիտության արդի մակարդակը:

Սոնետների առաջին հայերեն ամբողջական թարգմանությունը (Դ․ Դավթյան, Հ․ Քելեշյան) տպագրվել է 1961 թ.-ին։ Շեքսպիրի ստեղծագործությանն անդրադարձել են մեծ թվով հայ մտավորականներ, գրականագետներ, գրողներ՝ Ս․ Տիգրանյան, Խ․ Աբովյան, Ս․ Նազարյան, Մ․ Նալբանդյան, Պ․ Դուրյան, Պ․ Ադամյան, Սիրանույշ, Ղ․ Աղայան, Հ․ Հովհաննիսյան, Լ․ Մանվելյան, Լեո, Վ․ Նալբանդյան, Հ․ Թումանյան, Մ․ Աբեղյան, Թեոդիկ, Ռ․ Որբերյան, Վ․ Թեքեյան, Ա․ Չոպանյան և շատ ուրիշներ։

Սովետական շրջանում Շեքսպիրի և նրա հայկական առնչությունների մասին գրել են Ս․ Հակոբյանը, Հ․ Սուրխաթյանը, Վ․ Թերզիբաշյանը, Հ․ Դյուլիքևխյանը, Ա․ Ադամյանը, Լևոն Քալանթարը, Ս․ Հարությունյանը, Ս․ Մելիքսեթյանը, Հ․ Մամիկոնյանը, Լ․ Սամվելյանը, Ա․ Արմենյանը, Ռ․ Զարյանը, Վ․ Փափազյանը, Ս․ Սողոմոնյանը և ուրիշներ։

Կլասիցիզմի սկզբունքների դիտանկյունից XIX դ․ կեսերին և հետո Շեքսպիրին գնահատել են Մխիթարյան գիտնականներ Ա․ Քասկանտիլյանը, Գ․ Զարբհանալյանը և ուրիշներ։

Շեքսպիրը հայկական բեմի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետրոս Ադամյանը Համլետի դերում

Շեքսպիրի դրամատիկ երկերի հայկական բեմադրությունների պատմությունն սկսվել է 1866 թ.-ի մայիսից՝ Թովմաս և Պայծառ Ֆասուլաճյանների հատվածաբար ներկայացրած «Վենետիկի վաճառականով» (Թիֆլիս)։ Շեքսպիրյան երկի անդրանիկ ամբողջական բեմադրությունը իրականացրել է Հ․ Վարդովյանը 1867 թ.-ին («Մակբեթ», գլխ․ դերում՝ Հ․ Վարդովյան)։ Հայ առաջին Օթելլոն Դ․ Չմշկյանն է (1867)։ 1880 թ.-ին տեղի է ունեցել «Անսանձի սանձահարումը» կատակերգության առաջին բեմադրությունը (Պետրուչչո՝ Մ․ Մնակյան, Կատարին՝ Աստղիկ)։ Անգերազանց Համլետ (1880), ինչպես և անկրկնելի Լիր (1886) ու նորօրինակ Օթելլո (1885) է եղել Պետրոս Ադամյանը։

1910 թ.-ին առաջին անգամ հայ բեմ է բարձրացել «Ռիչարդ III»-ը (գլխ․ դերում՝ Ամո Խարազյան), ապա՝ «Ռոմեո և Ջուլիետ»-ը (գլխ․ դերերում՝ Արշավիր Շահխաթունի և Սաթենիկ Ադամյան)։ Հետագայում շեքսպիրյան ակնառու դերակատարներ են եղել Հ․ Զարիֆյանը (Համլետ, Օթելլո, Յագո, Մերկուցիո), Կ․ Դալֆայանը (Համլետ, Օթելլո), Վ․ Փափազյանը (Օթելլո, Համլետ, Լիր)։ Տպավորիչ յագոներ ու շայլքներ են եղել Ա․ Արմենյանը, Մ․ Մանվելյանը, Օ․ Սևումյանը։

1890-ական թթ․ շեքսպիրյան նոր դերակատարներ են հրապարակ իջնում․ Սիրանույշը՝ հայ առաջին և անգերազանց Օֆելիան, փայլուն Կատարինը, մտացի Պորցիան, հերոսական Համլետը․ Հովհաննես Աբելյանը՝ Էդգար, Օթելլո, Լիր։

Սովետական շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների ռեժիսորական մի նոր փուլ է սկսվում Հայաստանում․ Լ․ Քալանթարի «Անսանձի սանձահարումը» (1923) և «Վենետիկի վաճառականը» (1937), Ա․ Բուրջալյանի «Համլետը» (1924, 1942) և «Վենետիկի վաճառականը» (1926), Վ․ Աճեմյանի «12-րդ գիշերը» (1944)։ Շեքսպիրի պիեսների հիման վրա ստեղծված օպերաներ է բեմադրել Ալ․ Սպենդիարյանի անվան թատրոնը՝ «Օթելլո» (1942, 1959), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1955) ևն։

