Իսահակ Նյուտոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Իսահակ Նյուտոն
Isaac Newton
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 25 1642 (հունվարի 4 1643)[1][2]
Վուլսթորփ-բայ-Քոլսթերուորս, Լինկոլնշիր, Անգլիայի թագավորություն[1]
Մահացել է մարտի 20 (31), 1727[3][4] (84 տարեկանում)
Քենսինգթոն, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[5]
Գերեզման Վեստմինստերյան աբբայություն
Բնակության վայր(եր) Անգլիա
Քաղաքացիություն Անգլիայի թագավորություն[6]
Flag of Great Britain (1707-1800).svg Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[7]
Դավանանք անգլիկանություն
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, փիլիսոփա, աստղագետ, աստվածաբան, գյուտարար, ալքիմիկոս, քաղաքական գործիչ, Խորագետ, համալսարանի պրոֆեսոր, ոչ գեղարվեստական գրող և ֆիզիկոս տեսաբան
Գործունեության ոլորտ ֆիզիկա, Մեխանիկա, մաթեմատիկա և աստղագիտություն
Պաշտոն(ներ) Անգլիայի Ազգային ժողովի անդամ[1], Գանձատան կանցլեր[1], դրամատան վարպետ և Անգլիայի Ազգային ժողովի անդամ
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[1][8]
Ալմա մատեր Գրանթամի Քինգի դպրոց, Թրինիթի քոլեջ[1] և Թրինիթի քոլեջ
Տիրապետում է լեզուներին լատիներեն և անգլերեն[9]
Գիտական ղեկավար Isaac Barrow[10]
Ազդվել է Ռենե Դեկարտ
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) չկա
Հայր Isaac Newton Sr.
Մայր Հանա Այսկոու
Ստորագրություն
Isaac Newton signature ws.svg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Isaac Newton Վիքիպահեստում

Իսահակ Նյուտոնը (անգլ.՝ Sir Isaac Newton, դեկտեմբերի 25 1642 (հունվարի 4 1643)[1][2], Վուլսթորփ-բայ-Քոլսթերուորս, Լինկոլնշիր, Անգլիայի թագավորություն[1] - մարտի 20 (31), 1727[3][4], Քենսինգթոն, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[5]), անգլիացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, մեխանիկ և աստղագետ, դասական ֆիզիկայի հիմնադիրներից մեկը։ «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» ֆունդամենտալ աշխատանքի հեղինակն է, որտեղ նա շարադրել է երկրի ձգողականության օրենքը և մեխանիկայի երեք օրենքները, որոնք հանդիսանում են դասական մեխանիկայի հիմքը։ Մշակել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշվարկը, գույնի տեսությունը, հիմնադրել է ժամանակակից ֆիզիկական օպտիկայի հիմունքները, ստեղծել է շատ այլ մաթեմատիկական և ֆիզիկական տեսություններ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վուլսթորփի այն տունը, որտեղ ծնվել է Նյուտոնը։

Նյուտոնի հայրը, նույնպես Իսահակ անունով, ով հասարակ, բայց՝ ունևոր հողագործ էր, մահանում է որդու ծննդից առաջ։

Երբ Նյուտոնը դառնում է երեք տարեկան, նրա մայրը՝ Աննա Էյսքյունյ (անգլ.՝ Hannah Ayscough) նորից է ամուսնանում և գնում է ապրելու նոր ամուսնու մոտ՝ թողնելով որդուն մորական տատի խնամքին։ Պատանի Իսահակը չէր սիրում խորթ հորը և նախատում էր մորը նրա հետ ամուսնանալու համար։

Տասներկուսից մինչև տասնյոթ տարեկանը Նյուտոնը սովորել է Գրենթհեմի (անգլ.՝ Grantham) դպրոցում։ 18 տարեկանում ընդունվում Թրինիթի (Սուրբ Երրորդության) վարժարան (անգլ.՝ Trinity College), որն ավարտում է 1666 թ.։

