Վոլտեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Վոլտեր
François-Marie Arouet
D'après Maurice Quentin de La Tour, Portrait de Voltaire (c. 1737, musée Antoine Lécuyer).jpg
Ծնվել է նոյեմբերի 21, 1694({{padleft:1694|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})[1]
Փարիզ[1]
Մահացել է մայիսի 30, 1778({{padleft:1778|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})[2][1] (83 տարեկանում)
Փարիզ[1]
Գերեզման Պանթեոն (Փարիզ)
Քաղաքացիություն Ֆրանսիա
Մասնագիտություն փիլիսոփա, բանաստեղծ, պատմաբան, ակնարկագիր, դրամատուրգ և ինքնակենսագիր
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Ֆրանսիական ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա և Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատեր Լուի լը Գրան լիցե
Պարգևներ Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան և Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ
Voltaire Վիքիպահեստում

Վոլտեր (ֆր.՝ Voltaire, 1694թ. նոյեմբերի 21, Փարիզ1778թ. մայիսի 30, Փարիզ, իսկական անունը՝ Ֆրանսուա-Մարի Արուե, ֆրանսերեն՝ François Marie Arouet; Voltaire բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է), 18-րդ դարի խոշորագույն ‌[փա՞ստ] ֆրանսիացի լուսավորիչ-փիլիսոփաներից մեկն է, հայտնի է նաև որպես բանաստեղծ, արձակագիր, երգիծաբան, պատմաբան, հրապարակախոս, իրավապաշտպան, վոլտերականություն փիլիսոփայական ուղղության հիմնադիր։ Վոլտերն ունեցել է բեղուն գրիչ, թողել է ավելի քան 20,000 նամակ և 2,000 գիրք ու պամֆլետ։ Նա սոցիալական բարեփոխումների ջատագով էր, Կաթոլիկ եկեղեցու մոլի քննադատ (թեև նրան է պատկանում հայտնի արտահայտությունը. «Եթե Աստված չլիներ, ապա պետք կլիներ նրան հորինել»)։ Ըստ որոշ տվյալների նրա IQ-ի գնահատականը մոտավորապես եղել է 190։[3]

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ֆրանսուա-Մարի Արուե՝ Վոլտերը ծնվել է Փարիզում, իրավաբան Ֆրանսուա Արուեյի ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենափոքրն էր։ Մայրը՝ Մարի Մարգերիտ դ'Օմարն ունեցել է ազնվական ծագում։ Սովորել է ճիզվիտական քոլեջում 1704-1711թթ., որտեղ սովորել է լատիներեն, հունարեն։ Հետագայում տիրապետել է նաև իտալերեն, իսպաներեն, անգլերեն լեզուներին։

Հակառակ հոր ցանկության, ով ուզում էր, որ Վոլտերը դառնա իրավաբան, նա սկսեց զբաղվել գրական գործունեությամբ։ Վոլտերի սրամտությունը նպաստում է, որ նա հայտնի դառնա որոշ արիստոկրատական ընտանիքներում, որոնց հետ շփումներ էր ունենում։ Հայրը նրան դասավորեց աշխատելու որպես քարտուղար Նիդերլանդներում Ֆրանսիայի դեսպանատանը։