Այս շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների նկարչական ձևավորումով աչքի են ընկել Գ․ Յակուլովը («Վենետիկի վաճառականը»), Ա․ Սարգսյանը («Համլետ), Մ․ Արուտչյանը («Օթելլո)», Մ․ Սվախչյանը («12-րդ գիշեր»), Ս․ Արուտչյանը («Սխալների կատակերգությունը», «Երկու վերոնացի ազնվականներ», «Օթելլո», «Մակբեթ»), տարազների ձևավորումով՝ Ա․ Արուտչյանը («Մակբեթ», «Ռիչարդ III», «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը», իսկ «Շատ աղմուկ ոչնչից»-ը՝ Գ. Արուտչյանի հետ)։

Սովետահայ բեմում հանդես եկան Շեքսպիրի կերպարների նոր մարմնավորողներ՝ Ա․ Ռսկանյան (Կատարին, Պորցիա, Դեզդեմոնա, միսիս Ֆորդ), Հ․ Ներսիսյան (Համլետ, Օթելլո, Ֆալստաֆ, Լիր), Մ․ Ջանան (Ցագո, Մակբեթ), Լ․ Զոհրաբյան (Շայլք, Թոբի), Ց․ Ամերիկյան (Շայլք, Մալվոլիո), Գ․ Ջանիբեկյան (Օթելլո, Քենտ), Դ․ Մալյան (Կլավդիո, Ցագո), Մ․ Սիմոնյան (Դեզդեմոնա, Կորդելիա), Խորեն Աբրահամյան (Կորիոլանուս)։

Շեքսպիրին առաջինը հայ կերպարվեստ է բերել Պ․ Ադամյանը՝ 1880-ական թթ․ կեսերին։ Նա ստեղծել է Համլետի, Լիրի, Օթելլոյի ինքնատիպ տարազներ, շեքսպիրյան հերոսներին վերարտադրող կտավներ (Համլետ, Օֆելյա, Լիր), կատարել գունավոր փորագրումներ, նկարազարդումներ պնակների վրա (Լիր, Օթելլո), ինքնանկարներ շեքսպիրյան դերերում (Համլետ, Օթելլո, Լիր)։ 1921 թ.-ին Վիեննայում Մասեհյանի հրատարակած «Համլետ»-ը պատկերազարդել է Զապել Պոյաճյանը։ Շեքսպիրի դիմանկարի, ինչպես նաև 1944 թ.-ի համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսի էմբլեմային հեղինակն է Երվանդ Քոչարը։ Ալ․ Գրիգորյանը ստեղծել է Շեքսպիրի գլուխգործոցների գրքային նկարազարդումների շարք («Համլետ», 1971, «Մակբեթ», 1971 և այլն)։

Շեքսպիրի պիեսների համար երաժշտություն են գրել Ալեքսանդր Սպենդիարյանը («Օթելլո»), Արամ Խաչատրյանը («Օթելլո», «Մակբեթ», «Լիր արքա»)։ Անկախ թատերական ներկայացումներից՝ Շեքսպիրի երկերի հիման վրա («Ռիչարդ III») բալետային երաժշտություն է գրել Ավետ Տերտերյանը, Լորիս Ճգնավորյանը («Օթելլո») և վեց սոնետների համար՝ Մարտին Վարդազարյանը։

1965 թ.-ին Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտում կազմակերպվել է Շեքսպիրագիտական կենտրոն, որը պարբերաբար հրատարակում է ժողովածուներ «Շեքսպիրական» խորագրով։ 1944 թ.-ին Երևանում կայացել է համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսը, որտեղ զեկուցել են Մոսկվայի, Լենինգրադի և Հայաստանի գիտնականները, և շեքսպիրյան ներկայացումների փառատոն, որին մասնակցել են Հայաստանի 5 թատրոններ՝ 6 ներկայացամով։ 1981 թ.-ին Երևանում տեղի ունեցավ շեքսպիրյան ներկայացումների համամիութենական փառատոն և շեքսպիրագիտական կոնֆերանս։ Հայաստանից հանդես եկան 5 թատրոններ, 8 ներկայացումով։ Նույն տարում ՍՍՀՄ պետ․ մրցանակ ստացավ «Կորիոլանուս» (բեմ․ Հրաչյա Ղափլանյան, նկարիչ՝ Եվգենի Սաֆրոնով) ներկայացումը։

Շեքսպիրի հիմնական ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողբերգություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(ըստ այբբենական կարգի)

Կատակերգություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(ըստ այբբենական կարգի)

Տարեգրություններ (քրոնիկոններ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(ըստ այբբենական կարգի)