Նյուտոնի արձանը Թրինիթի քոլեջում

1666-1675 թթ. նա զբաղվում է գիտությամբ։ 1666-ին նա ստեղծեց գրավիտացիայի տեսությունը, 1668-ին ներկայացրեց իր տարբեր ոսպնյակներից բաղկացած «Հայելի-հեռադիտակ»-ը, 1672-ից զբաղվում է լույսի հատկություններով և գրում բազմաթիվ աշխատանքներ։

1675-1682 թթ. Նյուտոնը գիտական աշխատանքներ չի կատարում։ Դրանից հետո նա ստեղծեց գրավիտացիայի օրենքները, բացատրեց մոլորակների էլիպսաձև շարժումը և 1687-ին գրեց իր «Philosophiae Naturalis Principia Mathematika»-ն։

1705 թ. Աննա թագուհին Նյուտոնին շնորհում է ասպետի կոչում, որից հետո նա դառնում է սըր Իսաակ Նյուտոն։ Դա առաջին դեպքն էր, երբ ասպետի կոչում էր շնորհվում գիտական ծառայությունների համար։

Չնայած նրան, որ Նյուտոնը ծնվել էր շատ թույլ առողջությամբ, նա ապրեց 83 տարի։ Նա մահացել է Լոնդոնից ոչ հեռու գտնվող Քենսինգթոն քաղաքում 1727 թ. մարտի 20 (31)-ին։ Նյուտոնին մեծ հանդիսավորությամբ թաղում են Լոնդոնի Վեստմինսթեր մատուռում (Westminster Abbey)։

Քոլեջ Թրինիթի (1661֊1664)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրինիթի քոլեջը

1661 թվականի հունիսին 18֊ամյա Նյուտոնը տեղափոխվում է Քեմբրիջ։ Տեղի կարգին համաձայն նրա համար նշանակվում է լատիներենի քննություն, որից հետո նրան տեղեկացնում են, որ նա ընդունվել է Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի քոլեջ (Սուրբ Երրորդության Քոլեջ)։ Այդ ուսումնական հաստատության հետ են կապված Նյուտոնի կյանքի 30 տարիներից ավելին։

Քոլեջը, ինչպես և ամբողջ համալսարանը շատ ծանր ժամանակաշրջան էր ապրում։ Հենց այդ շրջանում էր Անգլիայում վերականգնվել միապետությունը, թագավոր Կառլ II-ը հաճախ ուշացնում էր համալսարանի համար արդեն ընդունված վճարումները և հեռացրել էր աշխատանքից համալսարանի դասախոսական կազմի զգալի մասին, որոնք իրենց աշխատանքն էին գտել այդ համալսարանում հեղափոխության տարիներին[11]։ Ընդհանուր հաշվարկով Թրինիթի քոլեջում ապրում է 400 մարդ, այդ թվում ուսանողները, ծառայողները և 20 անապահովներ, որոնք ըստ նշանակված կարգի քոլեջի կողմից պետք է ստանային ողորմություն։ Ուսումնական գործընթացը վճարովի վիճակում էր[11]։

Նյուտոնը պատկանում էր քոլեջում «սայզեր» (անգլ.՝ sizar) ուսանողներին շարքին, որոնք ուսման համար վարձ չէին վճարում (հավանական է Բաբինգտոնի միջամտության արդյունքում)։ Այդ ժամանակաշրջանի նորմերին համապատասխան «սայզերը» պարտավոր էր վճարել իր ուսման վարձը համալսարանի համար տարատեսակ աշխատանքներ կատարելու կամ էլ քոլեջի հարուստ ուսանողներին ինչ֊որ ծառայություններ ներկայացնելու միջոցով։ Նյուտոնի կյանքի այս շրջանից պահպանվել են շատ քիչ փաստագրական տեղեկություններ։ Այդ թվականներին վերջնականապես ձևավորվում է Նյուտոնի բնավորության գծերից մի քանիսը՝ նպատակասլացությունը, անհանդուրժողակնությունը խաբեության, զրպարտանքի և հարստահարման նկատմամբ և անտարբերությունը հասարակական փառքին։ Նա սովորականի պես ընկերներ չուներ[12]։

1664 թվականի ապրիլին Նյուտոնը հանձնելով իր քննությունները տեղափոխվում է ավագ ուսանողների ավելի բարձր կատեգորիա, ինչը տալիս է նրան կրթաթոշակ ստանալու և ուսումը քոլեջում շարունակելու իրավունք։

