Գիսաստղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
ԻՌԱՍ-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը, լուսանկարված ինֆրակարմիր լույսում Ինֆրակարմիր աստղագիտական արբանյակից (IRAS)։
103P/Հարտլի գիսաստղի միջուկը արտանետվող նյութերի շիթերով, լուսանկարվել է ավտոմատ միջմոլորակային կայանից։ Միջուկի չափերն են՝ մոտ 2 կմ երկարություն և 400 մետր լայնություն ամենանեղ մասում։

Գիսաստղ կամ գիսավոր (Երկար մազեր՝ ծամեր անեցող, Պոչավոր. միջազգային comet բառը ծագել է հունարեն՝ κομήτης, komḗtēs - մազավոր բառից), փոքր երկնային մարմին, որը ունի մշուշոտ տեսք, սովորաբար պտտվում է Արեգակի շուջ շատ ձգված ուղեծրով։ Արեգակին մոտենալու հետ զուգընթաց գիսաստղի շուրջ առաջանում է վարս (ժամանակավոր մթնոլորտ) և որոշ դեպքերում գազից և փոշուց կազմված պոչ։ Այս երկու երևույթները առաջանում են արեգակի ճառագայթման և արեգակնային քամու գիսաստղի միջուկի հետ փոխազդեցության արդյունքում։ Գիսաստղերը մարդկությանը հայտնի են անհիշելի ժամանակներից։

Գիսաստղի աստղագիտական սիմվոլն է (), որը բաղկացած է փոքր սկավառակից երեք գծերով, որոնք ցույց են տալիս պոչը[1]։

Տիեզերքի խորքից ժամանող գիսաստղերը, երևում են որպես մշուշոտ մարմիններ, որոնց հետևից ձգվում է պոչ, որը երբեմն հասնում է մի քանի միլիոն կիլոմետրի։ Գիսաստղի միջուկը իրենից ներկայացնում է պինդ մասնիկներից և սառույցից կազմված մարմին, այն շրջապատված է մշուշոտ ծածկույթուվ, որը կոչվում է վարս։ Մի քանի կիլոմետր տրամագծով միջուկը կարող է ունենալ շուրջ 80 հազար կմ տրամագծով վարս։ Արեգակնային լույսի հոսքերը դուրս են մղում գազի մասնիկները վարսից և մղում են դեպի ետ, ձևավորելով մեծ մշուշոտ պոչ, որը շարժվում է գիսաստղի հետևից տարածության մեջ։ Գիսաստղերը տարբերվում են աստերոիդներից պոչի և վարսի առկայությամբ։ Այնուամենայնիվ, ծեր գիսաստղները, որոնք արդեն շատ անգամ են անցել Արեգակի մոտով, կորցրել են իրենց մեջ պարունակող ցնդող նյութերի համարյա ամբողջ պաշարը, և վերածվել են փոքր ձգված ուղեծրերով աստերոիդների[2]։ Ենթադրվում է, որ աստերոիդները ունեն այլ ծագման աղբյուր քան գիսաստղերը։ Աստերոիդները ձևավորվել են Յուպիտերի ուղեծրի ներսում, իսկ գիսաստղերը արտաքին Արեգակնային համակարգում[3][4]։ Սակայն վերջերս կատարված հիմնական գոտու գիսաստղների և ակտիվ կենտավրոսների հայտնաբերումը լղոզեցին աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերակումը։

Գիսաստղերի պտույտի պարբերությունները գտնվում են չափացանց լայն միջակայքում, տատանվելով մի քանի տարուց մինչև հարյուր հազարավոր տարիներ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը առաջացել են Կոյպերի գոտում, կամ նրան հաջորդող Ցրված սկավառակում[5], որոնք ընկած են Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ։ Ենթադրաբար, երկար պարբերությամբ գիսաստղերերը հասնում են մեզ Օորտի ամպից, որում գտնվում են հսկայական քանակով գիսաստղային միջուկներ։ Արեգակնային համակարգի ծայրամասերում գտնվող մարմինները որպես կանոն բաղկացած են ցնդող նյութերից (ջրային, մեթանային և այլ սառույցներ), որոնք ցնդում են Արեգակին մոտենալիս։ Ավելի հազվագյուտ հիպերբոլիկ գիսաստղերը անցնում են ներքին Արեգակնային համակարգով և դուրս են շպրտվում միջաստղային տարածություն հիպերբոլիկ հետագծերով։ Էկզոգիսաստղերը, գիսաստղեր Արեգակնային համակարգից դուրս, նույնպես դիտարկվել են, և կարող են հանդիպել Ծիր կաթին գալակտիկայում[6]։

2014 թվականի օգոստոսի դրությամբ հայտնի էին 5186 գիսաստղեր[7], և նրանց քանակը անընդհատ աճում է։ Այնուամենայնիվ, սա ընդհանուր հավանական գիսաստղերի բնակչության միայն չնչին մասն է, քանի-որ արտաքին Արեգակնային համակարգում հնարավոր է որ կան տրիլիոնի կարգի գիսաստղանման մարմիններ[8]։ Գիսաստղների պայծառությունը մեծապես կախված են նրանց պերիհելիի կետում Արեգակից հեռավորությունից։ Բոլոր գիսաստղներից միայն մի փոքր մասն է մոտենում Արեգակին ու Երկրագնդին այնքան, որպիսզի նրանք դառնան տեսանելի անզեն աչքով։ Նրանցից առավել նկատելիները, երբեմն անվանում են «Մեծ գիսաստղներ»։ Մոտավորապես մեկ գիսաստղ հնարավոր է լինում դիտարկել անզեն աչքով ամեն տարի[9]։

2014 թվականի հունվարի 22-ին ԵՏԳ գիտնականները հայտարարեցին ջրի գոլորշու արտանետման մասին գաճաճ մոլորակ Սերեսի մակերևույթից[10], որը աստերոիդների գոտու ամենամեծ մարմինն է։ Այս հայտնագործությունը անսպասելի էր, քանի-որ մինչ այդ աստերոիդների մակերևույթից արտանետումներ չէին գրանցվել։ Այս հայտնագործությունը մշուշոտ է դարձնում գիսաստղերի և աստերոիդների միջև սահմանը։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Միջուկ[խմբագրել]

Մոտ 6 կմ չափեր ունեցող Թեմփլ 1 և Հարթլիի 2 գիսաստղերի համադրությունը, լուսանկարները կատարվել են Դիփ իմփաքթ տիեզերանավից։
Բորելլիի գիսաստղը արտանետում է շիթեր, սակայն չունի մակերևութային սառույց։
Ուայլդի 2 գիսաստղի արտանետումներ է ունենում բաց գույնի մասերից,իսկ մուգ մասերը ավելի չոր տեսք ունեն։
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գիսաստղի միջուկ

Հայտնի գիսաստղերի միջուկի չափերը տատանվում 100 մետրց մինչև 40 կիլոմետր։ Նրանք կազմված են քարերից, փոշուց, ջրային սառույցից և սառած գազերից, այնպիսիք ինչպիսին են ածխաթթու գազը, շմոլ գազը, մեթանը և ամոնիակը[11]։ Իրենց փոքր զանգվածի պատճառով, գիսաստղերի միջուկները չեն դառնում գնդաձև իրենց սեփական ձգողության ուժի ազդեցության տակ, և հետևաբար ունեն անկանոն ձև։

Որոշ գիսաստղերի միջուկների պարամետրրը
Անունը Չափերը
կմ
Խտությունը
գ/սմ3
զանգվածը
կգ
Հալլեյի գիսաստղ 15 × 8 × 8[12] 0,6[13] 3×1014
Թեմփլ 1 7,6 × 4,9[14] 0,62[15] 7,9×1013
19P/Բորելլի 8 × 4×4 0,3[15] 2×1013
81P/Ուայլդ 5,5 × 4,0 × 3,3[16] 0,6[15] 2,3×1013

Գիսաստղերը հաճախ անվանվում են «կեղտոտ ձնագնդեր»։ Վերջին հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ նրանց մակերևույթը ծածկված է չոր փոշով կամ քարերով, և սառույցները գտնվում են նրանց կեղևի տակ։ Գիսաստղերը, արդեն նշված գազորի հետ մեկտեղ, նաև պարունակում են տարաբնույթ օրգանական միացություններ։ Գիսաստղերի վրա պատահող միացություններից են մեթանոլը, ջրածնի ցիանիդը, ֆորմալդեհիդը, էթանոլը և էթանը, և նույնիսկ ավելի բարդ միացություններ, ինչպիսիք են երկարաշղթա ածխաջրածիններ և ամինաթթուներ[17][18][19]։ 2009 թվականին հաստատվեց գլիցին ամինաթթվի առկայությունը գիսաստղի փոշու մեջ, այս հայտնագործությունը կատարվեց ՆԱՍԱ-ի Սթարդասթ առաքելության շրջանակներում[20]։ 2011 թվականի ապրիլին հրապարակվեց Երկրի վրա գտնված երկնաքարերի ՆԱՍԱ-ի հետազոտության հաշվետվությունը, որում նշվում էր, որ հնարավոր է, որ աստերոիդների և գիսաստղերի վրա առաջանում են ԴՆԹ և ՌՆԹ մասնիկներ (ադենին, գուանին և դրանց հետ առնչվող օրգանական մոլեկուլներ)[21][22][23]։