Փերիների պարը

Գրականություն Շեքսպիրի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Շեքսպիրի «ազգային պաշտամունքն» ու «երգիչ» համարվելը սկիզբ են առել 1769 թվականի սեպտեմբերից, երբ դերասան Դևիդ Գարիկը կազմակերպել է մեկ շաբաթ տևողությամբ դիմակահանդես Սրտատֆորդում՝ նշելով քաղաքային խորհրդի կողմից իրեն պատվավոր քաղաքացու կոչման շնորհումը։ Քաղաքում Շեքսպիրի արձանը կանգնեցնելուց բացի նա գրել է բանաստեղծություն, որը տպագրվել է Լոնդոնի թերթերում, և որում նա Էյվոնի ափերը կոչել է անզուգական երգչի ծննդավայր[19]։
  2. Ստույգ թիվն անհայտ է։
  3. Առանձին պիեսների ստեղծման թվականներն ու դրանց վրա աշխատելու տևողություններն անհայտ են։
  4. «Shake-speare» կամ «Shak-spear» (փաստացի «Նիզակ ճոճող»)։
  5. Արծաթագույն բազեն բռնել է նիզակը, իսկ նշանաբանն է՝ Non Sanz Droict (ֆրանսերենից՝ ոչ առանց իրավունքի
  6. Նրա շիրմաքարին լատիներենով գրված է․ AETATIS 53 DIE 23 APR (Իր 53-րդ տարում նա մահացավ ապրիլի 23-ին)։
  7. Ջեյմս Մաբեի բանաստեղությունը, որ տպագրվել է Առաջին ֆոլիոյում[100]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 https://www.britannica.com/biography/William-Shakespeare
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Аникст А. А., Левин Ю. Д. Шекспир // Краткая литературная энциклопедияМ.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 8. — С. 659–678.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118613723 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 http://web.archive.org/web/20170323041519/http://jeugdliteratuur.org/auteurs/william-shakespeare
  5. 5,0 5,1 5,2 http://www.bbc.co.uk/history/people/william_shakespeare/
  6. 6,0 6,1 6,2 https://www.uh.edu/engines/epi2368.htm
  7. 7,0 7,1 7,2 http://www.jstor.org/stable/2871520
  8. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 http://shakespeare.mit.edu
  10. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198117353.001.0001/acref-9780198117353-e-2595
  11. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-619?rskey=rOTUsb&result=1
  12. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-622?rskey=iv2h53&result=2
  13. Biography: or, Third division of… — Google Книги
  14. Schoenbaum, Samuel (1987), William Shakespeare: A Compact Documentary Life (Revised ed.), Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-505161-0 .
  15. 15,0 15,1 Greenblatt, 2005, էջ 11
  16. 16,0 16,1 Bevington, 2002, էջեր 1–3
  17. 17,0 17,1 Wells, 1997, էջ 399
  18. Dobson, 1992, էջեր 185–186
  19. McIntyre, 1999, էջեր 412–432
  20. Craig, 2003, էջ 3
  21. Շեքսպիրի «Համլետի» առաջին հրատարակության շուրջ
  22. Shapiro, 2005, էջեր xvii–xviii
  23. Schoenbaum, 1991, էջեր 41, 66, 397–398, 402, 409
  24. Taylor, 1990, էջեր 145, 210–223, 261–265
  25. Chambers, 1930a, էջեր 270–271
  26. Taylor, 1987, էջեր 109–134
  27. 27,0 27,1 Greenblatt, Abrams, էջ 1168
  28. Schoenbaum, 1987, էջեր 14–22
  29. Schoenbaum, 1987, էջեր 24–26
  30. Schoenbaum, 1987, էջեր 24, 296
  31. Honan, 1998, էջեր 15–16
  32. Schoenbaum, 1987, էջեր 23–24
  33. Schoenbaum, 1987, էջեր 62–63
  34. Ackroyd, 2006, էջ 53
  35. Wells, Taylor, էջեր xv–xvi
  36. Baldwin, 1944, էջ 464
  37. Baldwin, 1944, էջեր 179–180, 183
  38. Cressy, 1975, էջեր 28–29
  39. Baldwin, 1944, էջ 117
  40. Schoenbaum, 1987, էջեր 77–78
  41. Wood, 2003, էջ 84
  42. Schoenbaum, 1987, էջեր 78–79
  43. Schoenbaum, 1987, էջ 93
  44. Schoenbaum, 1987, էջ 94
  45. Schoenbaum, 1987, էջ 224
  46. Bate, 2008, էջ 314
  47. Schoenbaum, 1987, էջ 95
  48. Schoenbaum, 1987, էջեր 97–108
  49. 49,0 49,1 Rowe, 1709
  50. Schoenbaum, 1987, էջեր 144–145
  51. Schoenbaum, 1987, էջեր 110–111
  52. Honigmann, 1999, էջ 1
  53. Wells, Taylor, էջ xvii
  54. Honigmann, 1999, էջեր 95–117
  55. Wood, 2003, էջեր 97–109
  56. Chambers, 1930a, էջեր 287, 292
  57. 57,0 57,1 57,2 Greenblatt, 2005, էջ 213
  58. С. Шенбаум. Шекспир.
  59. Schoenbaum, 1987, էջ 153
  60. Ackroyd, 2006, էջ 176
  61. Schoenbaum, 1987, էջ 151–153
  62. 62,0 62,1 Wells, 2006, էջ 28
  63. Schoenbaum, 1987, էջեր 144–146
  64. Chambers, 1930a, էջ 59
  65. Schoenbaum, 1987, էջ 184
  66. Chambers, 1923, էջեր 208–209
  67. Wells, Taylor, էջ 666
  68. Chambers, 1930b, էջեր 67–71
  69. Bentley, 1961, էջ 36
  70. Schoenbaum, 1987, էջ 188
  71. Kastan, 1999, էջ 37
  72. Knutson, 2001, էջ 17
  73. Adams, 1923, էջ 275
  74. Schoenbaum, 1987, էջ 200
  75. Schoenbaum, 1987, էջեր 200–201
  76. Ackroyd, 2006, էջ 357
  77. Wells, Taylor, էջ xxii
  78. Schoenbaum, 1987, էջեր 202–203
  79. 79,0 79,1 Hales, 1904, էջեր 401–402
  80. Honan, 1998, էջ 121
  81. Shapiro, 2005, էջ 122
  82. Honan, 1998, էջ 325
  83. Greenblatt, 2005, էջ 405
  84. 84,0 84,1 Ackroyd, 2006, էջ 476
  85. Wood, 1806, էջեր ix–x, lxxii
  86. Smith, 1964, էջ 558
  87. Ackroyd, 2006, էջ 477
  88. Barroll, 1991, էջեր 179–182
  89. Bate, 2008, էջեր 354–355
  90. Honan, 1998, էջեր 382–383
  91. Honan, 1998, էջ 326
  92. Ackroyd, 2006, էջեր 462–464
  93. Schoenbaum, 1987, էջեր 272–274
  94. Honan, 1998, էջ 387
  95. Schoenbaum, 1987, էջ 279
  96. Honan, 1998, էջեր 375–378
  97. Schoenbaum, 1987, էջ 276
  98. Schoenbaum, 1991, էջ 78
  99. Rowse, 1963, էջ 453
  100. 100,0 100,1 Kinney, 2012, էջ 11