Չնայած Գալիլեյի հայտնագործմանը, բնագիտությունը և փիլիսոփայությունը Քեմբրիջում ինչպես նախկինում այդպես էլ այդ շրջանում դասավանդվում էր Արիստոտելի թողած նյութերի հիման վրա։ Սակայն Նյուտոնի պահպանված տետրերում արդեն հիշատակվում են Գալիլեյը, Կոպեռնիկոսը, կարտեզայնականությունը, Կեպլերը և Գասենդիի ատոմիստական թեորեմները։ Դատելով այդ տետրերից, նա շարունակում էր պատրաստել (հիմնականում գիտական գործիքներ), լայնորեն զբաղվում էր օպտիկայով, աստղագիտությամբ, մաթեմատիկայով, հնչյունաբանությամբ և երաժշտության տեսությամբ։ Համաձայն հարևանի հիշողությունների Նյուտոնը անձնվիրաբար տրվում էր ուսմանը՝ մոռանալով ուտելու և քնի մասին․ հավանական է, որ չնայած այդքան դժվարությունների դա հենց այն ապրելակերպն էր, որը անձամբ նախընտրում էր Նյուտոնը[13]։

Իսահակ Բարրոու․ արձան Թրինիթի քոլեջում

1664 թվականը Նյուտոնի կյանքում հարուստ է լինում և այլ իրադարձություններով։ Նյոտոնը ապրում է ստեղածագործական վերելք, սկսում է ինքնուրույն գիտական գործունեություն և կազմում է մասշտաբային ցանկ (կազմված 45 կետերից) նվիրված բնության մեջ մարդկային կյանքի չլուծված խնդիրներին (լատ․՝ Questiones quaedam philosophicae)։ Հետագայում այդպիսի ցանկերը մեկ անգամ չէր, որ կարելի էր նկատել նրա աշխատանքային տետրերում։ Այդ նույն թվականի մարտին քոլեջի շրջանակներում մաթեմատիկայի ոչ վաղ անցյալում հիմնավորված ամբիոնում սկսում է նոր դասախոսի դասեր՝ 34֊ամյա Իսահակ Բարրոուի, խոշոր մաթեմատիկոսի, Նյուտոնի ապագա ընկերոջ և ուսուցչի դասերը։ Նյուտոնի հետաքրքրությունը մաթեմատիկայի նկատմամբ կտրուկ աճում է։ Նա կատարում է առաջին նշանակալից մաթեմատիկական հայտնագործությունը․ կամավոր ռացիոնալ ցուցչի համար նախատեսված երկանդամային տարալուծումը, իսկ այդ հայտնագործման շնորհիվ նա անցում է կատարում իր գլխավոր մաթեմատիկական մեթոդին՝ ֆունկցիայի տարալուծմանը անվերջ շարքում[14]։ Տարվա վերջում Նյուտոնը բակալավր է դառնում։

Նյուտոնի ստեղծագործական գործունեության գիտական պաշտպանումն ու ոգեշնչման աղբյուրն են դառնում մեծամասամբ ֆիզիկոսները․ Գալիլեյը, Դեկարտը և Կեպլերը։ Նյուտոնը ավարտում է նրանց աշխատանքները՝ միավորելով աշխարհի ունիվերսալ համակարգը։ Ավելի քիչ, սակայն էապես նրա վրա ազդեցություն է թողնում այլ մաթեմատիկոսներ և ֆիզիկոսներ․ Էվկլիդեսը, Ֆերման, Հյույգենսը, Վալլիսը և նրա ուսոցիչ Բարրոուն։ Նյուտոնի ուսանողական նշումների գրքույկում կա ծրագրային անդրադարձ[15]

Փիլիսոփայության մեջ բացի ճշմարտությունից ոչ մի բան չի կարող իշխել․․․ Մենք պարտավոր ենք կանգնցնել Կեպլերի, Գալիլեյի, Դեկարտի ոսկուց արձանները և նրանցից յուրաքանչյուրի վրա գրել․ «Պլատոնը մեր ընկերն է, Արիստոտելը նույնպես, սակայն մեր գլխավոր ընկերը՝ ճշմարտությունն է»։

Գիտական գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օպտիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օպտիկային վերաբերող առաջին՝ «Լույսի և գույների նոր տեսություն» (1672 թ.) աշխատանքում Նյուտոնն արտահայտել է «լույսի մարմնականության» մասին իր հայացքները (լույսի մասնիկային հիպոթեզը)։ Այդ աշխատանքի առաջացրած բուռն բանավեճերում Նյուտոնի հայացքների հակառակորդն էր Ռոբերտ Հուկը, ով այդ ժամանակ իշխող ալիքային պատկերացումների կողմնակիցն էր։ Պատասխանելով Հուկին՝ Նյուտոնն արտահայտել է լույսի մասնիկային և ալիքային պատկերացումները համատեղող հիպոթեզ։ Այդ հիպոթեզը նա հետագայում զարգացրել է «Լույսի և գույների տեսություն» աշխատության մեջ, որտեղ նկարագրել է Նյուտոնի օղակներով փորձը և հաստատել լույսի պարբերականությունը։ Նյուտոնի օղակներ, հավասար հաստության ինտերֆերենցիոն համակենտրոն շերտեր, որոնք դիտվում են երկու մակերևույթների (երկու գնդերի, հարթության և գնդի) հպման կետի շուրջը։ Ինտերֆերենցիան տեղի է ունենում հպվող մարմինները բաժանող բարակ բացակում (սովորաբար օդային), որը բարակ թաղանթի դեր է կատարում։ Մոնոքրոմատիկ լույսով լուսավորելիս հպման կետում առաջանում է սև բիծ շրջապատված հերթագայող լուսավոր և մութ օղակներով։ Այս երևույթը դիտել և նկարագրել է Նյուտոնը 1675 թ.։ Ոչ մոնոքրոմատիկ լուսային փնջի դեպքում մութ և լուսային օղակների փոխարեն դիտվում են գունավոր օղակներ։ Գույները դասավորված են լինում որոշակի հաջորդականությամբ և կոչվում են «Նյուտոնի գույներ»

Լոնդոնի Թագավորական ընկերության նիստում այդ աշխատությունն ընթերցելիս, Հուկը հանդես է գալիս առաջնայնության հավակնությամբ, և Նյուտոնը չի հրապարակում օպտիկային վերաբերվող աշխատանքները (այդ աշխատանքը հրապարակվում է միայն 1704-ին՝ Հուկի մահից հետո)։

«Օպտիկայում» Նյուտոնը նկարագրել է լույսի դիսպերսիայի հայտնաբերման ուղղությամբ իր կատարած խիստ մանրակրկիտ փորձերը, լույսի ինտերֆերենցիան բարակ թիթեղներում և ինտերֆերենցիոն գույների փոփոխությունը Նյուտոնի օղակներում՝ կախված թիթեղի հաստությունից։ Ըստ էության, նա առաջինն էր, որ չափեց լուսային ալիքի երկարությունը։

Տեսական մեխանիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդուարդո Պաոլոցցիի հեղինակած Նյուտոնի արձանը Բրիտանական գրադարանի մուտքի մոտ։

Իր նշանավոր Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները աշխատությունը Նյուտոնն ստեղծել է 1684-1686 թթ. Կարելի է ասել, որ դա եղել է իր կյանքի գլխավոր գիրքը, որի վրա աշխատելիս իրեն ամբողջությամբ նվիրել է այդ գործին։ Դա է վկայում նաև գիտնականի ազգական և այդ տարիների օգնական Հեմփրի Նյուտոնն իր հուշերում։

Գրքի հրատարակումը նախատեսված էր իրագործել Թագավորական ընկերության միջոցներով, սակայն, 1686 թ. սկզբին ընկերությունը լույս էր ընծայել պահանջարկ չգտած ձկների պատմության մի տրակտատ և դրանով սպառել էր իր բյուջեն։ Ծախսերն իր վրա վերցրեց Գալիլեո Գալիլեյը, ում, որպես հատուցում՝ ընկերությունը նվիրաբերեց ձկների պատմության տրակտատի հիսուն օրինակ։

