Իսահակ Նյուտոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Իսահակ Նյուտոն
Isaac Newton
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 25 1642 (հունվարի 4 1643)[1][2]
Վուլսթորփ-բայ-Քոլսթերուորս, Լինկոլնշիր, Անգլիայի թագավորություն[1]
Մահացել է մարտի 20 (31), 1727[3][4] (84 տարեկանում)
Քենսինգթոն, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[5]
Գերեզման Վեստմինստերյան աբբայություն
Բնակության վայր(եր) Անգլիա
Քաղաքացիություն Անգլիայի թագավորություն[6]
Flag of Great Britain (1707-1800).svg Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[7]
Դավանանք անգլիկանություն
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, փիլիսոփա, աստղագետ, աստվածաբան, գյուտարար, ալքիմիկոս, քաղաքական գործիչ, Խորագետ, համալսարանի պրոֆեսոր, ոչ գեղարվեստական գրող և ֆիզիկոս տեսաբան
Գործունեության ոլորտ ֆիզիկա, Մեխանիկա, մաթեմատիկա և աստղագիտություն
Պաշտոն(ներ) Անգլիայի Ազգային ժողովի անդամ[1], Գանձատան կանցլեր[1], դրամատան վարպետ և Անգլիայի Ազգային ժողովի անդամ
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[1][8]
Ալմա մատեր Գրանթամի Քինգի դպրոց, Թրինիթի քոլեջ[1] և Թրինիթի քոլեջ
Տիրապետում է լեզուներին լատիներեն և անգլերեն[9]
Գիտական ղեկավար Isaac Barrow[10]
Ազդվել է Ռենե Դեկարտ
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) չկա
Հայր Isaac Newton Sr.
Մայր Հանա Այսկոու
Ստորագրություն
Isaac Newton signature ws.svg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Isaac Newton Վիքիպահեստում

Իսահակ Նյուտոնը (անգլ.՝ Sir Isaac Newton, դեկտեմբերի 25 1642 (հունվարի 4 1643)[1][2], Վուլսթորփ-բայ-Քոլսթերուորս, Լինկոլնշիր, Անգլիայի թագավորություն[1] - մարտի 20 (31), 1727[3][4], Քենսինգթոն, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[5]), անգլիացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, մեխանիկ և աստղագետ, դասական ֆիզիկայի հիմնադիրներից մեկը։ «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» ֆունդամենտալ աշխատանքի հեղինակն է, որտեղ նա շարադրել է երկրի ձգողականության օրենքը և մեխանիկայի երեք օրենքները, որոնք հանդիսանում են դասական մեխանիկայի հիմքը։ Մշակել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշվարկը, գույնի տեսությունը, հիմնադրել է ժամանակակից ֆիզիկական օպտիկայի հիմունքները, ստեղծել է շատ այլ մաթեմատիկական և ֆիզիկական տեսություններ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսահակ Նյուտոնը ծնվել է Վուլսթորփ գյուղում[Ն 1]) (անգլ.՝ Woolsthorpe, կոմսություն Լինկոլնշիր) քաղաքացիական պատերազմի նախաշեմին։ Նյուտոնի հայրը փոքրամարմին, սակայն շատ հաջողակ ֆերմեր Իսահակ Նյուտոնը (1606—1642) չի ապրում մինչև որդու ծնունդը։ Տղան ծնվել էր վաղաժամ, տկար, որի պատճառով էլ երկար ժամանակ չէին համարձակվում նրան մկրտել[11]։ Այնուհանդերձ նա գոյատևեց, մկրտվեց (1 հունվարի), և (անգլ.՝ Isaac Newton), Իսահակ անունով ի հիշատակ իր հոր։ Սուրբ Ծննդյան տոնի օրը ծնվելու փաստը Նյուտոնը համարում էր ճակատագրի հատուկ նշան[12]: Չնայած նորածնի տկարությանը, նա ապրեց 84 տարի։

Նյուտոնն անկեղծորեն համարում էր, որ իր տոհմը սերում է XV դարի շոտլանդական ազնվականներից, սակայն պատմաբանները հայտնաբերել են, որ 1524 թվականին նրա նախնինները եղել են աղքատ գյուղացիներ[13]: XVI դարավերջին ընտանիքը հարստացել է և անցել յոմենների կարգ (հողագործներ)։ Նյուտոնի հայրը թողել էր այն ժամանակի համար մեծ ժառանգություն՝ գումար 500 ֆունտ ստեռլինգ և մի քանի հարյուր ակր բերրի հողեր, որոնք պատված էին դաշտերով ու անտառներով:

1646 թվականի հունվարին Նյուտոնի մայրը՝ Աննա Էյսքոուն (անգլ.՝ Hannah Ayscough)[K 3] (1623—1679) նորից ամուսնանում է: Նոր ամուսնուց՝ 63-ամյա ամուրիից նա ունենում է երեք երեխա, և նա սկսում է ավելի քիչ ուշադրություն դարձնել Իսահակին: Տղայի հովանավորն է դառնում մորեղբայրը՝ Վիլյամ Էյսքոուն: Ժամանակակիցների վկայությամբ, Նյուտոնը մանկության տարիներին յռակյաց էր, ինքնամփոփ և մեկուսացված, սիրում էր կարդալ և ստեղծել տեխնիկական խաղալիքներ՝ արևային և ջրային ժամացույցներ, հողմաղաց և այլն։ Ողջ կյանքում նա իրեն զգաց միայնակ[12]։

1653 թվականին մահանում է խորթ հայրը , որի ժառանգության մի մասն անցնում է Նյուտոնի մորը և անմիջապես այն ձևակերպվում է Իսահակի անունով։ Մայրը վերադառնում է տուն, սակայն հիմնական ուշադրությունը հատկացնում է երեք փոքրիկ երեխաներին ու ընդարձակ տնտեսությանը։ Իսահակը առաջվա պես մնում է ինքն իրեն։

1655 թվականին 12-ամյա Նյուտոնին տալիս են սովորելու Գրենտեմի մոտակա դպրոցում, որտեղ նա ապրում է դեղագործ Կլարկի տանը։ Շուտով տղան ցուցաբերում է բացառիկ ունակություններ, սակայն 1659 թվականին մայրը՝ Աննան ետ է բերում նրան, և փորձում է պարտադրել 16-ամյա որդուն տնային տնտեսության կառավարման աշխատանքների մի մասը։ Փորձը չբերեց հաջողություն, քանի որ Իսահակը բոլոր մնացած զբաղմունքներից նախընտրում է գրքերի ընթերցանությունը, բանաստեղծություններ ստեղծագործելը և հատկապես տարբեր մեխանիզմների կառուցումը ։ Այդ ժամանակ Աննային է դիմում Նյուտոնի դպրոցական ուսուցիչ Սթոքսը, և սկսում նրան համոզել շարունակելու անսովոր ունակություններով օժտված, շնորհալի որդու ուսումը ։ Այդ խնդրանքին են միանում քեռի Վիլյամը և Իսահակի գրենտեմյան ծանոթներից մեկը՝ ( դեղագործ Կլարկի ազգականը ) Հեմֆրի Բաբինգտոնը, որը Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի անդամ էր։ Նրանք միացյալ ուժերով, վերջիվերջո հասնում են իրենց ուզածին։ 1661 թվականին Նյուտոնը բարեհաջող ավարտում է դպրոցը և ուղևորվում է շարունակելու կրթությունը Քեմբրիջի համալսարանում։

Թրինիթի քոլեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1661 թվականի հունիսին 18-ամյա Նյուտոնը ժամանում է Քեմբրիջ: Համաձայն կանոնադրության, նրանից ընդունում են լատիներեն լեզվի իմացության քննություն, որից հետո հայտնում են, որ նա ընդունվել է Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի քոլեջ (Սուրբ Երրորդության Քոլեջ): Այս ուսումնական հաստատության հետ են կապվում Նյուտոնի կյանքի ավելի քան 30 տարիները:

Քոլեջը, ինչպես և ողջ համալսարանը դժվար ժամանակներ էր ապրում: Նոր էր (1660) վերականգնվել միապետությունը Անգլիայում, թագավոր Կարլ II-ը հաճախ էր ուշացնում համալսարանի համար նախատեսված վճարումները, վտարում էր դասախոսական կազմի զգալի կազմին, որոնք նշանակվել էին հեղափոխության տարիներին: Ընդամենը 400 մարդ էր ապրում Թրինիթի քոլեջում, այդ թվում ուսանողներ, ծառաներ և 20 աղքատ, որոնց ըստ կանոնադրության քոլեջը պարտավոր էր ողորմություն տալ: Ոսումնական պրոցեսը վճարովի վիճակում էր գտնվում:

Նյուտոնին ընդգրկում են ուսանողների «սայզեր » կարգում (անգլ.՝ sizar), որոնցից չէին վերցնում ուսման վճար (հավանաբար, Բաբինգտոնի հանձնարարությամբ): Այդ ժամանակների չափանիշներով, սայզերը պարտական էր վճարել իր ուսման համար տարատեսակ աշխատանքներով համալսարանում, կամ էլ քոլեջի ավելի հարուստ ուսանողներին ինչ֊որ ծառայություններ մատուցելով: Փաստագրական վկայություններն ու այդ շրջանի հիշողությունները կապված նրա կյանքի հետ շատ քիչ են պահպանվել: Այդ տարիներին վերջնականապես ձևավորվում է Նյուտոնի բնավորությունը՝ ձգտում հասնելու նպատակակետին, անհանդուրժողականություն կեղծիքի, խաբեության, զրպարտանքի և հարստահարման նկատմամբ, անտարբերություն հասարակական փառքի հանդեպ: Առաջվա նման նա ընկերներ չուներ:

1664 թվականի ապրիլին Նյուտոնը, հանձնելով քննությունները,  տեղափոխվում է ավագ ուսանողների ավելի բարձր կատեգորիա՝ սքոլարներ (անգլ.՝ scholars) , ինչը տալիս է նրան իրավունք կրթաթոշակ ստանալու և ուսումը քոլեջում շարունակելու:

Չնայած Գալիլիեյի հայտնագործությանը, բնագիտությունը և փիլիսոփաությունը Քեմբրիջում առաջվա նման դասավանդում էին ըստ Արիստոտելի: Սակայն Նյուտոնի պահպանված տետրերում արդեն հիշատակվում են Գալիլեյը, Կոպեռնիկոսը, կարտեզայնականությունը, Կեպլերը և Գասենդիի ատոմիստական տեսությունը: Դատելով այդ տետրերից, նա շարունակում էր ստեղծել սարքեր (հիմնականում գիտական գործիքներ), խանդավառությամբ զբաղվում էր օպտիկայով, աստղագիտությամբ, մաթեմատիկայով, հնչյունաբանությամբ, երաժշտության տեսությամբ: Համաձայն հարևան սենյակցու հիշողությունների, Նյուտոնը անձնվիրաբար տրվում էր ուսմանը, մոռանալով ուտելու և քնի մասին։ Հավանաբար, չնայած բոլոր դժվարություններին, դա հենց այն ապրելակերպն էր, որը նախընտրում էր նա:

1664 թվականը Նյուտոնի կյանքում հարուստ էր նաև այլ իրադարձություններով: Նյուտոնը ապրում է ստեղծագործական վերելք, սկսում է ինքնուրույն գիտական գործունեություն և կազմում է մասշտաբային ցանկ (45 կետերից) չլուծված պրոբլեմների՝ բնության և մարդկային կյանքի (լատ.՝ Questiones quaedam philosophicae): Հետագայում համանման ցանկերը մեկ անգամ չէ որ հայտնվում են նրա աշխատանքային տետրերում: Այդ նույն տարվա մարտին, վերջերս քոլեջում հիմնադրված (1663) մաթեմատիկայի ամբիոնում սկսվում են նոր դասախոսի՝ 34-ամյա  Իսահակ Բարրոուի դասընթացները, որը մեծ մաթեմատիկոս էր, Նյուտոնի ապագա ընկերն ու ուսուցիչը: Նյուտոնի մոտ հետաքրքրությունը դեպի մաթեմատիկան կտրուկ աճում է: Նա կատարում է իր առաջին նշանակալից մաթեմատիկական հայտնագործությունը. երկանդամի տարալուծումը կամավոր ռացիոնալ ցուցչի համար նախատեսված (ներառյալ բացասականները), իսկ նրա միջոցով անցնում է իր գլխավոր մաթեմատիկական մեթոդին՝ ֆունկցիայի տարալուծմանը անվերջ շարքում: Տարեվերջին Նյուտոնը դառնում է բակալավր:

Նյուտոնի աշխատությունների գիտական հենքն ու ստեղծագործական ոգեշնչողները եղել են մեծամասամբ ֆիզիկոսններ Գալիլեյը, Դեկարտը և Կեպլերը: Նյուտոնը ավարտում է նրանց աշխատանքները, միավորելով աշխարհի ունիվերսալ համակարգը: Քիչ, սակայն էական ազդեցություն են թողնում այլ մաթեմատիկոսներ և ֆիզիկոսներ՝ Էվկլիդեսը, Ֆերման, Հյուգենսը, Վալլիսը և նրա անմիջական ուսուցիչ Բարրոուն: Նյուտոնի ուսանողական նոթատետրում կա ծրագրային արտահայտություն.