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ackroyd Peter (2006)։ Shakespeare: The Biography։ London: Vintage։ ISBN 978-0-7493-8655-9 
  • Adams Joseph Quincy (1923)։ A Life of William Shakespeare։ Boston: Houghton Mifflin։ OCLC 1935264 
  • Baldwin T.W. (1944)։ William Shakspere's Small Latine & Lesse Greek 1։ Urbana, Ill: University of Illinois Press։ OCLC 359037 
  • Barroll Leeds (1991)։ Politics, Plague, and Shakespeare's Theater: The Stuart Years։ Ithaca: Cornell University Press։ ISBN 978-0-8014-2479-3 
  • Bate Jonathan (2008)։ The Soul of the Age։ London: Penguin։ ISBN 978-0-670-91482-1 
  • «Bard's 'cursed' tomb is revamped»։ BBC News։ 28 May 2008։ Վերցված է 23 April 2010 
  • Bednarz James P. (2004)։ «Marlowe and the English literary scene»։ in Cheney Patrick Gerard։ The Cambridge Companion to Christopher Marlowe։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 90–105։ ISBN 9780511999055։ doi:10.1017/CCOL0521820340 – via Cambridge Core 
  • Bentley G.E. (1961)։ Shakespeare: A Biographical Handbook։ New Haven: Yale University Press։ ISBN 978-0-313-25042-2։ OCLC 356416 
  • Berry Ralph (2005)։ Changing Styles in Shakespeare։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35316-8 
  • Bevington David (2002)։ Shakespeare։ Oxford: Blackwell։ ISBN 978-0-631-22719-9 
  • Bloom Harold (1995)։ The Western Canon: The Books and School of the Ages։ New York: Riverhead Books։ ISBN 978-1573225144 
  • Bloom Harold (1999)։ Shakespeare: The Invention of the Human։ New York: Riverhead Books։ ISBN 978-1-57322-751-3 
  • Bloom Harold (2008)։ Heims Neil, ed.։ King Lear։ Bloom's Shakespeare Through the Ages։ Bloom's Literary Criticism։ ISBN 978-0-7910-9574-4 
  • Boas Frederick S. (1896)։ Shakspere and His Predecessors։ New York: Charles Scribner's Sons։ OL 20577303M 
  • Bowers Fredson (1955)։ On Editing Shakespeare and the Elizabethan Dramatists։ Philadelphia: University of Pennsylvania Press։ OCLC 2993883 
  • Boyce Charles (1996)։ Dictionary of Shakespeare։ Ware, Herts, UK: Wordsworth։ ISBN 978-1-85326-372-9 
  • Bradbrook M.C. (2004)։ «Shakespeare's Recollection of Marlowe»։ in Edwards Philip, Ewbank Inga-Stina, Hunter G.K.։ Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 191–204։ ISBN 978-0-521-61694-2 
  • Bradley A.C. (1991)։ Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth։ London: Penguin։ ISBN 978-0-14-053019-3 
  • Brooke Nicholas (2004)։ «Language and Speaker in Macbeth»։ in Edwards Philip, Ewbank Inga-Stina, Hunter G.K.։ Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 67–78։ ISBN 978-0-521-61694-2 
  • Bryant John (1998)։ «Moby-Dick as Revolution»։ in Levine Robert Steven։ The Cambridge Companion to Herman Melville։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 65–90։ ISBN 9781139000376։ doi:10.1017/CCOL0521554772 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Carlyle Thomas (1841)։ On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History։ London: James Fraser։ OCLC 17473532։ OL 13561584M 
  • Casey Charles (1998)։ «Was Shakespeare gay? Sonnet 20 and the politics of pedagogy»։ College Literature 25 (3): 35–51։ JSTOR 25112402։ (subscription required (help)) 
  • Cercignani Fausto (1981)։ Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0198119371 
  • Chambers E.K. (1923)։ The Elizabethan Stage 2։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811511-3։ OCLC 336379 
  • Chambers E.K. (1930a)։ William Shakespeare: A Study of Facts and Problems 1։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811774-2։ OCLC 353406 
  • Chambers E.K. (1930b)։ William Shakespeare: A Study of Facts and Problems 2։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811774-2։ OCLC 353406 
  • Chambers E.K. (1944)։ Shakespearean Gleanings։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-8492-0506-4։ OCLC 2364570 
  • Clemen Wolfgang (1987)։ Shakespeare's Soliloquies։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35277-2 
  • Clemen Wolfgang (2005a)։ Shakespeare's Dramatic Art: Collected Essays։ New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-35278-9 
  • Clemen Wolfgang (2005b)։ Shakespeare's Imagery։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35280-2 
  • Cooper Tarnya (2006)։ Searching for Shakespeare։ Yale University Press։ ISBN 978-0-300-11611-3 