Եղել է ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1746)։ Ավարտել է ճիզվիտական կոլեջը։ 1717 թվականին ռեգենտի դեմ գրած էպիգրամների համար բանտարկավել է Բաստիլիայում, 1726 թվականին արտաքսվել է Անգլիա։ Այստեղից ստացած իր տպավորություններն արտացոլող «Փիլիսոփայական նամակներ»-ում (1733) Վոլտերը ցույց է տվել, որ Անգլիայի հասարակարգը նախընտրելի է ֆրանսիականից, որտեղ իշխում է բացարձակ միապետությունը։ Ֆրանսիական պառլամենտի որոշմամբ գիրքը այրվել է (1734)։ Վոլտերը 10 տարի ապրել է Մարկիզ դյու Շատլեի տանը, 1745 թվականից՝ Լյուդովիկոս XV-ի, 1750-ից մինչև 1753 թվականը՝ պրուսիական թագավոր Ֆրիդրիխ II-ի արքունիքում։ 1758 թվականից հաստատվել է Ֆեռնեի կալվածքում (Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի սահմանագծում)։ 1760-ական թվականներին սրվել է պայքարն ընդդեմ կաթոլիկական եկեղեցու, «ճզմեք սողունին» (այսինքն՝ կաթոլիկական եկեղեցուն) բառերը դարձել են Վոլտերի նշանաբանը։ Այդ տարիներին նա հանդես է եկել կրոն, մոլեռանդության զոհերի պաշտպանությամբ (Կալասի գործը, 1762Լուսավորյալ միապետության իդեալի հետ Վոլտերն առաջադրել է հանրապետության իդեալը՝ որպես պետական կարգի առավել բանական ձև («Հանրապետական գաղափարներ», 1762

Վոլտերն եղել է Եվրոպայի հասարակական առաջադեմ կարծիքի առավել ցայտուն արտահայտիչը։ Ֆեռնեն դարձել է ուխտագնացության վայր։ Նրա հետ ստիպված էին հաշվի նստել եվրոպական միապետները՝ Եկատերինա II, Ֆրիդրիխ II, Գուստավ III և ուրիշներ։ Վոլտերի վերադարձը Փարիզ (1778) վերածվել է հաղթահանդեսի։ Փիլիսոփայական հայացքներով Վոլտերը դեիստ էր, Ջ․ Լոկի, Ի․ Նյուտոնի հետևորդը։ Ընդունելով բնության մատերիալիստական բացատրությունը՝ Վոլտերը չէր հրաժարվում աստծու որպես սկզբնապատճառի, գաղափարից, որը շարժում և շոշափելու ու մտածելու ունակություն էր հաղորդել նյութին։ Դատապարտելով կրոնական մոլեռանդությունը՝ Վոլտերը կրոնը համարել է հասարակական կարգուկանոնը և մասնավոր սեփականությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ բարոյական ու սոցիալական զսպամիջոց։ «Լյուդովիկոս XIV-ի դարաշրջանը» (1751), «Քննախոսություն ժողովուրդների բարքերի և ոգու մասին» (1756), «Ռուսական կայսրության պատմությունը Պետրոս Մեծի թագավորության օրոք» (1759-ից 1763) պատմագրական աշխատությունները կարևոր ուղենիշ են եղել եվրոպական պատմագրության համար։ Վոլտերը ուշադրությունը հիմնականում սևեռել է ոչ թե թագավորների ու զորավարների, այլ ժողովուրդների պատմության, նրանց բարքերի, սովորույթների, մշակույթի վրա։ Վոլտերն իր գեղագիտության մեջ և դրամատուրգիայում շարունակել է 17-րդ դարի կլասիցիզմի ավանդույթները՝ ողբերգությունը հագեցնելով ժամանակի քաղաքական և փիլիսոփայական մտքերով։ Հատկանշելի են «Մոլեռանդություն կամ Մահմեդ Մարգարեն» (1742), «Բրուաոս» (բեմադրություն` 1730, հրտարակություն` 1731), «Զաիր» (բեմադրություն` 1732), «Կեսարի մահը» (1735), «Ալզիր կամ Ամերիկացիք» (1736, հայկական հրտարակություն 1862), «Տանկրեդ» (բեմադրություն` 1760) ողբերգությունները։ Ֆրանսիայի Հենրիխ IV թագավորին նվիրված «Հենրիականը» (1728),պոեմում դատապարտել է ֆեոդալական անարխիան, Ժաննա դ’Արկին պատկերող «Օռլեանի կույսը» (1735) հերոսակոմիկական պոեմում պսակազերծել է Ֆրանսիայի սուրբ փրկչի մասին կրոնական լեգենդը, ծաղրել կրոնն ու հոգևորականությունը։