Զարմանալի է, որ գիսաստղերի միջուկները ամենամուգ մարմիններն են Արեգակնային համակարգում։ Ջիոտո ավտոմատ միջմոլորակային կայանի տվյալներով Հալլեյի գիսաստղի միջուկը անդրադարձնում է նրա վրա ընկած լույսի միայն չորս տոկոսը[24], իսկ Դիփ Սփեյս 1 տիեզերանավի տվյալներով Բորելիի գիսաստղի մակերևույթը անդրադարձնում է իր վրա ընկնող լույսի ընդամենը 2,4% - 3,0%[24]։ Համեմատելու համար, ասֆալտը անդրադարձնում է իր վրա ընկնող լույսի 7 տոկոսը։ Կարծիք կա, որ այս մուգ մակերևույթի նյութը բարդ օրգանական միացություններ են։ Արեգակի ջերմության տակ ցնդող նյութերը արտանետվում են գիսաստղի միջուկից, այնտեղ թողնելով ծանր երկարաշղթա օրգանական նյութերը, որոնք սովորաբար ավելի մուգ գույն ունեն (օրինակ՝ խեժը կամ նավթը)։ Փաստորեն չափազանց մուգ մակերևույթը ստիպում է գիսաստղերին կլանել նրանց վրա ընկնող լույսը, որի արդյունքում էլ արտանետվում են ցնդող նյութերը[25]։

Դիտարկվել է մինչև իսկ 30 կմ չափեր ունեցող գիսաստղի միջուկ[26], սակայն ճշգրտորեն սահմանել նրանց չափերը չափազանց բարդ է[27]։ P/2007 R5 գիսաստղի միջուկը հավանական է, որ ունի 100 - 200 մետր տրամագիծ[28]։ Չնայած դիտարկումների ճշգրտության աճին, ավելի փոքր գիսաստղեր չեն հայտնաբերվում, ինչը բերում է այն եզրահանգման, որ 100 մետրից փոքր տրամագծով գիսաստղեր չեն պատահում[29]։ Հայտնի գիսաստղերի միջուկի միջին խտությունը գնահատվում է մոտ 0,6 գ/սմ3[15]։ Իրենց փոքր զանգվածի պատճառով գիսաստղերի միջուկները չեն կարողանում դառնալ գնդաձև իրենց սեփական ձգողության ուժի ազդեցության տակ և այդ պատճառով ունեն անկանոն ձև[30]։

Ենթադրվում է, որ երկրին մոտեցող աստերոիդների մոտավորապես վեց տոկոսը կազմում են ծերացած գիսաստղերը, որոնք այլևս չեն արտանետում նյութեր[31], դրանցից են՝ (14827) Հիպնոսը և (3552) Դոն Քիշոտը։

Վարս և պոչ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Վարս (գիսաստղ) և Պոչ (գիսաստղ)
Հոլմսի գիսաստղը (17P/Հոլմս) 2007 թվականին երևում էր կապույտ իոնային պոչ
Հաբլ աստղադիտակից կատարված ISON գիսաստղի լուսանկարը պերիկենտրոնով անցումից առաջ[32]
Սայդինգ Սփրինգ գիսաստղը, որն անցնելու է Մարսի մոտով 2014 թվականի հոկտեմբերի 19-ին (Հաբլ, 11 մարտ 2014)։

Արտաքին Արեգակնային համակարգում գիսաստղերը մնում են սառած վիճակում և չափազանց դժվար են հայտնաբերվում Երկրի վրայից կատարվող դիտարկումներով, իրենց փոքր չափերի և մուգ գույնի պատճառով։ Հաբլ տիեզերական աստղադիտակով հնարավոր է եղել Կոյպերի գոտում կատարել ոչ ակտիվ գիսաստղի միջուկների դիտարկումներ[33][34], սակայն այս դիտարկումները կասկածի տակ են դրվել[35][36] և դեռևս չեն հաստատվել։ Երբ գիսաստղը հասնում է Արեգակնային համակարգի ներքին մասերը, արեգակի ճառագայթման ազդեցության տակ գիսաստղի միջուկում առկա ցնդող նյութերը գոլորշիանում են և մղվում են միջուկից դուրս, իրենց հետ տանելով փոշու հատիկներ։ Արտանետվող փոշու և գազերի շիթերը միաձուլվում են և առաջացնում հսկայական, սակայն անկայուն մթնոլորտ գիսաստղի շուրջ, այն անվանում են վարս։ Վարսի վրա ազդող արեգակի ճառագայթման ճնշումը և արեգակնային քամին մղում են վարսի մասնիկներին գիսաստղի շարժման հակադարձ ուղղությամբ, առաջացնելով պոչ։

Պոչը և վարսը երկուսն էլ լուսավորվում են Արեգակի կողմից, և կարող են դառնալ տեսանելի Երկրի մակերևույթից, գիսաստղի ներքին Արեգակնային համակարգով անցման ժամանակ, փոշին հիմնականում անդրադարձնում է Արեգակի լույսը, իսկ գազերը ունեն նաև սեփական լուսատվություն, որը ծագում է իոնացումից։ Գիսաստղերի մեծամասնությունը չափազանց աղոտ են, որպեսզի հնարավոր լինի դիտարկել նրանց անզեն աչքով։ Այնուամենայնիվ, ամեն տասնամյակի ընթացքում պատահում են մի քանի պայծառ գիսաստղեր, որոնց կարելի է դիտարկել առանց աստղադիտակների։ Որոշ դեպքերում գիսաստղերից տեղի են ունենում հսկայական և անսպասելի գազի և փոշու արտանետումներ, որոնց ընթացքում վարսի և պոչի չափերը ժամանակավորապես մեծապես աճում են։ Այսպես պատահեց 2007 թվականին Հոլմսի գիսաստղի հետ[37]։

Գիսաստղի դիագրամ, որը ցույց է տալիս փոշու պոչը, նրա հետքը (կամ հակապոչը) և իոնային գազերի պոչը, որը առաջանում է արեգակնային քամու ազդեցության տակ։

Փոշու և գազերի հոսքերը ամեն մեկը ձևավորում է իր առանձին պոչը, որոնք մի փոքր իրարից շեղված են։ Փոշու պոչը ուղղվում է գիսաստղի ուղեծրով ետմ այնպես, որ այն հաճախ ձևավորում է աղեղաձև գիծ, այն հաճախ անվանում են II տեսակի կամ փոշու պոչ։ Միևնույն ժամանակ, իոնային կամ I տեսակի պոչը, որը կազմված է գազերից, միշտ ուղղված է ուղղիղ Արեգակի հակառակ կողմ, քանի որ այս գազերը ավելի ուժեղ են վանվում արեգակնային քամու կողմից քան փոշին, տարածվոլով մագնիսական դաշտի գծերով այլ ոչ թե ուղեծրով։ Որոշ դեպքերում երևում է նաև կարճ պոչ, որն ուղղված է իոնային և փոշու պոչերի հակառակ ուղղությամբ, այն անվանում են հակապոչ։ Այս երևույթը խորհրդավոր էր թվում, սակայն այն հանդիսանում է փոշու պոչի մի մասը, որը երևում է այդպես դիտարկման անկյան պատճառով[38]։

Մինչդեռ գիսաստղերի պինդ միջուկի չափերը փոքր են քան 50 կմ, վարսը կարող է լինել ավելի մեծ քան Արեգակն է[39], իսկ իոնային պոչը ըստ դիտարկումների կարող է մեծ լինել մեկ աստղագիտական միավորից (150 միլիոն կմ)[40]։ Հակապոչի դիտարկումները մեծապես օգնեցին հայտնաբերելու արեգակնային քամին[41]։ Իոնային պոչը ձևավորվում է որպես արեգակնային ուլտրոմանուշակագույն ճառագայթման ֆոտոէլեկտրիկ փոխազդեցության արդյունք վարսի մասնիկների հետ։ Մասնիկները իոնացվելուց հետո պահպանում են դրական էլեկտրական լիցքերը, որոնք էլ արդյունքում ձևավորում են գիսաստղի շուրջ «ինդուկցված մագնիտոսֆերա»։ Գիսաստղը և նրա ինդուկցված մագնիսական դաշտը խոչնդոտ են դառնում արեգակնային քամու մասնիկների համար։ Քանի որ արեգակնային քամու և գիսաստղի ուղեծրային արագությունները գերձայնային են, առաջանում է հարվածային ալիք որղղված գիսաստղի շարժմանը հակառակ, արեգակնային քամու ուղղությամբ։ Այս հարվածային ալիքում շարժվում են գիսաստղային գազի հսկայական քանակներ (անվանում են «գրավված իոններ»), որոնք փոխազդելով արեգակնային քամու մասնիկների հետ «լցնում» են արեգակի մագնիսական դաշտը պլազմայով, այնպես, որ մագնիսական դաշտի գծերով «դասավորված» մասնիկները կազմում են գիսաստղի իոնային պոչ[42]։

Էնկեյի գիսաստղը կորցնում է իր պոչը։

Երբ իոնային պոչի ծավալը հասնում է համապատասխան չափերի, մագնիսական դաշտի գծերը սեղմվում են իրար որոշակի հեռավորության վրա, իոնային պոչի երկայնքով, առաջացնելով մագնիսական միացման երևույթ։ Արդյունքում առաջանում է գիսաստղի «պոչի ընդհատում»[42]։ Այս երևույթը դիտարկվել է մի քանի գիսաստղերի դեպքերում, որոնցից ամենանշանակալին դիտարկվել է 2007 թվականի ապրիլի 20-ին, երբ Էնկեյի գիսաստղի իոնային պոչը ամբողջովին խզվել էր, երբ գիսաստղից արտանետվել էր չափազանց մեծ զանգվածով իոններ։ Այս դիտարկումը գրանցել էր STEREO սարքի միջոցով[43]։