  • Craig Leon Harold (2003)։ Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's Macbeth and King Lear։ Toronto: University of Toronto Press։ ISBN 978-0-8020-8605-1 
  • Cressy David (1975)։ Education in Tudor and Stuart England։ New York: St Martin's Press։ ISBN 978-0-7131-5817-5։ OCLC 2148260 
  • Crystal David (2001)։ The Cambridge Encyclopedia of the English Language։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-40179-1 
  • de Sélincourt Basil (1909)։ William Blake։ London: Duckworth & co։ OL 26411508M 
  • Dobson Michael (1992)։ The Making of the National Poet: Shakespeare, Adaptation and Authorship, 1660–1769։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-818323-5 
  • Dominik Mark (1988)։ Shakespeare–Middleton Collaborations։ Beaverton, OR: Alioth Press։ ISBN 978-0-945088-01-1 
  • Dowden Edward (1881)։ Shakspere։ New York: D. Appleton & Company։ OCLC 8164385։ OL 6461529M 
  • Drakakis John (1985)։ «Introduction»։ in Drakakis John։ Alternative Shakespeares։ New York: Methuen։ էջեր 1–25։ ISBN 978-0-416-36860-4 
  • Dryden John (1889)։ Arnold Thomas, ed.։ Dryden: An Essay of Dramatic Poesy։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-81-7156-323-4։ OCLC 7847292։ OL 23752217M 
  • Dutton Richard, Howard Jean E. (2003)։ A Companion to Shakespeare's Works: The Histories II։ Oxford: Blackwell։ ISBN 9780631226338 
  • Edwards Phillip (1958)։ Shakespeare's Romances: 1900–1957։ Shakespeare Survey 11 (Cambridge: Cambridge University Press)։ էջեր 1–18։ ISBN 9781139052917։ doi:10.1017/CCOL0521064244.001 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Eliot T.S. (1934)։ Elizabethan Essays։ London: Faber & Faber։ ISBN 978-0-15-629051-7։ OCLC 9738219 
  • Evans G. Blakemore, ed. (1996)։ The Sonnets։ The New Cambridge Shakespeare 26։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780521222259 
  • Foakes R.A. (1990)։ «Playhouses and players»։ in Braunmuller A.R., Hattaway Michael։ The Cambridge Companion to English Renaissance Drama։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 1–52։ ISBN 978-0521386623 
  • Fort J.A. (October 1927)։ «The Story Contained in the Second Series of Shakespeare's Sonnets»։ The Review of English Studies։ Original Series III (12): 406–414։ ISSN 0034-6551։ doi:10.1093/res/os-III.12.406 – via Oxford Journals։ (subscription required (help)) 
  • Friedman Michael D. (2006)։ «'I'm not a feminist director but…': Recent Feminist Productions of The Taming of the Shrew»։ in Nelsen Paul, Schlueter June։ Acts of Criticism: Performance Matters in Shakespeare and his Contemporaries։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ էջեր 159–174։ ISBN 9780838640593 
  • Frye Roland Mushat (2005)։ The Art of the Dramatist։ London; New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-35289-5 
  • Gibbons Brian (1993)։ Shakespeare and Multiplicity։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511553103։ doi:10.1017/CBO9780511553103 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Gibson H.N. (2005)։ The Shakespeare Claimants: A Critical Survey of the Four Principal Theories Concerning the Authorship of the Shakespearean Plays։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35290-1 
  • Grady Hugh (2001a)։ «Modernity, Modernism and Postmodernism in the Twentieth Century's Shakespeare»։ in Bristol Michael, McLuskie Kathleen։ Shakespeare and Modern Theatre: The Performance of Modernity։ New York: Routledge։ էջեր 20–35։ ISBN 9780415219846 
  • Grady Hugh (2001b)։ «Shakespeare criticism, 1600–1900»։ in de Grazia Margreta, Wells Stanley։ The Cambridge Companion to Shakespeare։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 265–278։ ISBN 9781139000109։ doi:10.1017/CCOL0521650941.017 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Greenblatt Stephen (2005)։ Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare։ London: Pimlico։ ISBN 9780712600989 
  • Greenblatt Stephen, Abrams Meyer Howard, eds. (2012)։ Sixteenth/Early Seventeenth Century։ The Norton Anthology of English Literature 2։ W.W. Norton։ ISBN 9780393912500 
  • Greer Germaine (1986)։ Shakespeare։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 9780192875389 
  • Hales John W. (26 March 1904)։ London Residences of Shakespeare։ The Athenaeum (3987) (London: John C. Francis): 401–402 