Վոլտերի քնարերգությանը բնորոշ է նրբագեղությունը, այն ներթափանցված է էպիկուրյան, երբեմն՝ հակակղերական մոտիվներով։ Փիլիսոփայական վերացական թեմաներով են գրված «Չափածո դատողություններ մարդու մասին» (1738), «Պոեմ բնական օրենքի մասին» (1756) և «Պոեմ Լիսաբոնի կործանման մասին» (1756) գործերը։ Վոլտերի գեղարվեստական ժառանգության մեջ առավել նշանակալի են նրա փիլիսոփայական․ պատմվածքները՝ «Մեմնոն կամ Մարդկային իմաստություն» (1747), «Զադիգ կամ ճակատագիր» (1748), «Միկրո-մեգաս» (1752), «Կանդիդ կամ Լավատեսություն» (1759), «Պարզամիտը» (1767), «Բաբելոնյան իշխանուհին» (1768), որոնցում գլխավորապես քննադատված է հասարակական կարգ ու կանոնը, ծաղրված եկեղեցին, դատարանը, թագավորները։ Վոլտերն օգտագործելով արկածախնդրական թեման, ֆանտաստիկան, ստեղծել է մտքի հատուկ արվեստ, որտեղ գործող անձանց բախման ետևում կանգնած է գաղափարների բախումը, և սյուժեի զարգացումը ենթարկվում է փիլիսոփայական․ դրույթների տրամաբանությանը։ Մեծ է նրա ազդեցությունը լուսավորական մտքի զարգացման վրա։ Վոլտերի ստեղծագործությունները հայերեն են թարգմանվել XIX դարի սկզբից։ Մ․ Պեշիկթաշլյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել «Մահ Կեսարու» (1910) ողբերգությունը, Մ․ Մամուրյանի՝ «Զադիգ կամ Նախասահմանություն» (1867), «ՄիքրոՄեղաս», «Ճերմակ և սև», «ժան ու Քոլեն» (երեքը՝ մի գրքով, 1869) երկերը։

"Վոլտեր" անվան ծագում[խմբագրել]

Voltaire բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է։ Այս անունը փիլիսոփան իր համար ստեղծել է 1718 թվականին։

Չնայած այս փաստին Ռիչարդ Հոլմսը պնդում է անվան ծագման իր վարկածը ըստ որի Վոլտեր անունը որոշ չափով կապ ունի արագ և համարձակ ածականների հետ։ Այս փաստը կապված է "voltige" բառի հետ որը նշանակում է ակրոբատիկ հնարքներ ձիու վրա։ Այն կարելի է կապել նաև "volte-face" (դեմ առ դեմ հանդիպել թշնամուն) և "volatile" (ինչ որ թևավոր արարած) բառերի հետ։

Արուե-ն նրա աճող հեղինակությանը հարմար անուն չէր 1719թ. մարտին Ժան Բատիստ Ռուսոին –ին ուղղված նամակը Վոլտերը եզրափակում է, խնդրելով, որ Ռուսոն իր պատասխան նամակը հասցեագրի իրեն որպես Վոլտեր։

Ետգրություն մեջ մասնավորապես նշվում է՝ "J'ai été si malheureux sous le nom d'Arouet que j'en ai pris un autre surtout pour n'être plus confondu avec le poète Roi" (Ես ինձ երջանիկ չեմ զգում Արուե անվան ներքո, այսպիսով ես սեփականացնում եմ ուրիշը, հիմնականում բանաստեղծ Ռուա-ի հետ շփոթված չլինելու համար։ Սա թերևս վերաբերում է Ադենե լե Ռուա-ին։ "oi" երկբարբառը արտասանվում է ժամանակակից "ouai"-ի նման, այնպես որ նմանությւոնը Արուեին պարզ է և թերևս հիմնավորված)

Վոլտերը իր աշխատույթունները ստորագրել է առնվազն 178 կեղծանուններով։

Մեծ Բրիտանիա[խմբագրել]