Aquote1.png Փիլիսոփայության մեջ չի կարող լինել իշխող, բացի ճշմարտությունից... Մենք պարտավոր ենք կանգնեցնել Կեպլերի, Գալիլեյի, Դեկարտի ոսկուց արձանները և յուրաքանչչուրի վրա գրել. «Պլատոնը ընկեր է, Արիստոտելն րնկեր է, բայց գլխավոր ընկերը ճշմարտությունն է»
- Իսահակ Նյուտոն
Aquote2.png


«Ժանտախտի տարիներ» (1665—1667)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1664 թվականի Սուրբ Ծննդյան նախօրեին լոնդոնյան տների վրա սկսեցին հայտնվել կարմիր խաչեր՝ առաջին տարբերակման նշանները ժանտախտի Մեծ էպիդեմիայի: Ամռանը մահաբեր էպիդեմիան զգալիորեն ընդլայնվում է։ 1665 թվականի օգոստոսի 8-ին պարապմունքները Թրինիթի քոլեջում ընդհատվում են և անձնակազմը լուծարվում է մինչև համաճարակի ավարտը։ Նյուտոնը ուղևորվում է տուն՝ Վուլսթորփ, իր հետ վերցնելով հիմնական գրքերը, տետրերն ու գործիքները[14]։

Դրանք դժբախտ տարիներ էին Անգլիայի համար՝ կործանարար ժանտախտ (միայն Լոնդոնում զոհվեց բնակչության մեկ հինգերորդը), ավերիչ պատերազմ Հոլանդիայի հետ, Մեծ լոնդոնյան հրդեհը։ Սակայն իր գիտական բացահայտումների կարևոր մասը Նյուտոնն արեց միայնության մեջ << ժանտախտի տարիներին>>։ Պահպանված նշումներից երևում է, որ 23-ամյա Նյուտոնն արդեն ազատորեն տիրապետում էր դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաիշվարկ հիմնական մեթոդին, ներառյալ ֆունկցիան շարքի վերածելը և այն, որը հետագայում կոչվեց Նյուտոն-Լեյբնիցի բանաձև։ Կատարելով մի շարք օպտիկական սրամիտ փորձարկումներ, նա ապացուցեց, որ սպիտակ գույնը սպեկտորի գույների խառնուրդ է։ Ավելի ուշ Նյուտոնը այդ տարիների մասին հիշում էր[15]

Aquote1.png 1665 թվականի սկզբին ես գտա մոտեցված շարքերի մեթոդը և կանոնը կամայական աստիճանի երկանդամի ձևափոխումը այդպիսի շարքի … Նոյեմբերին ստացա ֆլյուկսի ուղիղ մեթոդը [դիֆերենցիալ հաշվարկ]; հաջորդ տարվա հունվարին ես ստացա գույների տեսությունը, իսկ մայիսին անցա ֆլյուկսի հակադարձ մեթոդին [ինտեգրալ հաշվարկ]… Այդ ժամանակ ես ապրել եմ իմ երիտաարդության լավագույն շրջանը, և ամենից շատ հետաքրքրվում էի մաթեմատիկայով և [բնական] փիլիսոփայությամբ, քան երբևէ չեղավ հետագայում: Aquote2.png


Սակայն նրա ամենակարևոր հայտնագործությունն այդ տարիներին եղավ տիեզերական ձգողականության օրենքը։ Ավելի ուշ, 1686 թվականին, Նյուտոնը գրեց Հալլեյին[16].