  • Holland Peter, ed. (2000)։ Cymbeline։ London: Penguin։ ISBN 9780140714722 
  • Honan Park (1998)։ Shakespeare: A Life։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 9780198117926 
  • Honigmann E.A.J. (1999)։ Shakespeare: The 'Lost Years' (Revised ed.)։ Manchester: Manchester University Press։ ISBN 9780719054259 
  • Jackson MacDonald P. (2004)։ Zimmerman Susan, ed.։ «A Lover's Complaint revisited»։ Shakespeare Studies։ XXXII։ ISSN 0582-9399 – via The Free Library 
  • Johnson Samuel (2002) [first published 1755]։ Lynch Jack, ed.։ Samuel Johnson's Dictionary: Selections from the 1755 Work that Defined the English Language։ Delray Beach, FL: Levenger Press։ ISBN 978-1-84354-296-4 
  • Jonson Ben (1996) [first published 1623]։ «To the memory of my beloued, The AVTHOR MR. WILLIAM SHAKESPEARE: AND what he hath left vs»։ in Hinman Charlton։ The First Folio of Shakespeare (2nd ed.)։ New York: W.W. Norton & Company։ ISBN 978-0-393-03985-6 
  • Kastan David Scott (1999)։ Shakespeare After Theory։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-90112-3 
  • Kermode Frank (2004)։ The Age of Shakespeare։ London: Weidenfeld & Nicolson։ ISBN 978-0-297-84881-3 
  • Kinney Arthur F., ed. (2012)։ The Oxford Handbook of Shakespeare։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-956610-5 
  • Knutson Roslyn (2001)։ Playing Companies and Commerce in Shakespeare's Time։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511486043։ doi:10.1017/CBO9780511486043 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Lee Sidney (1900)։ Shakespeare's Life and Work։ London: Smith, Elder & Co.։ OL OL21113614M  
  • Levenson Jill L., ed. (2000)։ Romeo and Juliet։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-281496-8 
  • Levin Harry (1986)։ «Critical Approaches to Shakespeare from 1660 to 1904»։ in Wells Stanley։ The Cambridge Companion to Shakespeare Studies։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-31841-9 
  • Love Harold (2002)։ Attributing Authorship: An Introduction։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511483165։ doi:10.1017/CBO9780511483165 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Maguire Laurie E. (1996)։ Shakespearean Suspect Texts: The 'Bad' Quartos and Their Contexts։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511553134։ doi:10.1017/CBO9780511553134 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Mays Andrea, Swanson James (20 April 2016)։ «Shakespeare Died a Nobody, and then Got Famous by Accident»։ New York Post։ Արխիվացված օրիգինալից 21 April 2016-ին։ Վերցված է 31 December 2017 
  • McDonald Russ (2006)։ Shakespeare's Late Style։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511483783։ doi:10.1017/CBO9780511483783 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • McIntyre Ian (1999)։ Garrick։ Harmondsworth, England: Allen Lane։ ISBN 9780140283235 
  • McMichael George, Glenn Edgar M. (1962)։ Shakespeare and his Rivals: A Casebook on the Authorship Controversy։ New York: Odyssey Press։ OCLC 2113359 
  • Meagher John C. (2003)։ Pursuing Shakespeare's Dramaturgy: Some Contexts, Resources, and Strategies in his Playmaking։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ ISBN 9780838639931 
  • Mowat Barbara, Werstine Paul (n.d.)։ «Sonnet 18»։ Folger Digital Texts։ Folger Shakespeare Library։ Վերցված է 30 December 2017 
  • Muir Kenneth (2005)։ Shakespeare's Tragic Sequence։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35325-0 
  • Nagler A.M. (1958)։ Shakespeare's Stage։ New Haven, CT: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-02689-4 
  • «Did He or Didn't He? That Is the Question»։ The New York Times։ 22 April 2007։ Վերցված է 31 December 2017 
  • Paraisz Júlia (2006)։ The Author, the Editor and the Translator: William Shakespeare, Alexander Chalmers and Sándor Petofi or the Nature of a Romantic Edition։ Shakespeare Survey 59 (Cambridge: Cambridge University Press)։ էջեր 124–135։ ISBN 9781139052719։ doi:10.1017/CCOL0521868386.010 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Pequigney Joseph (1985)։ Such Is My Love: A Study of Shakespeare's Sonnets։ Chicago: University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-65563-5 