Գրքի երեք հատորները լույս են տեսել 1687 թ. և նրա երեք հարյուր օրինակ տպաքանակը սպառվել է այն ժամանակվա համար շատ արագ՝ չորս տարում։

Օրենքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեխանիկայի, դասական մեխանիկայի երեք հիմնական օրենքներ։ Ձևակերպել է 1687 թ.։

  • Առաջին օրենք - ամեն մի մարմին շարունակում է պահպանել դադարի կամ հավասարաչափ ուղղագիծ շարժման վիճակը, քանի դեռ հարկադրված չէ փոփոխել այդ վիճակը կիրառված ուժերի ազդեցությամբ։
  • Երկրորդ օրենք - Շարժման քանակի փոփոխությունը համեմատական է կիրառված շարժիչ ուժին և տեղի է ունենում այն ուղղի ուղղությամբ, որով ազդում է ուժը։
  • Երրորդ օրենք - Ազդումը միշտ ունի հավասար և հակարդիր հակազդում, այլ կերպ, երկու մարմինների փոխազդեցությունները միմյանց հավասար են և հակառակ ուղղված։ Ըստ արդի մեխանիկայի պատկերացումների առաջին և երկրորդ օրենքներում մարմին ասելով պետք է հասկանալ նյութական կետ։

Տիեզերական ձգողականության օրենքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս օրենքը Նյուտոնը հայտնագործել է 1686 թ.։ Գալիլեյին գրած նամակում նա ասում է, որ դեպի Արեգակն ունեցած մոլորակների ձգողականության ուժը հակադարձ համեմատական է նրանց հեռավորության քառակուսուն։ Նույնը կարելի է ասել Լուսնի և Երկրի մասին։

Կա հայտնի լեգենդ այն մասին, որ ձգողականության օրենքը Նյուտոնը հայտնագործել է ծառի ճյուղից ընկնող խնձորին նայելով։ Առաջին անգամ «Նյուտոնի խնձորի» մասին հիշատակել է նրա կենսագիր Ուիլյամ Սթյուքլին 1752 թ. հրատարակված «Հուշեր Նյուտոնի կյանքի մասին» գրքում՝

Ճաշից հետո բացվեց տաք եղանակ և մենք դուրս եկանք այգի և թեյ էինք խմում խնձորենիների ստվերում։ Նա [Նյուտոնն] ինձ ասաց, որ գրավիտացիայի միտքն իր գլխում ծագել է, երբ ճիշտ այսպես նստած է եղել ծառի տակ։ Տեսնելով ծառից հանակարծակի ընկնող խնձորը, նա մտածում է. «Ինչու՞ են խնձորները միշտ ընկնում երկրին ուղղահայաց»։

Գիտնականի արած այս և մյուս հայտնագործություններից շատերը հրապարակվել են դրանք արվելուց 20-40 տարի հետո. Նյուտոնը չէր վազում փառքի ետևից։ 1670 թ. նա գրում է Ջոն Քոլինզին. «Ես փառքի մեջ ոչինչ ցանկալի չեմ տեսնում, եթե նույնիսկ կարողանայի այն վաստակել։ Հնարավոր է, որ դրա շնորհիվ կմեծանար իմ ծանոթների քանակը, սակայն, դա հենց այն բանն է, ինչից ես ամենաշատն եմ խուսափում»։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Berry A. A Short History of Astronomy John Murray, 1898.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.bbc.co.uk/timelines/zwwgcdm
  4. 4,0 4,1 4,2 http://westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton
  5. 5,0 5,1 5,2 Ньютон Исаак // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 18 : Никко — Отолиты. — С. 164–166.
  6. http://www.humanistictexts.org/newton.htm
  7. http://db.stevealbum.com/php/chap_auc.php?site=2&lang=1&sale=4&chapter=17&page=3
  8. https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows
  9. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119176085
  10. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  11. 11,0 11,1 Карцев В. П., 1987, էջ 43—44, 52—54
  12. Карцев В. П., 1987, էջ 49—51
  13. Карцев В. П., 1987, էջ 57
  14. Карцев В. П., 1987, էջ 69—73
  15. Карцев В. П., 1987, էջ 62

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են