1996 թվականին հաստատվեց, որ գիսաստղերը ճառագայթում են ռենտգենյան ճառագայթներ[44]։ Սա բավականին զարմանալի էր աստղագետների համար, քանի որ ռենտգենյան ճառագայթների արձակումը սովորաբար կապված է չափազանց բարձր ջերմաստիճանով մարմինների հետ։ Ռենտգենյան ճառագայթները առաջանում են գիսաստղի և արեգակնային քամու փոխազդեցությունից. երբ բարձր լարումով արեգակնային քամու իոնները անցնում են գիսաստղի մթնոլորտով, բախվում են գիսաստղից արտանետված ատոմների և մոլեկուլների հետ և «վերցնում են» էլեկտրոններ այդ ատոմներից։ Այս էլեկտրոնների փոխանցումը ուղեկցվում է ռենտգենյան ճառագայթների, ինչպես նաև ծայրագույն ուլտրամանուշակագույն ֆոտոնների արձակումով[45]։

2013 ԵՏԳ գիտնականները հայտնեցին այն մասին, որ Վեներա մոլորակի իոնոսֆերան արտամղվում է, ճիշտ այնպես, ինչպես գիսաստղերի իոնային պոչերը[46][47]։

Արտանետումները[խմբագրել]

Գազի և ձյան ժայթքումներ Հարթլիի 2 գիսաստղից

Գիսաստղի մակրևույթի անհավասար տաքացումը կարող է բերել նրան, որ մակերևույթի տակ առաջացած գազերը ճնշման տակ, մակերևույթի թույլ մասերից, դուրս են մղվում, ինչպես գեյզերները[48]։ Այս գազի և փոշու արտանետումները կարող են առաջացնել գիսաստղի միջուկի պտույտ, և նույնիսկ միջուկի տարանջատում մասերի[48]։ 2010 թվականին պարզվեց, որ նյութի արտանետումները գիսաստղերի միջուկներից կազմված են չոր սառույցից (սառած ածխաթթու գազ)[49]։ Սա պարզ դարձավ այն բանից հետո, երբ տիեզերական սարքը այնքան մոտեցավ գիսաստղին, որ հնարավոր դարձավ դիտարկել այն կետերը, որտեղից արտանետվող շիթերը դուրս են մղվում գիսաստղի միջուկից, և հնարավոր եղավ գրանցել այս շիթերում առկա մասնիկների ինֆրակարմիր սպեկտրը[50]։

Ուղեծրի առանձնահատկությունները[խմբագրել]

Հիմնականում, գիսաստղերը Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ են, որոնք ունեն ձգված էլիպտիկ ուղեծրեր, ինչի հետևանքով իրենց ուղեծրի մի մասում նրանք մոտենում են Արեգակին, իսկ մյուսում հեռանում մինչև Արեգակնային համակարգի եզրերը[51]։ Գիսաստղերը հաճախ դասակարգում են նրանց ուղեծրի պարբերության երկարություններով, որքան երկար է այս պարբերությունը այնքան ձգված էլիպս է ներկայացնում ուղեծիրը։

Կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր[խմբագրել]

Պարբերական գիսաստղեր կամ կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր սովորաբար անվանում են այն գիսաստղերը, որոնց ուղեծրի պարբերությունը ավելի փոքր է քան 200 տարին[52]։ Նրանք պտտվում են Արեգակի շուրջ մոտավորապես խավարածրի հարթության մեջ, մոլորակների հետ միևնույն ուղղությամբ[53]։ Այս գիսաստղերի ուղեծրերը իրենց ապոհելիում սովորաբար հասնում են մինչև արտաքին մոլորակների ուղեծրերը (Յուպիտեր և ավելի հեռու)։ Օրինակ, Հալլեյի գիսաստղը մի փոքր անցնում է Նեպտունի ուղեծիրը։ Գիսաստղերը, որոնց ուղեծրերը մոտ են հսկա մոլորակներին, սովորաբար անվանում են այդ մոլորակի «ընտանիքի» գիսաստղեր[54]։ Ենթադրվում է, որ այս ընտանիքները ձևավորվել են այդ մոլորակների կողմից որսված երկար պարբերությամբ գիսաստղերից փոխելով նրանց ուղեծրի պարբերությունները ավելի կարճի[55]։

Ներքևի սահմանին մոտ գտնվող Էնկեյի գիսաստղի ուղեծիրը չի հասնում Յուպիտերի ուղեծրին, այն անվանում են Էնկե-տեսակի գիսաստղ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը, որոնց ուղեծրի պարբերությունը փոքր է քան 20 տարին և ունեն ցածր ուղեծրի թեքում (մինչև 30 աստիճանը) անվանվում են «Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղեր»[56][57]։ Հալլեյի գիսաստղի նման գիսաստղերը, որոնց պարբերությունը ընկնում է 20 և 200 տարիների միջակայքում և թեքումը 0-ից 90 աստիճանների միջակայքում է, անվանում են «Հալլեյի տեսակի գիսաստղեր»[58][59]։ 2014 թվականի դրությամբ հայտնի էին ընդամենը 74 Հալլեյի տեսակի գիսաստղեր, այն դեպքում, երբ հայտնի Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերի քանակը հասնում է 492[60]։

Վերջերս հայտնաբերված հիմնական գոտու գիսաստղերը կազմում են առանձին դաս, ունեն ավելի շրջանաձևին մոտ ուղեծրեր և պտտվում են Արեգակի շուրջ աստերոիդների գոտու մեջ[61]։

Իրենց ուղեծրերի ձգվածության պատճառով, գիսաստղերը հաճախ անցնում են հսկա մոլորակների մոտով, նրանց ուղեծրերը ենթարկվում են շարունակական փոփոխությունների[62]։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերի մեծ մասի ապոկենտրոնը համընկնում է գազային հսկաների ուղեծրային շառավիղների հետ, այս տեսակի ամենամեծ խումը կազմում են Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը[57]։ Ակնհայտ է, որ Օորտի ամպից եկող գիսաստղերի ուղեծրերի վրա ուժեղ ազդեցություն են ունենում հսկա մոլորակների ձգողության դաշտերը։ Յուպիտերը առաջացնում է այս ազդեցություններից ամենահզորը, առաջացնելով ամենամեծ ուղեծրի շեղումները, քանի որ այն ավելին քան երկու անգամ ավելի մեծ զանգված ունի քան բոլոր մնացած մոլորակները միասին վերցրած։ Այս փոփոխությունների արդյունքում երկար պարբերությամբ գիսաստղերը կարող են այնքան փոխել իրենց ուղեծրերը, որ դառնան կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր[63][64]։

Հիմնվելով կարճ պարբերությամբ գիսաստղերի ուղեծրերի առանձնահատկությունների վրա, ենթադրվում է, որ նրանք առաջացել են կենտավրոսներից, Կոյպերի գոտուց և Ցրված սկավառակից[65] (մարմինների սկավառակ, որն ընկած է տրանսնեպտունյան շրջանում)։ Ի տարբերություն նրանց երկար պարբերությամբ գիսաստղերի առաջացման աղբյուրն է նշվում շատ ավելի հեռու գտնվող գնդաձև Օորտի ամպը[66]։ Ենթադրվում է, որ այս մեծ հեռավորությունների վրա Արեգակի շուրջ պտտվում են հսկայական քանակի գիսաստղանման մարմիններ, մոտավորապես շրջանաձև ուղեծրերով։ Ժամանակ առ ժամանակ արտաքիմ մոլորակների (Կոյպերի գոտու մարմինների դեպքում) կամ մոտ գտնվող աստղերի (Օորտի ամպի դեպքում) ձգողական ազդեցության պատճառով այս մարմինները շպրտվում են էլիպտիկ ուղեծրեր, ինչը նրանց ուղղում է դեպի Արեգակը, դարձնելով նրանց տեսանելի գիսաստղեր։ Ի տարբերություն, պարբերական գիսաստղերի, որոնց ուղեծրերի պարբերությունները հնարավոր է եղել պարզել անցյալում կատարված դիտարկումների արդյունքում, այսպիսի գիսաստղերի ի հայտ գալը անկանխատեսելի է, նրանց առաջացման մեխանիզմների պատճառով[67]։

Երկար պարբերությամբ գիսաստղեր[խմբագրել]

Կոհուտեկի գիսաստղի (կարմիր) և Երկրի (կապույտ) ուղեծրերը, ցույց է տրվում գիսաստղի ուղեծրի ձգվածությունը ինչպես նաև նրա շարժման արագացումը Արեգակին մոտ դիրքում
Հիպերբոլիկ
գիսաստղերի
հայտնաբերումները
[68]
Տարի հատ
2013 8
2012 10
2011 12
2010 4
2009 8
2008 7
2007 12

Երկար պարբերությամբ գիսաստղերը ունեն չափազանց էքսցենտրիկ ուղեծրեր և 200-ից մինչև հազարավոր տարիների պարբերություններ[69]։ Պերիկենտրոնի մոտ 1-ից ավելի էքսցենտրիսիտետի առկայությունը դեռևս չի վկայում այն մասին, որ գիսաստղը դուրս կգա Արեգակնային համակարգից[70]։ Օրինակ, ՄակՆաութի գիսաստղը ունի 1.000019 հելիոկենտրոն օսկուլացնող էքսցենտրիսիտետ իր պերիկենտրոնի մոտ 2007 թվականի հունվարի անցման ժամանակ, սակայն այն պտտվում է Արեգակի շուրջ մոտավորապես 92600-տարի պարբերությամբ, քանի-որ նրա էքսցենտրիսիտետը սկսում է ընկնել 1-ից ներքև, երբ այն սկսում է հեռանալ Արեգակից։ Այսպիսի գիսաստղերի ապագա ուղեծիրը հնարավոր է դառնում հաշվարկել, երբ հաշվարկվում է նրա օսկուլացնող ուղեծիրը նրա մոլորակների շրջանը թողնելուն հաջորդող էպոխայում և հաշվարկվում է հաշվի առնելով Արեգակնային համակարգի ծանրության կենտրոնը։ Համաձայն սահմանման երկար պարբերությամբ գիսաստղերը մնում են Արեգակնային համակարգում և պտտվում են Արեգակի շուրջ, այն գիսաստղերը, որոնք դուրս են մղվում Արեգակնային համակարգից, մոլորակների մոտով անցումների պատճառով այլևս չեն կարող համարվել «պարբերություն» ունեցող գիսաստղեր։ Երկար պարբերությամբ գիսաստղերի ուղեծրերի ապոկենտրոնը ընկնում է մոլորակների ուղեծրերից շատ ավելի հեռու, և նրանց պտույտի հարթությունը ոչ միշտ է ընկնում խավարածրի հարթությանը մոտ։ Երկար պարբերությամբ գիսաստղերը, այնպիսիք, ինչպիսին են Վեսթի գիսաստղը և C/1999 F1, կարող են ունենալ մոտ 70,000 ա.մ. հեռավորության վրա գտնվող ապոկենտրոններ և նրանց ուղեծրային պարբերությունները գնահատվում են մոտ 6 միլիոն տարի։

C/2012 F6 (Լեմոն) (վերևում) և C/2011 L4 (PANSTARRS) (ներքևում) գիսաստղերը

Միանգամյա հայտնության կամ ոչ-պարբերական գիսաստղերը նման են երկար պարբերությամբ գիսաստղերին, քանի-որ նրանք նույնպես ունեն պարաբոլիկ կամ համարյա հիպերբոլիկ հետագծեր[69], երբ նրանք գտնվում են իրենց պերիկենտրոնի մոտ ներքին Արեգակնային համակարգում։ Այնուամենայնիվ, հսկա մոլորակների ձգողությաք դաշտերի ազդեցության տակ նրանց ուղեծրերը փոփոխվում են։ Միանգամյա հայտնության կամ այն գիսաստղերը որոնք ունեն հիպերբոլիկ կամ պարաբոլիկ օսկուլացնող ուղեծրեր, մեկ անգամ անցնելով Արեգակի մոտով ընդմիշտ հեռանում են Արեգակնային համակարգից[71]։ Արեգակի Հիլլի գունդը ունի ոչ կայուն առավելագույն սահամ 230000 ա.մ. հեռավորության վրա[72]։ Դիտարկվել են ընդամենը մի քանի հարյուր գիսաստղեր, որոնք հասել են հիպերբոլիկ ուղեծրի (e > 1), իրենց պերիկենտրոնին մոտ[73], ինչ նշանակում է, որ նրանք հետագայում դուրս կարող են գալ Արեգակնային համակարգի սահմաններից։

Մինչ այժմ չեն դիտարկվել այնպիսի գիսաստղեր, որոնց էքսցենտրիսիտետը նշանակալիորեն գերազանցում էր 1-ը[73], այստեղից կարելի է հետևություն անել, որ չկան հաստատված տեղեկություններ, որ Արեգակնային համակարգ է այցելել գիսաստղ արտաքին տիեզերքից։ C/1980 E1 գիսաստղը ուներ մոտավորապես 7,1 միլիոն տարի ուղեծրային պարբերություն մինչ 1982 թվականի իր անցումը պերիկենտրոնով, սակայն 1980 թվականի նրա անցումը Յուպիտերի մոտով արագացրել է գիսաստղը, տալով նրան ամենամեծ էքսցենտրիսիտետը (1,057), մինչ այժմ հայտնի հիպերբոլիկ գիսաստղերի միջև[74]։ Հետևյալ գիսաստղերը ենթադրվում է, որ այլևս չեն վերադառնա Արեգակնային համակարգ՝ C/1980 E1, C/2000 U5, C/2001 Q4 (NEAT), C/2009 R1, C/1956 R1, կամ C/2007 F1 (LONEOS)։

Որոշ աղբյուրներում «պարբերական գիսաստղ» եզրը օգտագործում է բնութագրելու համար ցանկացած գիսաստղ, որն ունի պարբերական ուղեծիր (դրանք են, բոլոր կարճ, ինչպես նաև երկար պարներությամբ գիսաստղերը)[75], մինչդեռ, այլ աղբյուրներում այսպես անվանում են միայն կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը[69]։ Դրա նման, չնայած բառացիորեն «ոչ-պարբերական գիսաստղը» նույն իմաստն ունի, ինչպես և «միանգամյա հայտնության գիսաստղերը», որոշ աղբյուրներ այս եզրը օգտագործում են նշելու համար բոլոր ոչ «պարբերական» գիսաստղերը (այսինքն, ներառելով նաև բոլոր գիսաստղերը, որոնք ունեն ավելին քան 200 տարի պարբերություն)։

Վաղ դիտարկումները ի հայտ են բերել մի քանի իրական հիպերբոլիկ (ոչ-պարբերական) հետագծեր, սակայն այս հետագծերը, միևնույն է, հնարավոր էր բացատրել որպես Յուպիտերի փոխազդեցության արդյունք։ Եթե գիսաստղերը դուրս շպրտվեն միջաստղային միջավայր, ապա նրանց արագությունները կլինեն նույն կարգի, ինչպես և իրենց աստղերի մոտ (մի քանի տասնյակ կիլոմետր վայրկյանում)։ Եթե այսպիսի մարմին ներխուժի Արեգակնային համակարգ, ապա այն կունենա դրական ուղեծրային էներգիա և կունենա չափազանց հիպերբոլիկ ուղեծիր։ Մոտավոր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Յուպիտերի ուղեծրից ներս գտնվում են տարեկան մոտ չորս հիպերբոլիկ ուղեծրով գիսաստղեր[76]։

Օորտի ամպ և Հիլլի գունդ[խմբագրել]

Օորտի ամպը գիսաստղերից բաղկացած հսկայական ամպ է, որը ենթադրվում է, որ շրջապատում է Արեգակնային համակարգը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Օորտի ամպ

Ենթադրվում է, որ Օորտի ամպը տարածվում է Արեգակից 2000-5000[77] աստղագիտական միավորից մինչև 50000 ա.մ. տարածք [58]։ Համաձայն որոշ գնահատականների, ամպի արտաքին սահմանը ավելի հեռու է՝ 100000 - 200000 ա.մ.[77]։ Այս տարածքը կարող է բաժանված լինել գնդաձև արտաքին Օորտի ամպի 20000 - 50000 ա.մ. տիրույթում, և փքաբլիթի տեսք ունեցող ներքին Օորտի ամպի 2000 - 20000 ա.մ. տիրույթում։ Արտաքին մասը միայն թույլ է կապված Արեգակին և մատակարարում է երկար պարբերությամբ (հավանաբար Հալլեյի տեսակի) գիսաստղեր Նեպտունի ուղեծրից ներս[58]։ Ներքին Օորտի ամպը, նույնպես անվանում են Հիլլի ամպ, անվանվել է Ջ. Գ. Հիլլզի անունով, ով ենթադրել է այս ամպի գոյությունը 1981 թվականին[78]։ Համաձայն մոդելների ներքին ամպը պետք է պարունակի հազարավոր անգամ ավելի շատ գիսաստղային միջուկներ, քան արտաքին ամպը[78][79][80], այն դիտարկվում է որպես արտաքին ամպի սնուցման աղբյուր, քանի-որ այնտեղ գտնվող գիսաստղային միջուկները ժամանակի ընթացքում արտանետվում են։ Հիլլի ամպը կարող է բացատրել Օորտի ամպի միլիարդավոր տարիների ընթացքում գոյության խնդիրը[81]։

Էկզոգիսաստղեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Էկզոգիսաստղեր

Էկզոգիսաստղեր նույնպես դիտարկվել են Արեգակնային համակարգից դուրս, և կարող են լինել սովորական երևույթ Ծիր Կաթին գալակտիկայում[82]։ Առաջին էկզոգիսաստղը հայտնաբերվել է Կենդանագիրի Բետա աստղի մոտ 1987 թվականին[6][83]։ Ընդհանուր առմամբ մինչև 2013 թվականը դիտարկվել են 10 այսպիսի էկզոգիսաստղեր, այս հայտնաբերումները հնարավոր են դարձել կլանման սպեկտրի հետազոտությունների արդյունքում, գրանցելով գիսաստղի աստղին մոտ դիրքում արտանետած հսկայական քանակի գազերը[82][6]։