  • Pollard Alfred W. (1909)։ Shakespeare Quartos and Folios: A Study in the Bibliography of Shakespeare's Plays, 1594–1685։ London: Methuen։ OCLC 46308204 
  • Pritchard Arnold (1979)։ Catholic Loyalism in Elizabethan England։ Chapel Hill: University of North Carolina Press։ ISBN 978-0-8078-1345-4 
  • Ribner Irving (2005)։ The English History Play in the Age of Shakespeare։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35314-4 
  • Ringler William, Jr. (1997)։ «Shakespeare and His Actors: Some Remarks on King Lear»։ in Ogden James, Scouten Arthur Hawley։ In Lear from Study to Stage: Essays in Criticism։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ էջեր 123–134։ ISBN 978-0-8386-3690-9 
  • Roe John, ed. (2006)։ The Poems: Venus and Adonis, The Rape of Lucrece, The Phoenix and the Turtle, The Passionate Pilgrim, A Lover's Complaint։ The New Cambridge Shakespeare (2nd revised ed.)։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-85551-8 
  • Rowe Nicholas (1997) [first published 1709]։ Gray Terry A., ed.։ Some Acount of the Life &c. of Mr. William Shakespear։ Վերցված է 30 July 2007 
  • Rowse A.L. (1963)։ William Shakespeare; A Biography։ New York: Harper & Row։ OL 21462232M 
  • Rowse A.L. (1988)։ Shakespeare: the Man։ Macmillan։ ISBN 9780333443545 
  • Sawyer Robert (2003)։ Victorian Appropriations of Shakespeare։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ ISBN 978-0-8386-3970-2 
  • Schanzer Ernest (1963)։ The Problem Plays of Shakespeare։ London: Routledge and Kegan Paul։ ISBN 978-0-415-35305-2։ OCLC 2378165 
  • Schoch Richard W. (2002)։ «Pictorial Shakespeare»։ in Wells Stanley, Stanton Sarah։ The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 58–75։ ISBN 9780511999574։ doi:10.1017/CCOL0521792959.004 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Schoenbaum S. (1981)։ William Shakespeare: Records and Images։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-520234-2 
  • Schoenbaum S. (1987)։ William Shakespeare: A Compact Documentary Life (Revised ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-505161-2 
  • Schoenbaum S. (1991)։ Shakespeare's Lives։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-818618-2 
  • Shapiro James (2005)։ 1599: A Year in the Life of William Shakespeare։ London: Faber and Faber։ ISBN 978-0-571-21480-8 
  • Shapiro James (2010)։ Contested Will: Who Wrote Shakespeare?։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-1-4165-4162-2 
  • Smith Irwin (1964)։ Shakespeare's Blackfriars Playhouse։ New York: New York University Press 
  • Snyder Susan, Curren-Aquino Deborah, eds. (2007)։ The Winter's Tale։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-22158-0 
  • «Shakespeare Memorial»։ Southwark Cathedral։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 March 2016-ին։ Վերցված է 2 April 2016 
  • Steiner George (1996)։ The Death of Tragedy։ New Haven: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-06916-7 
  • Taylor Gary (1987)։ William Shakespeare: A Textual Companion։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-812914-1 
  • Taylor Gary (1990)։ Reinventing Shakespeare: A Cultural History from the Restoration to the Present։ London: Hogarth Press։ ISBN 978-0-7012-0888-2 
  • Wain John (1975)։ Samuel Johnson։ New York: Viking։ ISBN 978-0-670-61671-8 
  • Wells Stanley, Taylor Gary, Jowett John և այլք:, eds. (2005)։ The Oxford Shakespeare: The Complete Works (2nd ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-926717-0 
  • Wells Stanley (1997)։ Shakespeare: A Life in Drama։ New York: W.W. Norton։ ISBN 978-0-393-31562-2 
  • Wells Stanley (2006)։ Shakespeare & Co։ New York: Pantheon։ ISBN 978-0-375-42494-6 
  • Wells Stanley, Orlin Lena Cowen, eds. (2003)։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Gross John (2003)։ «Shakespeare's Influence»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Kathman David (2003)։ «The Question of Authorship»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: an Oxford Guide։ Oxford Guides։ Oxford: Oxford University Press։ էջեր 620–632։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Thomson Peter (2003)։ «Conventions of Playwriting»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
  • Werner Sarah (2001)։ Shakespeare and Feminist Performance։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-22729-2 