1726 թ. Վոլտերը Պատասխանել է ֆրանսիացի ազնվական ասպետ՝ դը Ռոհանի վիրավորանքին, որի ծառայողները մի քանի օր անց ծեծում են Վոլտերին։ Այդ օրվանից սկսած Վոլտերը փնտրում էր հատուցում ր նույնիսկ պատրաստ էր պայքարել մենամարտում։ Ռոհանի արիստոկրատական ընտանիքը ձեռք է բերում ֆրանսիական արքա Լյուդովիկոս XV-ի ստորագրությամբ նամակ, որը հաճախ գնվել է հարուստ ազնվականության կողմից, անցանկալի իրավիճակներից խուսափելու համար։ Սա պատճառ հանդիսացավ, որ Վոլտերը զրկվի ազատությունից առանց դատավարության և պաշտպանվելու հնարավորության։ Վախենալով անորոշ տարիների անազատությունից Վոլտերը առաջրկում է, որ իրեն աքսորեն Անգլիա՝ որպես այլընտրանքային պատիժ։ Ֆրանսիական իշխանությունները հաստատեցին։ Այս միջադեպը հիմք հանդիսացավ Վոլտերի համար, որ նա ձեռնամուխ լինի ֆրանսիական դատական համակարգի բարելավմանը։ 1726-ից 1728 թվականներին նա վարձով բնակվել է Մեյդեն Լայն Կոնվենտ Գարդենում։

Վոլտերի արտաքսումը Մեծ Բրիտանիա տևել է 3 տարի, և կենսափորձը ազդեցութունն ունեցել է նրա մտածողության վրա։ Նրան ավելի շատ ոգևորում էր Բրիտանական սահմանադրական միապետությունը քան ֆրանսիական բացարձակ միապետությունը, և երկրում խոսքի և կրոնի ազատության աջակցությունը։ Նրա վրա ազդեցությւոն են ունեցել նաև ժամանակի նեոկլասիցիզմը ներկայացնող գրողները և անգլիական գրականությւոնը, հատկապես Շեքսպիրի աշխատությունները, որոնք դեռևս համեմատաբար քիչ հայտնի էին Եվրոպայում։

Ըստ Վոլտերի ՝ Շեքսպիրը օրինակն էր այն դրամատուրգի, որին պետք է հետամուտ լինեին ֆրանսիացի դրամատուրգները , քանի որ նրանք բացի շատ նուրբ լինելուց չէին կարողանում այնպիսի գործեր գրել, որոնք բեմադրելը կլիներ ավելի հեշտ։ Ավելի ուշ, երբ Շեքսպիրի ազդեցությունը աճում էր Ֆրանսիայում, Վոլտերը գործում էր։ Նա օրինակ էր տալիս սեփական դրամաներով և քննադատում էր Շեքսպիրի գործերի մեջ այն ամենը, ինչը իր կարծիքով բարբարոսությն ծնունդ էր։ Վոլտերը ներկա է եղել իսահակ Նյուտոնի հուղարկավորությանը և գովաբանել է անգլիացիներին, որ հերետիկոսական հավատալիքներով գիտնականի պատվով թաղել են Վեստմինստերյան աբբայություն-ում։

Երեք տարի վտարման մեջ գտնվելով Վոլտերը վերադարձավ Փարիզ և հրատարակեց իր կարծիքները Բրիտանական վերաբերմունքների մասին դեպի կառավարությունը, գրականությունը և կրոնը իր էսսեների գրքում որը անվանվեց Նամակներ Անգլիական Ժողովրդի Վերաբերյալ և տպվեց Լոնդնում 1733 թվականին։ 1734 թվականին տպագրվեց Ռուենում տպագրվեց Փիլիսոփայական Նամակներ էսսեների գիրքը։ Վերջինիս փոփոխված տարբերակը լույս տեսավ անգլերենով 1778 թվականին վերանվանվելով Փիլիսոփայական Նամակներ Անգլերենի Մասին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png