Գիսաստղերի ազդեցությունը[խմբագրել]

Կապը ասուպային հոսքերի հետ[խմբագրել]

Պերսերիդների ասուպների հոսքի դիագրամ

Իրենց արտանետումների հետևանքով, գիսաստղերը իրենց անցումից հետո թողնում են պինդ մասնիկներ, որոնք չափազանց մեծ են, որպեսզի քշվեն ճառագայթման ճնշման և արեգակնային քամու միջոցով[84]։ Եթե գիսաստղի անցած ուղեծիրը ընկնում է Երկրի ուղեծրի մոտակայքում, ապա այդ վայրում հավանական է, որ Երկրի վրա կտեղա ասուպային անձրև, բաղկացախ գիսաստղի բեկորներից։ Օրինակ, Պերսեիդներ ասուպների հոսքը որի միջով Երկիրը անցնում է ամեն տարվա օգոստոսի 9-ից 13-ը հանդիսանում է , when Earth Սվիֆթ - Թուտլի գիսաստղի հետքը[85]։ Հալլեյի գիսաստղին է պատկանում Օրիոնիդներ ասուպների հոսքը, որի հետևանքով ասուպային անձրև է տեղում հոկտեմբերին[85]։

Գիսաստղերը և նրանց ազդեցությունը կյանքի վրա[խմբագրել]

Երկրի պատմության վաղ շրջաններում բազմաթիվ գիսաստղեր և աստերոիդներ ընկել են մոլորակի վրա։ Գիտնականներից շատերը կարծում են, որ այն գիսաստղերը որոնք ռմբակոծում էին Երկիրը մոտ 4 միլիարդ տարի առաջ իրենց հետ նաև բերել են հսկայական քանակով ջուր, որը և կազմում է երկրի օվկիանոսների շերտը, կամ դրա զգալի մասը։ Որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այս վարկածը[86]: Գիսաստղերի մեջ զգալի քանակով օրգանական մոլեկուլների հայտնաբերումից հետո առաջ քաշվեց վարկած այն մասին, որ հենց գիսաստղերը կամ աստղաքարերն են բերել Երկիր կյանքը[87]: 2013 թվականին հրատարակված մի աշխատության մեջ ենթադրվում է, որ քարե և սառցե մակերևույթների բախման արդյունքում, այնպիսիք ինչպիսին են գիսաստղերի բախումները, կա հավանականություն, որ ստեղծվեն ամինաթթուներ, որոնք կարող են առաջացնել պրոտեիններ շոկային սինթեզի միջոցով[88]:

Կասկածներ կան, որ երկար ժամանակի ընթացքում Լուսնի վրա ընկած գիսաստղերը նաև Երկրի արբանյակի վրա են հասցրել զգալի քանակով ջուր, որի մի մասը ձևավորել է լուսնային սառույցը[89]: Գիսատղերի և աստղաքարերի անկումներին են վերագրում նաև տեկտիտների և ավստրալիտների գոյությունը[90]:

Անվանումաբանություն[խմբագրել]

Հալլեյի գիսաստղը, անվանվել է աստղագետ Էդմունդ Հալլեյի պատվին, ով հաշվարկել է նրա ուղեծիրը։

Գիսաստղերին տրված անվանումները վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում հետևում են մի քանի տարբեր սկզբունքների։ Մինչ որևէ համակարգված անվանումաբանության ստեղծվելը գիսաստղերը անվանում էին տարբեր ձևերով։ Մինչև վաղ 20-րդ դարը գիսաստղերի մեծ մասին անվանում էին իրենց հայտնվելու տարով, որոշ առանձնահատուկ դեպքերում ավելացնելով ածականներ, օրինակ՝ "1680 թվականի մեծ գիսաստղ" (Կիրխի Գիսավոր), "1882 թվականի մեծ սեպտեմբերյան գիսաստղ", կամ "1910 թվականի մեծ գիսաստղ" ("1910 թվականի մեծ հունվարյան գիսավոր")։

Այն բանից հետո, երբ Էդմունդ Հալլեյը ապացուցեց, որ 1531, 1607 և 1682 թվականներին հայտնված գիսաստղերը միևնույն մարմինն էին և հաջողությամբ կանխագուշակեց այս գիսաստղի վերադարձը 1759 թվականին, այս գիսաստղը հայտնի դարձավ որպես Հալլեյի գիսաստղ[91]։ Միևնույն սկզբունքով, երկրորդ և երրորդ հայտնի դարձած պարբերական գիսաստղերը անվանվեցին Էնկեյի գիսաստղ[92] և Բիելայի գիսաստղ[93] նրանց ուղեծրերը հաշվարկած աստղագետների անուններով, այլ ոչ նրանց հայտնաբերողների անուններով։ Ավելի ուշ պարբերական գիսաստղերը սկսեցին անվանել նրանց հայտնաբերողների անուններով, սակայն միայն մեկ անգամ ի հայտ եկած գիսաստղերը շարունակում էին անվանել նրանց հայտնաբերման տարիով։

Վաղ 20-րդ դարում գիսաստղերի անվանումը նրանց հայտնաբերողների անուններով դարձավ համընդհանուր, և այսպես էլ շարունակվում է մինչ այժմ։ Գիսաստղը անվանում են մինչև երեք իրարից անկախ հայտնաբերող անձանց անուններով։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ գիսաստղեր են հայտնաբերվել աստղագետների մեծ խմբերի կողմից, ովքեր աշխատում են տարբեր աստղագիտական գործիքներ օգտագործելով, և այս դեպքում գիսաստղերը կարող են անվանվել այդ գործիքի անունով։ Օրինակ՝ IRAS-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը հայտնաբերվել է իրարից անկախ IRAS արբանյակի և սիրող աստղագետներ Գենիչի Արակիի ու Ջորջ Ալկոկի կողմից։ Նախկինում, երբ մեկ անձնավորություն կամ խումբ հայտնաբերում էր մի քանի գիսաստղեր, նրանց տարբերում էին ավելացնելով թվեր հայտնաբերողների անուններին (սակայն միայն պարբերական գիսաստղերի համար), այսպես՝ Շումեյկեր-Լևի 19։ Այսօր, չափազանց մեծ թվով գիսաստղեր են հայտնաբերվում, օգտագործելով զարգացած աստղագիտական համակարգեր, ինչը և դարձրել է այս անվանման համակարգը ոչ արդյունավետ, և հնարավոր չի դառնում վերջնականորեն տարբերակել գիսաստղերը, համոզված լինելով որ անվանումները ունիկալ են։ Դրա փոխարեն շփոթություններից խուսափելու համար օգտագործվում է գիսաստղերի համակարգված նշանակումները։

Մինչև 1994 թվականը գիսաստղերին սկզբից տալիս էին ժամանակավոր անվանումներ, որոնք կազմված էին նրանց հայտնաբերման տարուց, որին հաջորդում էր փոքրատառ տառ, որը ներկայացնում էր նրա հաջորդական համարը տվյալ տարվա ընթացքում (օրինակ՝ Գիսաստղ 1969i (Բենետ) հանդիսանում էր 1969 թվականին հայտնաբերված 9-րդ գիսաստղը)։ Երբ գիսաստղը անցնում էր իր պերիկենտրոնը և նրա ուղեծիրը հաշվարկվում էր, գիսաստղին տրվում էր մշտական անուն, որում նշվում էր նրա պերիկենտրոնի անցման տարին, որին հաջորդում էր հռոմեական թիվ, որը ներկայացնում էր այդ տարվա ընթացքում պերիկենտրոնի անցման հաջորդական համարը։ Համապատասխանաբար Գիսաստղ 1969i գիսաստղը դառնում էր Գիսաստղ 1970 II[94]։

Հայտնաբերվող գիսաստղերի քանակի աճի հետ այս համակարգը նույնպես դարձավ ոչ հարմար, և 1994 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը հաստատեց նոր անվանումների համակարգ։ Գիսաստղերը այժմ անվանվում են նրանց հայտնաբերման տարիով, որին հաջորդում է նրանց հայտնաբերման կիսա-ամսին համապատասխանող տառ, և իրենց հայտնաբերման հաջորդական թիվը (նման համակարգ է օգտագործվում աստերոիդների անվանումներում)։ Այս համակարգով, 2014 թվականի փետրվարի երկրորդ կեսին չորրորդ հայտնաբերված գիսաստղը կստանա 2014 D4 անունը։

Գիսաստղերի անվանը նաև ավելացվում է նախածանց, որը ցույց է տալիս տվյալ գիսաստղի տեսակը՝

  • P/ - պարբերական գիսաստղ (սահմանվում են, որպես ցանկացած գիսաստղ, որի ուղեծրային պարբորությունը փոքր է քան 200 տարին կամ կան նրա մեկից ավելի պերիկենտրոնների անցումների հաստատված դիտարկումներ).[95]։
  • C/ - ոչ-պարբերական գիսաստղ (սահմանվում է, որպես ցանկացած գիսաստղ, որը «ոչ» պարբերական է և չի համապատասխանում նախորդ կետում սահմանված պայմաններին)։
  • X/ - գիսաստղ, որի ուղեծիրը հնարավոր չի եղել ճշգրիտ հաշվարկել (հիմնականում, հնում հայտնաբերված գիսաստղեր)։
  • D/ - պարբերական գիսաստղ, որը անհետացել է (կորել, անհետացել կամ մասերի է բաժանվել)[95]։
  • A/ - ցույց է տալիս մարմին, որը սխալմամբ գնահատվել է որպես գիսաստղ, սակայն հանդիսանում է փոքր մոլորակ։

Օրինակ, Հեյլ-Բոպպի գիսաստղի նշանակումն է C/1995 O1։ Իրենց երկրորդ դիտարկված պերիկենտրոնի անցումից հետո, պարբերական գիսաստղները նաև ստանում են իրենց հայտնաբերման հերթական համարը[96]։ Այսպիսով Հայյելի գիսաստղը, որը առաջինն է նշվել որպես պարբերական, ունի հետևյալ նշանակումը՝ 1P/1682 Q1։ Գիսաստղերը, որոնք սկզբից ստացել են փոքր մոլորակի նշանակում, պահպանում են նաև այդ նշանակման տառերը, այսպես օրինակ՝ P/2004 EW38 (Կատալինա-LINEAR)։

Արեգակնային համակարգում կան միայն հինգ մարմիններ, որոնք նշվում են և որպես գիսաստղ, և որպես աստերոիդ՝ (2060) Քիրոն (95P/Քիրոն), (4015) Վիլսոն-Հարրինգտոն (107P/Վիլսոն-Հարրինգտոն), (7968) Էլստ-Պիզարո (133P/Էլստ-Պիզարո), (60558) Էչեքլուս (174P/Էչեքլուս), և (118401) LINEAR (176P/LINEAR

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. (1920) Ամերիկանա հանրագիտարան, հատոր 26։ Էնցիկլոպեդիա Ամերիկանա Քորփ., 162–163։ 
  2. «Ո՞րն է աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերությունը։»։ Ռոզետա ՀՏՀ։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ http://www.esa.int/esaMI/Rosetta/SEMHBK2PGQD_0.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  3. «Ի՞նչ են աստերոիդները և գիսաստղերը։»։ Երկրին մոտ օբյեկտների ծրագիր ՀՏՀ։ ՆԱՍԱ։ http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  4. Շիգա, Դ. (24 հունվար 2008)։ «Գիսաստղերի նմուշները անսպասելի նման են աստերոիդների»։ Նյու սայենթիսթ։ http://space.newscientist.com/channel/solar-system/comets-asteroids/dn13224-comet-samples-are-surprisingly-asteroidlike.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  5. Դևիսոն, Բ. (2008)։ «Գիսաստղերը. Արեգակնային համակարգի ծննդյան ժամանակների հնածոներ»։ Ուփսալայի համալսարան։ http://www.astro.uu.se/~bjorn/eng_comet.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  6. 6,0 6,1 6,2 Ստաֆ (հունվարի 7, 2013)։ «'Էկզոգիսաստղերը' սովորական են Ծիր կաթին գալակտիկայում»։ Space.com։ http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html։ Վերցված է հունվարի 8, 2013։ 
  7. Ջոնստոն, Ռ. (2 օգոստոս 2014)։ «Արեգակնային համակարգի հայտնի բնակչությունը»։ http://www.johnstonsarchive.net/astro/sslist.html։ Վերցված է 27 օգոստոս 2014։ 
  8. «Որքա՞ն գիսաստղեր կան այնտեղ»։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ 9 նոյեմբեր 2007։ http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/How_many_comets_are_there։ Վերցված է 30 հուլիս 2013։ 
  9. Լիխտ, A (1999). «Անզեն աչքով երևացող գիսաստղերի պարբերականությունը սկսած 101 Մ.Թ.Ա-ից մինչև 1970 թվականը». Իկարուս 137 (2): 355. doi:10.1006/icar.1998.6048. Bibcode1999Icar..137..355L. 
  10. Կյուպերս, Միխաել; Օ՛Ռուրկ, Լոուրենս; Բոքլի-Մորվան, Դոմինիկ; Զախարով, Վլադիմիր; Լի, Սունգվոն; ֆոն Ալմեն, Պաուլ; Քերի, Բենուա; Տեյսիե, Դավիդ և այլք։ (2014). «Ջրի գոլորշու տեղայնացված աղբյուրներ գաճաճ մոլորակ Սերեսի վրա». Նեյչր 505 (7484): 525–527. doi:10.1038/nature12918. ISSN 0028-0836. Bibcode2014Natur.505..525K. 
  11. Գրինբերգ, Ջ. Մ. (1998). «Ստեղծելով գիսաստղի միջուկ». Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա 330: 375–380. Bibcode1998A&A...330..375G. http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1998A%26A...330..375G։ Վերցված է 2012-07-02. 
  12. «Ինչ մեք իմացանք Հալլեյի գիսաստղի մասին»։ Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական միություն։ 1986։ http://www.astrosociety.org/edu/publications/tnl/06/06.html։ Վերցված է 4 հոկտեմբեր 2013։ 
  13. Սագդեև, Ռ. Զ.; Էլիասբերգ, Պ. Ե.; Մորոզ, Վ. Ի. (1988). «Արդյոք Հալլեյի գիսաստղի միջուկը ցածր խտությամբ մարմին է». Նեյչր 331 (6153): 240. doi:10.1038/331240a0. ISSN 0028-0836. Bibcode1988Natur.331..240S. 
  14. «9P/Թեմփլ 1»։ ՌՇԼ։ http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=9P։ Վերցված է 16 օգոստոս 2013։ 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Բրիտ, Դ. Տ.; Կոնսոլմանգո, Գ. Ջ.; Մերլին, Վ. Ջ. (2006). «Փոքր մարմինների խտությունն ու ծակոտկենությունը. Նոր տեղեկություններ, նոր տեսակետներ». 37-րդ ամենամյա Լուսնային և մոլորակային գիտությունների կոնֆերանս 37: 2214. Bibcode2006LPI....37.2214B. http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2214.pdf. 
  16. «81P/Ուայլդ 2 գիսաստղը»։ Մոլորակային միություն։ http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html։ Վերցված է 20 նոյեմբեր 2007։ 
  17. Միչ, Մ. (14 փետրվար 1997)։ «Հեյլ-Բոպպի գիսաստղի դիտարկումը 1997 թվականին. Ինչ հետևություններ կարող ենք մենք անել պայծառ գիսաստղերի դիտարկումներից»։ Մոլորակային գիտությունների հետազոտությունների հայտնագործություններ։ http://www.psrd.hawaii.edu/Feb97/Bright.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  18. Ստենջեր, Ռ. (6 ապրիլ 2001)։ «Փորձը ցույց է տալիս, որ գիսաստղերը բերում են կյանք»։ ՍՆՆ։ http://archives.cnn.com/2001/TECH/space/04/06/comet.life/։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  19. «Սթարդասթի հետազոտություններով պարզվել է, որ գիսաստղերը ավելի բարդ կառուցվածք ունեն քան կարծում էին»։ ՆԱՍԱ։ 14 դեկտեմբեր 2006։ http://stardust.jpl.nasa.gov/news/news110.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25։ 
  20. «Գտնվել է առաջին ամինաթթուն գիսաստղի վրա», Նյու Սաենթիսթ, 17 օգոստոսի 2009
  21. Կալահան; Սմիթ, Կ. Ե.; Կլեվիս, Հ. Ջ.; Ռուզիկա, Ջ.; Ստերն, Ջ. Ս.; Գլավին, Դ. Փ.; Հաուզ, Ս. Հ.; Դվորկին, Ջ. Պ. (11 օգոստոս 2011)։ «Ածխածնային երկնաքարերը պարունակում են արտերկրային բջջահիմքերի լայն ընտրանի»։ PNAS։ doi:10.1073/pnas.1106493108։ http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108։ Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 15–ին։ 
  22. Ստեյգերվալդ, Ջոն (8 օգոստոս 2011)։ «ՆԱՍԱ-ի գիտնականներ. ԴՆԹ-ի ստղծման համար մասնիկները կարող են առաջանալ տիեզերքում»։ ՆԱՍԱ։ http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html։ Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 10–ին։ 
  23. ՍայենսԴեյլի անձնակազմ (9 օգոստոս 2011)։ «ԴՆԹ-ի ստղծման համար մասնիկները կարող են առաջանալ տիեզերքում, ՆՍԱՍ-ի գտած ապացույցները»։ ՍայենսԴեյլի։ http://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm։ Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 9–ին։ 
  24. 24,0 24,1 Բրիտ, Ռ. Ռ. (29 նոյեմբեր 2001)։ «Բորելիի գիսաստղի գաղտնիքը. Արեգակնային համակարգում ամենամուգ մարմինը»։ Space.com։ http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/borrelly_dark_011129.html։ Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 26–ին։ 
  25. (2008) Habitability and Cosmic Catastrophes, 91։ ISBN 9783540769453։ 
  26. Ֆերնանդես, Յանգա Ռ. (2000). Երկիրը, Լուսինը և մոլորակները 89: 3. doi:10.1023/A:1021545031431. Bibcode2000EM&P...89....3F. 
  27. «Գիսաստղերի միջուկները»։ Երկրային և Տիեզերական գիտությունների բաժին, ԼԱ Լամալսարան։ ապրիլ 2003։ http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/nucleus.html։ Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 31։ 
  28. «SOHO-ի նոր հայտնագործությունը, նրա առաջին պաշտոնականապես պարբերական գիսաստղը»։ Եվրոպական Տիեզերական Գործակալություն։ http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/SOHO_s_new_catch_its_first_officially_periodic_comet։ Վերցված է 16 օգոստոս 2013։ 
  29. Սագան & Դրույան 1997, էջ. 137
  30. «Փոքր մարմինների երկրաբանությունը»։ ՆԱՍԱ։ http://history.nasa.gov/SP-467/ch7.htm։ Վերցված է 15 օգոստոս 2013։ 
  31. Ուայթման, Կ; Մորբիդելի, Ա; Յեդիկ, Ռ (2006). «Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերի չափերի և հաճախականությունների բաշխումը». Իկարուս 183: 101. doi:10.1016/j.icarus.2006.02.016. Bibcode2006Icar..183..101W. 
  32. «Հաբլի վերջին հայացքը ISON գիսաստղին մինչ նրա պերիկենտրոնով անցումը». ԵԿԱ/Հաբլի մամլո հաղորդագրություն. http://www.spacetelescope.org/images/opo1347a/։ Վերցված է 20 նոյեմբեր 2013. 
  33. Կոխրան, Ա. Լ.; Լևիսոն, Հ. Ֆ.; Ստերն, Ս. Ա.; Դանքան, Ջ. (1995). «Կոյպերի գոտում Հալլեյի գիսաստղի չափերի մարմինների դիտարկումները Հաբլ աստղադիտակով». Աստղաֆիզիկական ամսագիր 455: 342. doi:10.1086/176581. Bibcode1995ApJ...455..342C. 
  34. Կոխրան, Ա. Լ.; Լևիսոն, Հ. Ֆ.; Թամբլին, Պ.; Ստերն, Ս. Ա.; Դանքան, Ջ. (1998). «Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի չափաբերումը Կոյպերի գոտու մարմինների որոնման համար». Աստղաֆիզիկական ամսագրի նամակներ 503 (1): L89. doi:10.1086/311515. Bibcode1998ApJ...503L..89C. 
  35. Բրաուն, Մայքլ Ե.; Կուլկարնի, Ս. Ռ.; Լիգետ, Տ. Ջ. (1997). «Հաբլ աստղադիտակի կողմից Կոյպերի գոտու դիտարկումների վիճակագրական վերլուծություն». Աստղաֆիզիկական ամսագրի նամակներ 490 (1): L119. doi:10.1086/311009. Bibcode1997ApJ...490L.119B. 
  36. Ջուիթ, Դևիդ Ս.; Լու, Ջեյն; Չեն, Ջ. (1996). «Մաունա Կեա - Սերրո Տոլոլո (MKCT) Կոյպերի գոտու և կենտավրոսների հետազոտություններ». Աստղաֆիզիկական ամսագիր 112 (3): 1225. doi:10.1086/118093. Bibcode1996AJ....112.1225J. 
  37. Ջուիթ, Դևիդ (2007-11-09)։ «Հոլմսի գիսաստղը ավելի մեծ է քան Արեգակը»։ Աստղագիտության ինստիտուտ Հավայիի համալսարանում։ http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/holmes.html։ Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 17–ին։ 
  38. ՄակԿենա, Մ. (20 մայիս 2008)։ «Հետապնդելով հակապոչին»։ Օրվա աստղագիտության հոդվածը։ http://www.asod.info/?p=1019։ Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 25։ 
  39. Լեյլիմենտ, Ռոսին; Ժան-Լուպ Բարտո, Կարոլ Ցեգո, Սիլվիա Նեմեթ (2002). «Հեյլ Բոպպի գիսաստղի շողքը Լիման-Ալֆայի վրա». Երկիրը, Լուսինը և մոլորակները 90: 67–76. doi:10.1023/A:1021512317744. 
  40. Յեոմանս, Դոնալդ Կ. (2005)։ «Գիսաստղ»։ Աշխարհի գրքի առցանց տեղեկությունների կենտրոն։ Աշխարհի Գիրք։ http://www.nasa.gov/worldbook/comet_worldbook.html։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 27–ին։ 
  41. Բիերման, Լ. (1963). «Գիսատղերի պլազմային պոչերը և միջմոլորակային պլազման». Տիեզերական գիտությունների ակնարկներ 1 (3): 553. doi:10.1007/BF00225271. Bibcode1963SSRv....1..553B. 
  42. 42,0 42,1 Քարոլ, Բ. Վ. (1996)։ Ժամանակակից աստղագիտության ներածություն։ Էդիոսոն-Վեսլի, 864–874։ ISBN 0-201-54730-9։ 
  43. Էյլիս, Ս. Ջ.; Հարիսոն, Ռ. Ա.; Դևիս, Ս. Ջ.; Ուոլթհամ, Ն. Ռ.; Շաուգնեսի, Բ. Մ.; Մեփսոն-Մենարդ, Հ. Ս. Ա.; Բիվշեր, Դ.; Քրոթերս, Ս. Ռ. և այլք։ (2009). «STEREO առաքելության կատարած հելիոսֆերիկ լուսանկարները». Արեգակնային ֆիզիկա 254 (2): 387–445. doi:10.1007/s11207-008-9299-0. Bibcode2009SoPh..254..387E. 
  44. Լիսե, Ս. Մ.; Կ. Դեներլ, Ջ. Էնգլհաուզեր, Մ. Հարդեն, Ֆ. Ե. Մարշալ, Մ. Ջ. Մումա, Ռ. Պետրի, Ջ. Պ. Պյե, Մ. Ջ. Ռիկետս, Ջ. Շմիտ, Ջ. Տրյումպեր և Ռ. Գ. Վեստ (1996). «Ռենտգենյան ճառագայթների և ծայրագույն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման հայտնաբերումը C/Հյակուտակե 1996 B2 գիսաստղի մոտ». Սայենս 274 (5278): 205–209. doi:10.1126/science.274.5285.205. Bibcode1996Sci...274..205L. http://www.sciencemag.org/content/274/5285/205.short. 
  45. Լիսե, Ս. Մ.; Դ. Ջ. Քրիստիան, Կ. Դեներլ, Կ. Ջ. Միչ, Ռ. Պետրե, Հ. Ա. Վիվեր և Ս. Ջ. Վոլկ (2001). «Լիցքերի փոխանակումը առաջացնում է ռենտգենյան ճառագայթում C/1999 S4 (LINEAR) գիսաստղի մոտ». Սայենս 292 (5520): 1343–1348. doi:10.1126/science.292.5520.1343. Bibcode2001Sci...292.1343L. http://www.sciencemag.org/content/292/5520/1343.abstract. 
  46. Staff (29 հունվար 2013)։ «Երբ մոլորակը պահում է իրեն այնպես ինչպես գիսաստղը»։ ԵՏԳ։ http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet։ Վերցված է 30 օգոստոս 2013։ 
  47. Կրամեր, Միրիամ (30 հունվար 2013)։ «Վեներան կարող է ունենալ գիսաստղանման մթնոլորտ»։ Space.com։ http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html։ Վերցված է 30 օգոստոս 2013։ 
  48. 48,0 48,1 Տ. Վոգել. Գիսաստղերը և արտանետումները. ՆԱՍԱ
  49. Դոկտոր Էմիլի Բոլդվին. Չոր սառույցը սնում է գիսաստղերի ժայթքումները (2010). Աստղագիտությունը հիմա
  50. Հին չոր սառույցը սնում է գիսաստղի արտանետումները (10 նոյեմբերի 2010)
  51. «Գիսաստղի ուղեծիրը»։ Սբ. Էնդրյուսի համալսարան։ http://www.st-andrews.ac.uk/~bds2/ltsn/ljm/JAVA/COMETORB/COMET.HTM։ Վերցված է 1 սեպտեմբեր 2013։ 
  52. «Կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր»։ Ըմեյզինգ Սփեյս։ http://amazing-space.stsci.edu/glossary/def.php.s=topic_comets։ Վերցված է 31 հուլիս 2013։ 
  53. Դելսեմ, Արման Հ. (2001)։ Մեր տիեզերական ծագումը։ Մեծ պայթյունից մինչև կյանքի առաջացումը և գիտակցությունը, 117։ ISBN 9780521794800։ 
  54. Վիլսոն, Հ. Ս. (1909). «Սատուրնի, Ուրանի և Նեպտունի գիսաստղերի ընտանիքները». Հանրամատչելի աստղագիտություն 17: 629–633. Bibcode1909PA.....17..629W. 
  55. Դաչ, Սթիվեն։ «Գիսաստղեր»։ Բնական և կիրառական գիտություններ, Վիսկոնսինի համլսարան։ http://www.uwgb.edu/dutchs/PLANETS/Comets.HTM։ Վերցված է 31 հուլիս 2013։ 
  56. «Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը»։ Վաշինգտոնի Կառնեգիի ինստիտուտւ Երկնային մագնետիզմի բաժին։ http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jf.html։ Վերցված է 11 օգոստոս 2013։ 
  57. 57,0 57,1 «Գիսաստղեր - որտե՞ղ են նրանք»։ Բրիտանական աստղագիտական միություն։ 6 նոյեմբեր 2012։ http://www.britastro.org/projectalcock/Comets%20where%20are%20they.htm։ Վերցված է 11 օգոստոս 2013։ 
  58. 58,0 58,1 58,2 Duncan, Martin J. (2008). «Dynamical Origin of Comets and Their Reservoirs». Space Science Reviews 138: 109. doi:10.1007/s11214-008-9405-5. Bibcode2008SSRv..138..109D. 
  59. Jewitt, David C. (2002). «From Kuiper Belt Object to Cometary Nucleus: The Missing Ultrared Matter». The Astronomical Journal 123 (2): 1039. doi:10.1086/338692. Bibcode2002AJ....123.1039J. 
  60. «List of Jupiter-Family and Halley-Family Comets»։ University of Central Florida: Physics։ 16 July 2013։ http://www.physics.ucf.edu/~yfernandez/cometlist.html։ Վերցված է 4 June 2014։ 
  61. Reddy, Francis (3 April 2006)։ «New comet class in Earth's backyard»։ Astronomy։ http://www.astronomy.com/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2006/04/New%20comet%20class%20in%20Earths%20backyard.aspx?sc_lang=en։ Վերցված է 31 July 2013։ 
  62. «Comets»։ The Pennsylvania State University։ https://www.e-education.psu.edu/astro801/content/l11_p9.html։ Վերցված է 8 August 2013։ 
  63. Sagan & Druyan 1997, էջեր. 102–104
  64. Koupelis, Theo (2010)։ In Quest of the Solar System, 246։ ISBN 9780763794774։ 
  65. Davidsson, Björn J. R. (2008)։ «Comets – Relics from the birth of the Solar System»։ Uppsala University։ http://www.astro.uu.se/~bjorn/eng_comet.html։ Վերցված է 30 July 2013։ 
  66. Oort, J. H. (1950). «The structure of the cloud of comets surrounding the Solar System and a hypothesis concerning its origin». Bulletin of the Astronomical Institutes of the Netherlands 11: 91. Bibcode1950BAN....11...91O. 
  67. Hanslmeier, Arnold (2008)։ Habitability and Cosmic Catastrophes, 152։ ISBN 9783540769453։ 
  68. «JPL Small-Body Database Search Engine: e > 1 (sorted by name)»։ JPL։ http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb_query.cgi?obj_group=all;obj_kind=all;obj_numbered=all;OBJ_field=0;ORB_field=0;c1_group=ORB;c1_item=Bg;c1_op=%3E;c1_value=1;table_format=HTML;max_rows=100;format_option=comp;c_fields=AcBgBiBjBqChCk;.cgifields=format_option;.cgifields=ast_orbit_class;.cgifields=table_format;.cgifields=obj_kind;.cgifields=obj_group;.cgifields=obj_numbered;.cgifields=com_orbit_class&query=1&c_sort=AcD։ Վերցված է 4 October 2013։ 
  69. 69,0 69,1 69,2 «Small Bodies: Profile»։ NASA/JPL։ 29 October 2008։ http://pds.jpl.nasa.gov/planets/special/smbod.htm։ Վերցված է 11 August 2013։ 
  70. Elenin, Leonid (7 March 2011)։ «Influence of giant planets on the orbit of comet C/2010 X1»։ http://spaceobs.org/en/2011/03/07/vliyanie-planet-gigantov-na-orbitu-komety-c2010-x1-elenin/։ Վերցված է 11 August 2013։ 
  71. (2008) Astronomy and Astrophysics, 21։ ISBN 9780763777869։ 
  72. Chebotarev, G. A. (1964). «Gravitational Spheres of the Major Planets, Moon and Sun». Soviet Astronomy 7: 618. Bibcode1964SvA.....7..618C. 
  73. 73,0 73,1 «JPL Small-Body Database Search Engine: e > 1»։ JPL։ http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb_query.cgi?obj_group=all;obj_kind=all;obj_numbered=all;OBJ_field=0;ORB_field=0;c1_group=ORB;c1_item=Bg;c1_op=%3E;c1_value=1;table_format=HTML;max_rows=100;format_option=comp;c_fields=AcBgBiBjBqChCk;.cgifields=format_option;.cgifields=ast_orbit_class;.cgifields=table_format;.cgifields=obj_kind;.cgifields=obj_group;.cgifields=obj_numbered;.cgifields=com_orbit_class&query=1&c_sort=BgD։ Վերցված է 13 August 2013։ 
  74. «JPL Small-Body Database Browser: C/1980 E1 (Bowell)»։ 1986-12-02 last obs։ http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1980E1։ Վերցված է 13 August 2013։ 
  75. «Comet»։ Encyclopædia Britannica Online։ http://www.britannica.com/eb/article-54344/comet։ Վերցված է 13 August 2013։ 
  76. McGlynn, Thomas A.; Chapman, Robert D. (1989). «On the nondetection of extrasolar comets». The Astrophysical Journal 346: L105. doi:10.1086/185590. Bibcode1989ApJ...346L.105M. 
  77. 77,0 77,1 Harold F. Levison, Luke Donnes (2007)։ "Comet Populations and Cometary Dynamics", խմբ․ Lucy Ann Adams McFadden, Lucy-Ann Adams, Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson: Encyclopedia of the Solar System, 2nd, Academic Press, 575–588։ ISBN 0-12-088589-1։ 
  78. 78,0 78,1 Jack G. Hills (1981). «Comet showers and the steady-state infall of comets from the Oort Cloud». Astronomical Journal 86: 1730–1740. doi:10.1086/113058. Bibcode1981AJ.....86.1730H. 
  79. Harold F. Levison, Luke Dones, Martin J. Duncan (2001). «The Origin of Halley-Type Comets: Probing the Inner Oort Cloud». Astronomical Journal 121 (4 pages=2253–2267). doi:10.1086/319943. Bibcode2001AJ....121.2253L. 
  80. (1991) խմբ․ Thomas M. Donahue: Planetary Sciences: American and Soviet Research, Proceedings from the U.S.–U.S.S.R. Workshop on Planetary Sciences, Kathleen Kearney Trivers, and David M. Abramson, National Academy Press, 251։ ISBN 0-309-04333-6։ Վերցված է՝ 2008-03-18։ 
  81. Julio A. Fernéndez (1997). «The Formation of the Oort Cloud and the Primitive Galactic Environment». Icarus 219: 106–119. doi:10.1006/icar.1997.5754. Bibcode1997Icar..129..106F. http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/oort.pdf։ Վերցված է 2008-03-18. 
  82. 82,0 82,1 Sanders, Robert (7 January 2013)։ «Exocomets may be as common as exoplanets»։ UC Berkley։ http://newscenter.berkeley.edu/2013/01/07/exocomets-may-be-as-common-as-exoplanets/։ Վերցված է 30 July 2013։ 
  83. Beust, H.; Lagrange-Henri, A.M.; Vidal-Madjar, A.; Ferlet, R. (1990). «The Beta Pictoris circumstellar disk. X – Numerical simulations of infalling evaporating bodies». Astronomy and Astrophysics 236: 202–216. ISSN 0004-6361. Bibcode1990A&A...236..202B. 
  84. Sagan & Druyan 1997, էջ. 235
  85. 85,0 85,1 «Major Meteor Showers»։ Meteor Showers Online։ http://meteorshowersonline.com/major_meteor_showers.html։ Վերցված է 31 July 2013։ 
  86. Muir, Hazel (25 September 2007)։ «Earth's water brewed at home, not in space»։ New Scientist։ http://www.newscientist.com/article/dn12693։ Վերցված է 30 August 2013։ 
  87. Fernández, Julio A. (2006)։ Comets, 315։ ISBN 9781402034954։ 
  88. Martins, Zita; Price, Mark C.; Goldman, Nir; Sephton, Mark A.; Burchell, Mark J. (2013). «Shock synthesis of amino acids from impacting cometary and icy planet surface analogues». Nature Geoscience. doi:10.1038/ngeo1930. Bibcode2013NatGe...6.1045M. 
  89. «Water Discovered in Apollo Moon Rocks Likely Came from Comets»։ NASA։ http://lunarscience.nasa.gov/articles/water-discovered-in-apollo-moon-rocks-likely-came-from-comets/։ Վերցված է 7 September 2013։ 
  90. «Australites»։ Museum Victoria։ http://museumvictoria.com.au/discoverycentre/infosheets/australites/։ Վերցված է 7 September 2013։ 
  91. Ռիդպաթ, Յան (3 հուլիս 2008)։ «Հալլեյը ու իր գիսաստղը»։ Հալլեյի գիսաստղի կրճատ պատմությունը։ http://www.ianridpath.com/halley/halley4.htm։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 27։ 
  92. Կրոնկ, Գերի Վ.։ «2P/Էնկե»։ Գերի Վ. Կրոնկի գիսաստղաբանությունը։ http://cometography.com/pcomets/002p.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 27։ 
  93. Կրոնկ, Գերի Վ.։ «3D/Բիելա»։ Գերի Վ. Կրոնկի գիսաստղաբանությունը։ http://cometography.com/pcomets/003d.html։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 27։ 
  94. Արնետ, Բ. (14 հունվար 2000)։ « 'Պաշտոնական' Աստղագիտական Անուններ»։ Միջազգային աստղագիտական միություն։ http://www.nineplanets.org/names.html։ Վերցված է 2006 թ․ մարտի 5։ 
  95. 95,0 95,1 «Գիսաստղերի նշանակման համակարգ»։ Փոքր մոլորակների կենտրոն։ http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/CometResolution.html։ Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 3։ 
  96. «Գիսաստղերի նշանակման համակարգ»։ Փոքր մարմինների անվանումաբանության կոմիտե։ 1994։ http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/CometResolution.html։ Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 24–ին։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]