  • «Visiting the Abbey»։ Westminster Abbey։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 April 2016-ին։ Վերցված է 2 April 2016 
  • Wilson Richard (2004)։ Secret Shakespeare: Studies in Theatre, Religion and Resistance։ Manchester: Manchester University Press։ ISBN 978-0-7190-7024-2 
  • Wood Manley, ed. (1806)։ The Plays of William Shakespeare with Notes of Various Commentators I։ London: George Kearsley 
  • Wood Michael (2003)։ Shakespeare։ New York: Basic Books։ ISBN 978-0-465-09264-2 
  • Wright George T. (2004)։ «The Play of Phrase and Line»։ in McDonald Russ։ Shakespeare: An Anthology of Criticism and Theory, 1945–2000։ Oxford: Blackwell։ ISBN 978-0-631-23488-3 
  • Аникст А. А.. Театр эпохи Шекспира. М.: Искусство, 1965. — 328 °C. 2-е изд.: М., Издательство Дрофа, 2006. — 287 с. — ISBN 5-358-01292-3
  • Аникст А. Шекспир: Ремесло драматурга. М.: Советский писатель (издательство)|Сов.писатель, 1974. — 607 с.
  • Аникст А. Шекспир. М.: Мол. гвардия, 1964. — 367 с. («Жизнь замечательных людей»)
  • Аникст А. Творчество Шекспира.— М.: Гослитиздат, 1963. — 615 с.
  • Аникст А. Трагедия Шекспира «Гамлет»: Лит. комментарий. М.: Просвещение, 1986. — 223 с.
  • В. Г. Белинский Гамлет, драма Шекспира. Мочалов в роли Гамлета // Собрание сочинений в трёх томах. —М., 1948. — Т. 1.
  • Брандес. Шекспир. Жизнь и произведения / Пер. В. М. Спасской и В. М. Фриче. М.: Издание К. Т. Солдатенкова, 1899; М.: Алгоритм, 1999. — 734 с — ISBN 5-88878-003-0
  • Гарин И. Пророки и поэты. В 7 т. М.: Терра, 1994. Т. 6.
  • Захаров Н. В., Луков Вл. А. Гений на века: Шекспир в европейской культуре. — М.: ГИТР, 2012. — 504 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-94237-049-7
  • Захаров Н. В. Шекспиризм русской классической литературы: тезаурусный анализ / отв. ред. Вл. А. Луков. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2008. — 320 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98079-486-6
  • Козинцев Г. Наш современник Вильям Шекспир.— 2-е изд., перераб. и доп. — Л.; М.: Искусство, 1966. — 350 с.
  • Левидова И. М. Шекспир: Библиография русских переводов и критической литературы на русском языке, 1748—1962 / Отв. ред. М. П. Алексеев.— М.: М.: Книга, 1964. — 711 с.
  • Левидова И. М. Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и критической литературы на русском языке, 1963—1975 / Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Книга, 1978. — 186 с.
  • Морозов М. Статьи о Шекспире / Вступ. ст. Р.Самарина.— М.: Худож. лит., 1964.— 311 с.
  • Морозов М. Шекспир: 1564—1616.— 2-е изд.— М.: Мол. гвардия, 1956. — 214 с. («Жизнь замечатательных людей»)
  • Оден У. Х. Лекции о Шекспире / Пер. с англ. М. Дадяна. М.: Издательство Ольги Морозовой, 2008. — 576 с — ISBN 978-5-98695-022-8.
  • Пинский Л. Шекспир. М.: Худож. лит., 1971. — 606 с.
  • Смирнов А. А. Шекспир. Л.; М.: Искусство, 1963. — 192 с.
  • Фридштейн Ю. Г. Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и Критическая литература на русском языке: 1976—1987 / Вступ. ст. А. А. Аникста; отв. ред. Е. Ю. Гениева. М.: ВГБИЛ, 1989. — 334 с.
  • Холлидей Ф. Е. Шекспир и его мир / Предисл., пер. и коммент. В. Харитонова. М.: Радуга, 1986. — 168 с.
  • Чернова А. …Все краски мира, кроме жёлтой: Опыт пластической характеристики персонажа у Шекспира. М.: Искусство, 1987. — 221 с.
  • Шекспир в междисциплинарных гуманитарных исследованиях : коллективная монография по материалам Международного научного семинара / ред.-сост. В. С. Макаров, Н. В. Захаров, Б. Н. Гайдин. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2015. — 238 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906822-82-6 (архивировано в WebCite)
  • Шекспировские чтения. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред. И. С. Приходько. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2010. — 404 с. — 350 экз. — ISBN 978-5-98079-656-3 (в пер.)
  • Шекспировские чтения 2006. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред., сост. И. С. Приходько.. — М.: Издательство «Наука», 2011. — 469 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-02-03788-4 (в пер.)
  • Шестов Л. Шекспир и его критик Брандес
  • Юткевич С. И. Шекспир и кино. — М.: Наука, 1973.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png