Aquote1.png Թղթերում, գրված ավելի քան 15 տարի առաջ (հստակ թիվը ես չեմ կարող ասել, սակայն, ցանկացած դեպքում, դա եղել է մինչ իմ նամակագրությունը Օլդենբուրգի հետ), ես արտահայտել եմ մոլորակների ձգողականության քառակուսային հակադարձ համեմատականությունը դեպի Արեգակ՝ կախված հեռավորությունից, և հաշվարկել եմ ճիշտ հարաբերությունը երկրի ծանրության և conatus recedendi [ձգտումը] Լուսնի դեպի երկրի կենտրոնը, թեկուզ և ոչ այնքան ճշգրիտ: Aquote2.png


Անճշտությունը, նշված Նյուտոնի կողմից, գալիս էր այն բանից, որ Երկրի չափսերը և ազատ անկման արագացման մեծությունը  Նյուտոնը վերցրեց Գալիլեյի «Մեխանիկա»-ից, որտեղ նրանք բերվում էին զգալի սխալով[17]: Ավելի ուշ Նյուտոնը ստացավ Պիկարի ավելի ճշգրիտ տվյալներ և վերջնականապես համոզնեց իր տեսության ճշմարտացիության մեջ[18]։

Հանրահայտ լեգենդն կա այն մասին, թե ձգողականության օրենքը Նյուտոնը բացահայտել է, հետևելով ծառի ճյուղից խնձորի անկմանը։ Առաջին անգամ «Նյուտոնի խնձոր» արտահայտությունը մանրակրկիտ նշում է Նյուտոնի կենսագիր Վիլյամ Ստյուկլին  (գիրք «Հիշողություններ Նյուտոնի կյանքի մասին », 1752 թիվ)[19]:

Aquote1.png Ընթրիքից հետո եղանակը տաքացավ, մենք դուրս եկանք այգի և խնձորենու ստվերի տակ խմեցինք թեյ։ Նա[Նյուտոնը] ասաց ինձ, որ գրավիտացիայի մասին միտքը իր գլխում ծագեց, երբ նա հենց նույն ձևով նստել է ծառի տակ։ Նա գտնվում էր բարձր տրամադրության տակ, երբ անսպասելի ճյուղից ընկավ խնձոր։ «Ի՞նչու են խնձորները միշտ ընկնում գետնին ուղղահայաց» — մտածեց նա։ Aquote2.png


Լեգենդը հանրահայտ դարձավ Վոլտերի շնորհիվ[20]։ Իրականում, ինչպես երևում է Նյուտոնի աշխատանքային տետրերից, նրա համընդհանուր ձգողականության տեսությունը զարգացել է աստիճանաբար։ Մյուս կենսագիրը՝ Հենրի Փեմբերտոնը, բերում է Նյուտոնի հիմնավորումները (առանց հիշատակելու խնձորը ) ավելի մանրամասն. «համեմատելով մի քանի մոլորակների ընթացքները և նրանց հեռավորությունը մինչև Արեգակ, նա հայտնաբերեց, որ… այդ ուժը պետք է փոքրանա քառակուսային համամասնությամբ հեռավորության մեծացմանը զուգընթաց»։ Այլ խոսքով, Նյուտոնը հայտնաբերեց, որ Կեպլերի երրորդ օրենքը, կապված Արեգակի շուրջը մոլորակների պտույտների տևողությունը նրանց միջև եղած հեռավորությունից, հետևում է հատկապես « հակադարձ քառակուսային բանաձևը» ձգողականության օրենքի համար (շրջանագծային ուղեծրերի մոտեցմամբ )։ Ձգողականության օրենքի վերջնական ձևակերպումը, որը մտավ դասագրքեր, Նյուտոնը դուրս բերեց ավելի ուշ, այն բանից հետո , երբ նրան պարզ եղան մեխանիկայի օրենքները։

Այդ բացահայտումները, ինչպես նաև շատ այլ հետագա բացահայտումներ, հրապարակվել են 20-40 տարի հետո, քան նրանք արվել են։ Նյուտոնը փառքի հետևից ընկած չէր։ 1670 թվականին նա գրում է Ջոն Քոլլինզին․ «Ես չեմ տեսնում ոչ մի ցանկալի բան փառքի մեջ, նույնիսկ եթե ես ընդունակ լինեի վաստակել այն։ Դա, հնարավոր է, որ կավելացներ թիվն իմ ծանոթների, սակայն դա հենց այն է, ինչից ես ամենից շատ փորձում եմ խուսափել»։ Իր առաջին գիտական աշխատանքը (հոկտեմբեր 1666)՝ վերլուծության ( անալիզի) հիմունքների բացատրությունը, նա չհրապարակեց: Այն գտան միայն 300 տարի անց[21]։

Գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օպտիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օպտիկային վերաբերող առաջին՝ «Լույսի և գույների նոր տեսություն» (1672 թ.) աշխատանքում Նյուտոնն արտահայտել է «լույսի մարմնականության» մասին իր հայացքները (լույսի մասնիկային հիպոթեզը)։ Այդ աշխատանքի առաջացրած բուռն բանավեճերում Նյուտոնի հայացքների հակառակորդն էր Ռոբերտ Հուկը, ով այդ ժամանակ իշխող ալիքային պատկերացումների կողմնակիցն էր։ Պատասխանելով Հուկին՝ Նյուտոնն արտահայտել է լույսի մասնիկային և ալիքային պատկերացումները համատեղող հիպոթեզ։ Այդ հիպոթեզը նա հետագայում զարգացրել է «Լույսի և գույների տեսություն» աշխատության մեջ, որտեղ նկարագրել է Նյուտոնի օղակներով փորձը և հաստատել լույսի պարբերականությունը։ Նյուտոնի օղակներ, հավասար հաստության ինտերֆերենցիոն համակենտրոն շերտեր, որոնք դիտվում են երկու մակերևույթների (երկու գնդերի, հարթության և գնդի) հպման կետի շուրջը։ Ինտերֆերենցիան տեղի է ունենում հպվող մարմինները բաժանող բարակ բացակում (սովորաբար օդային), որը բարակ թաղանթի դեր է կատարում։ Մոնոքրոմատիկ լույսով լուսավորելիս հպման կետում առաջանում է սև բիծ շրջապատված հերթագայող լուսավոր և մութ օղակներով։ Այս երևույթը դիտել և նկարագրել է Նյուտոնը 1675 թ.։ Ոչ մոնոքրոմատիկ լուսային փնջի դեպքում մութ և լուսային օղակների փոխարեն դիտվում են գունավոր օղակներ։ Գույները դասավորված են լինում որոշակի հաջորդականությամբ և կոչվում են «Նյուտոնի գույներ»

Լոնդոնի Թագավորական ընկերության նիստում այդ աշխատությունն ընթերցելիս, Հուկը հանդես է գալիս առաջնայնության հավակնությամբ, և Նյուտոնը չի հրապարակում օպտիկային վերաբերվող աշխատանքները (այդ աշխատանքը հրապարակվում է միայն 1704-ին՝ Հուկի մահից հետո)։

«Օպտիկայում» Նյուտոնը նկարագրել է լույսի դիսպերսիայի հայտնաբերման ուղղությամբ իր կատարած խիստ մանրակրկիտ փորձերը, լույսի ինտերֆերենցիան բարակ թիթեղներում և ինտերֆերենցիոն գույների փոփոխությունը Նյուտոնի օղակներում՝ կախված թիթեղի հաստությունից։ Ըստ էության, նա առաջինն էր, որ չափեց լուսային ալիքի երկարությունը։

Տեսական մեխանիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդուարդո Պաոլոցցիի հեղինակած Նյուտոնի արձանը Բրիտանական գրադարանի մուտքի մոտ։

Իր նշանավոր Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները աշխատությունը Նյուտոնն ստեղծել է 1684-1686 թթ. Կարելի է ասել, որ դա եղել է իր կյանքի գլխավոր գիրքը, որի վրա աշխատելիս իրեն ամբողջությամբ նվիրել է այդ գործին։ Դա է վկայում նաև գիտնականի ազգական և այդ տարիների օգնական Հեմփրի Նյուտոնն իր հուշերում։

Գրքի հրատարակումը նախատեսված էր իրագործել Թագավորական ընկերության միջոցներով, սակայն, 1686 թ. սկզբին ընկերությունը լույս էր ընծայել պահանջարկ չգտած ձկների պատմության մի տրակտատ և դրանով սպառել էր իր բյուջեն։ Ծախսերն իր վրա վերցրեց Գալիլեո Գալիլեյը, ում, որպես հատուցում՝ ընկերությունը նվիրաբերեց ձկների պատմության տրակտատի հիսուն օրինակ։

Գրքի երեք հատորները լույս են տեսել 1687 թ. և նրա երեք հարյուր օրինակ տպաքանակը սպառվել է այն ժամանակվա համար շատ արագ՝ չորս տարում։

Օրենքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեխանիկայի, դասական մեխանիկայի երեք հիմնական օրենքներ։ Ձևակերպել է 1687 թ.։

  • Առաջին օրենք - ամեն մի մարմին շարունակում է պահպանել դադարի կամ հավասարաչափ ուղղագիծ շարժման վիճակը, քանի դեռ հարկադրված չէ փոփոխել այդ վիճակը կիրառված ուժերի ազդեցությամբ։
  • Երկրորդ օրենք - Շարժման քանակի փոփոխությունը համեմատական է կիրառված շարժիչ ուժին և տեղի է ունենում այն ուղղի ուղղությամբ, որով ազդում է ուժը։
  • Երրորդ օրենք - Ազդումը միշտ ունի հավասար և հակադիր հակազդում, այլ կերպ, երկու մարմինների փոխազդեցությունները միմյանց հավասար են և հակառակ ուղղված։ Ըստ արդի մեխանիկայի պատկերացումների առաջին և երկրորդ օրենքներում մարմին ասելով պետք է հասկանալ նյութական կետ։

Տիեզերական ձգողականության օրենքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս օրենքը Նյուտոնը հայտնագործել է 1686 թ.։ Գալիլեյին գրած նամակում նա ասում է, որ դեպի Արեգակն ունեցած մոլորակների ձգողականության ուժը հակադարձ համեմատական է նրանց հեռավորության քառակուսուն։ Նույնը կարելի է ասել Լուսնի և Երկրի մասին։

Կա հայտնի լեգենդ այն մասին, որ ձգողականության օրենքը Նյուտոնը հայտնագործել է ծառի ճյուղից ընկնող խնձորին նայելով։ Առաջին անգամ «Նյուտոնի խնձորի» մասին հիշատակել է նրա կենսագիր Ուիլյամ Սթյուքլին 1752 թ. հրատարակված «Հուշեր Նյուտոնի կյանքի մասին» գրքում՝

Ճաշից հետո բացվեց տաք եղանակ, և մենք դուրս եկանք այգի և թեյ էինք խմում խնձորենիների ստվերում։ Նա [Նյուտոնն] ինձ ասաց, որ գրավիտացիայի միտքն իր գլխում ծագել է, երբ ճիշտ այսպես նստած է եղել ծառի տակ։ Տեսնելով ծառից հանակարծակի ընկնող խնձորը, նա մտածում է. «Ինչու՞ են խնձորները միշտ ընկնում երկրին ուղղահայաց»։

Գիտնականի արած այս և մյուս հայտնագործություններից շատերը հրապարակվել են դրանք արվելուց 20-40 տարի հետո. Նյուտոնը չէր վազում փառքի ետևից։ 1670 թ. նա գրում է Ջոն Քոլինզին. «Ես փառքի մեջ ոչինչ ցանկալի չեմ տեսնում, եթե նույնիսկ կարողանայի այն վաստակել։ Հնարավոր է, որ դրա շնորհիվ կմեծանար իմ ծանոթների քանակը, սակայն դա հենց այն բանն է, ինչից ես ամենաշատն եմ խուսափում»։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Berry A. A Short History of Astronomy John Murray, 1898.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.bbc.co.uk/timelines/zwwgcdm
  4. 4,0 4,1 4,2 http://westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton
  5. 5,0 5,1 5,2 Ньютон Исаак // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 18 : Никко — Отолиты. — С. 164–166.
  6. http://www.humanistictexts.org/newton.htm
  7. http://db.stevealbum.com/php/chap_auc.php?site=2&lang=1&sale=4&chapter=17&page=3
  8. https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows
  9. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119176085
  10. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  11. Карцев В. П., 1987, մեկնաբանություն՝ Глава «Мать Анна»
  12. Акройд П., 2011, մեկնաբանություն՝ Глава 1
  13. Карцев В. П., 1987, էջ 8
  14. Акройд П., 2011, մեկնաբանություն՝ Глава 3
  15. Спасский Б. И. История физики. — Т. 1. — С. 131.
  16. Вавилов С. И. Исаак Ньютон. Глава 9.
  17. Карцев В. П., 1987, էջ 96
  18. Кудрявцев П. С. Курс истории физики. — Т. 1. — С. 223.
  19. Lenta.ru: Прогресс: Недалеко упало.
  20. Карцев В. П., 1987, էջ 81—82
  21. Карцев В. П., 1987, էջ 107, 128

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing