Տրիտոն (արբանյակ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Տրիտոն (այլ կիրառումներ)
Logo stars (green).png
Spacer-133x3.gif
CD 2c.png
CD 2c.png
Տրիտոն
(Նեպտուն I)
հին հուն․՝ Τρίτων
Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg
Տրիտոնի լուսանկարը, կատարված է «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ից
Հիմնական տվյալներ
Հայտնաբերվել է 10 հոկտեմբերի 1846 թ. թ. (Ուիլիամ Լասսելի կողմից)
Բացարձակ մեծություն (H) 13,47[1]
Հեռավորությունը Նեպտուն 354 759 կմ
Ուղեծրային տվյալներ
Մեծ կիսաառանցք 354 759 կմ
Էքսցենտրիսիտետ 0,000016[2]
Սիդերիկ պարբերություն −5,876854 օր
(հակադարձ)[2]
Թեքվածություն 129,812° (խավարածրի նկատմամբ)
156,885° (Նեպտունի հասարակածի նկատմամբ)[3][4]
129,608° (Նեպտունի ուղեծրի նկատմամբ)
Ֆիզիկական հատկանիշներ
Շառավիղ 1353,4 ± 0,9 կմ[5] (0,2122 Երկիր)
Մակերևույթի մակերես 23 018 000 կմ²
Ծավալ 10 384 000 000 կմ³
Զանգված 2,14×1022 կգ (0,00359 Երկիր)
Միջին խտություն 2,061 գ/սմ³ ենթադրված[5]
Հասարակածային մակերևութային ձգողություն 0,779 մ/վ²
2-րդ տիեզերական արագություն 1,455 կմ/վ
Պտույտի պարբերություն 5 օր 21 ժ 2ր 53վ (Սինքրոն)[6]
Առանցքի թեքում 0
Ալբեդո 0,76[5]
Մթնոլորտային տվյալներ
Քիմիական կազմ ազոտ, մեթանի հետքեր[7]
Մթնոլորտի ջերմաստիճան 38 Կ [6]
Մթնոլորտային ճնշում 1,4–1,9 Պա[6]
(1/70 000 Երկրի մակերևույթի ճնշման համեմատ)[8]

Տրիտոն (հին հուն․՝ Τρίτων), Նեպտուն մոլորակի ամենամեծ բնական արբանյակն է, հայտնաբերվել է Ուիլիամ Լասսելի կողմից 1846 թվականի հոկտեմբերի 10-ն: Անվանվել է հունական դիցաբանության ծովի խորքերի աստվածի՝ Տրիտոնի պատվին:

Տրիտոնը Արեգակնային համակարգի միակ մեծ արբանյակն է, որն ունի հակադարձ ուղեծիր, այսինքն այն պտտվում է մոլորակի պտույտին հակառակ ուղղությամբ: Այն ունի 2 700 կմ տրամագիծ, այն մեծությամբ յոթերորդ արբանյակն է Արեգակնային համակարգում: Իր հակադարձ շարժման, ինչպես նաև իր կառուցվածքի Պլուտոնին նմանության պատճառով, հավանական է որ Տրիտոնը որսացվել է Նեպտունի կողմից Կոյպերի գոտուց[9]: Տրիտոնի մակերևույթը հիմնականում կազմված է սառած ազոտից, հիմնականում ջրային սառույցի կեղևով[10], այն ունի սառցե մանտիա և նրա ներոսում քարե և մետաղական միջուկ[6]: Միջուկը կազմում է արբանյակի զանգվածի մոտավորապես երրորդ մասը: Տրիտոնի միջին խտությունը կազմում է 2,061 գ/սմ³[5], և բաղկացած է մոտավորապես 15–35%-ով ջրային սառույցից[6]:

Տրիտոնը Արեգակնային համակարգի այն քիչ թվով արբանյակներից է, որը երկրաբանորեն ակտիվ է: Որպես հետևանք, նրա մակերևույթը համեմատաբար երիտասարդ է, բարդ երկրաբանական պատմությամբ, պայմանավորված կրիոհրաբուխների գործունեությամբ և տեկտոնիկ լանդշաֆտներով[6]: Տրիտոնի կեղևի մի մասը ծածկված է ազոտ ժայթքող գեյզերներով[8]: Տրիտոնը ունի նոսր ազոտական մթնոլորտ, որի ճնշումը կազմում է Երկրի ծովի մակարդակին մթնոլորտային ճնշման 1/70000 մասը[8]:

Հայտնաբերումը և անվանումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլիամ Լասսել, Տրիտոնի հայտնաբերողը

Արբանյակը հայտնաբերվել է բրիտանացի աստղագետ Ուիլիամ Լասսելի կողմից 1846 թվականի հոկտեմբերի 10-ին[11], ընդամենը 17 օր գերմանացի աստղագետներ Յոհան Գալլեի և Հենրիխ դ՛Արեստի կողմից Նեպտունի հայտնաբերումից հետո:

Լինելով գարեջրագործ, Լասսելը 1820 թվականին սկսեց ստեղծել հայելիներ իր սիրողական աստղադիտակի համար: Ջոն Հերշելը Նեպտունի հայտնաբերումից հետո, գրեց նամակ Լասսելին, առաջարկելով նրան փնտրել հնարավոր արբանյակներ մոլորակի մոտ: Լասսելը ձեռնամուխ եղավ դրան, և ընդամենը ութ օր անց հայտնաբերեց Տրիտոնը[11][12] Լասսելը նույնպես հայտարարել էր օղակների հայտնաբերման մասին: Չնայած հետագայում հաստատվեց, որ Նեպտունը ունի օղակներ, սակայն դրանք անյքան մութ ու նոսր են, որ կասկածի տակ է դրվում նրա կողմից դրանք տեսնելու փաստը[13]:

Տրիտոնը անվանվել է հունական ծովի աստված Պոսեյդոնի (հռոմեական Նեպտուն աստծո հունական տարբերակը) որդի Տրիտոնի (Τρίτων) անունով: Անունը առաջինը առաջարկել է Կամիլ Ֆլամարիոնը 1880 թվականին իր Astronomie Populaire (Հանրամատչելի աստղագիտություն) գրքում[14], սակայն պաշտոնապես այն ընդունվել է մի քանի տասնամյակ անց[15]: Մինչ Նեպտունի երկրորդ արբանյակ, Ներեիդայի հայտնաբերումը 1949 թվականին, Տրիտոնը պարզապես կոչում էին "Նեպտունի արբանյակ": Ինքը Լասսելը չի անվանել իր հայտնագործած արբանյակը, չնայած դրանից մի քանի տարի անց հայտնաբերելով Սատուրնի ութերթրդ արբանյակը (Հիպերիոն) նա առաջարկեց դրա անվանումը: Նրա կողմից 1851 թվականին հայտնաբերված Ուրանի երրորդ և չորրորդ արբանյակները (Արիել և Ումբրիել) անվանվել են Ջոն Հերշելի կողմից[16]:

Ուղեծիրը և պտույտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնը յուրօրինակ է Արեգակնային համակարգի բոլոր խոշոր արբանյակների մեջ իր հակադարձ ուղեծրով իր մոլորակի շուրջ (այսինքն, այն պտտվում է մոլորակի պտույտին հակառակ ուղղությամբ): Յուպիտերի, Սատուրնի և Ուրանի արտաքին անկանոն արբանյակների մեծամասնությունը նույնպես ունեն հակադարձ ուղեծրեր: Այնուամենայնիվ, այս արբանյակները չափազանց հեռու են պտտվում իրենց մոլորակներից և ունեն բավականին փոքր չափեր: Համեմատության համար նրանցից ամենամեծի (Ֆեբե) տրամագիծը կազմում է Տրիտոնի տրամագծի ընդամենը 8% (և զանգվածը 0,03%):

Տրիտոնի ուղեծիրը պայմանավորված է երկու բաղադրիչներով, Նեպտունի առանցքի 30°-ի թեքումով ուղեծրի նկատմամբ, և Տրիտոնի ուղեծրի 157°-ի (90°ից բարձր թեքման արժեքը ցույց է տալիս հակադարձ շարժումը) թեքումով Նեպտունի առանցքի նկատմամբ: Տրիտոնի ուղեծիրը ենթարկվում է պերցեսիայի Նեպտունի առանցքի նկատմամբ մոտավորապես 678 Երկրային տարի (4,1 Նեպտունյան տարի) պարբերությամբ[3][4], տատանելով Նեպտունի ուղեծրի նկատմամբ թեքումը 127° և 173° աստիճանների միջև: Այժմ այս թեքումը կազմում է 130°: Տրիտոնի ուղեծիրը այժմ մոտ է իր առավելագույն համահարթության արժեքին Նեպտունի հետ:

Տրիտոնը գտնվում է Նեպտունի հետ սինքրոն պտույտի մեջ, այն միշտ ուղղված է դեպի մոլորակը նույն կողմով: Արբանյակի հասարակածը համարյա ճշգրտորեն համապատասխանում է նրա ուղեծրային հարթության հետ[17]: Այժմ Տրիտոնի պտույտի առանցքը Նեպտունի ուղեծրային հարթության հետ կազմում է 40° անկյուն, հետևաբար Նեպտունի տարվա ընթացքում որոշակի պահին արբանյակի ամեն բևեռը ուղղվում է դեպի Արեգակը, համարյա Ուրան մոլորակի նման: Փաստորեն, Նեպտունի պտույտի հետ համընթաց Տրիտոնի բևեռային շրջանները պարբերաբար շրջվում են դեպի Արեգակը, այսպիսով առաջացնելով սեզոնային կլիմատիկ փոփոխություններ[18]:

Տրիտոնի պտույտը Նեպտունի շուրջ ունի համարյա ճշգրիտ շրջանաձև բնույթ, զրոյին մոտ էքսցենտրիսիտետով: Ենթադրվում է, որ միայն մակընթացային ուժերը չէին կարող դարձնել Տրիտոնի ուղեծիրը շրջանաձև, համակարգի առաջացման սկզբից իվեր, այստեղ զգալի ազդեցություն են ունեցել արբանյակին հակադարձ շարժվող գազերի և բեկորների սկավառակը[3][4]: Մակընթացային ուժերը նույնպես ազդում են Տրիտոնի ուղեծրի վրա մոտեցնելով արբանյակը մոլորակին ժամանակի ընթացքում, այն արդեն իսկ ավելի մոտ է գտնվում մոլորակին քան Լուսնի ուղեծիրը Երկրին: Կանխատեսվում է, որ մոտ 3,6 միլիարդ տարի անց, Տրիտոնը կանցնի Նեպտունի Ռոշի սահմանը[19], որի հետևանքով այն կամ կբախբի Նեպտունի հետ, կամ կոչնչանա առաջացնելով օղակ մոլորակի շուրջ[19]:

Որսումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոյպերի գոտին (կանաչ), Արեգակնային համակարգի արտաքին մասում, համարվում է Տրիտոնի ծագման աղբյուրը:

Քանի-որ հակադարձ շարժում ունեցող արբանյակները չէին կարող ձևավորվել Արեգակնային համակարգի ձևավորման ժամանակ միևնույն շրջանում, որտեղ առաջացել են նրանց մոլորակները, դրանք որսացվել են մոլորակի կողմից նրանց գոյության ինչ որ պահին: Ենթադրվում է, որ Տրիտոնը որսացվել է Կոյպերի գոտուց[9], որը իրենից ներկայացնում է փոքր սառցե մարմինների օղակ, որոնք պտտվում են Նեպտունի ուղեծրից ներսից մինչև մոտ 50 ա. մ. հեռավորության վրա Արեգակից: Ըստ այժմյան պատկերացման, այս գոտին նույնպես հանդիսանում է կարճ պարբերությամբ գիսաստղերի մեծամասնության ծագման աղբյուր: Կոյպերի գոտում են գտնվում նաև որոշ քանակությամբ, մեծ, մոլորականման մարմիններ, ներառյալ նրանցից ամենամեծը՝ Պլուտոնը: Այս մարմինները անվանում են պլուտինոներ, և գտնվում են Նեպտունի հետ ուղեծրային ռեզոնանսի մեջ: Տրիտոնը ընդամենը մի փոքր է մեծ Պլուտոնից, և ունի մոտավորապես նույնն է կառուցվածը, այս փաստերի վրա հիմնվելով էլ առաջացրել է նրանց առաջացման միևնույն աղբյուրի մասին վարկածը[20]:

Տրիտոնի ենթադրյալ որսացումը կարող է բացատրել Նեպտունի համակարգի որոշակի առանձնահատկությունները, օրինակ, Ներեիդա արբանյակի ուղեծրի մեծ էքսցենտրիսիտետը, ինչպես նաև այլ արբանյակների սակավությունը համեմատած այլ գազային հսկաների հետ: Տրիտոնի սկզբնական էքսցենտրիկ ուղեծիրը կարող էր հատվել այլ անկանոն արբանյակների ուղեծրերի հետ իր ձգողական դաշտի ազդեցությամբ ցրել դրանք[3][4]: Տրիտոնի հետ-որսման էքսցենտրիկ ուղեծիրը կարող էր նաև առաջացնել արբանյակի ընդերքի մակընթացային տաքացում: Այս տաքացումը կարող էր պահել Տրիտոնին հեղուկ վիճակում միլիարդավոր տարիների ընթացքում, այս վարկածը հաստատվում է արբանյակի ընդերքի բաժանված լինելու փաստով[8]: Ընդերքային ջերմությունը անհետացել է արբանյակի ուղեծրի շրջանաձև դառնալու հետ:

Առաջարկվում են Տրիտոնի որսման երկու հնարավոր մեխանիզմներ: Գազային հսկա մոլորակի կողմից անցնող մարմնի որսման համար անհրաժեշտ է, որպեսզի անցնող մարմինը կորցնի իր էներգիայի զգալի մասը մոտենալիս, և դանադաղի անքան, որ չկարողանա հեռանալ մոլորակի ձգողության դաշտից: Ավելի վաղ վարկածի համաձայն, Տրիտոնը կորցրել է իր էներգիան բախվելով մեկ այլ մարմնի հետ, որը նույնպես անցնում էր Նեպտունի մոտով (սա այնքան էլ հավանական չէ), կամ բախվել է Նեպտունի արբանյակներից մեկի հետ (սա ավելի հավանական է)[6]: Վերջերս առաջարկված մեկ այլ վարկածի համաձայն, Տրիտոնը իսկզբանե ունեցել է բավական մեծ զանգվածով «ուղեկից» արբանյակ, այնպիսին, ինչպիսին է Պլուտոնի Քարոնը: Երբ այս զույգը մտել է Նեպտունի ձգողական դաշտ, այն փոխգործել է այնպես, որ ուղեծրային էներգիան փոխանցվելէ Տրիտոնից նրա արբանյակին, որը հետագայում դուրս է մղվել, իսկ Տրիտոնը դարձել է Նեպտունի արբանյակ: Այս վարկածի օգտին են խոսում մի քանի ապացույցներ, օրինակ այն փաստը, որ զույգ մարմինները առավել հաճախակի են պատահում Կոյպերի գոտում[21][22]: Այս երևույթը կարող էր տեղի ունենալ ինչպես Նեպտունի ձևավորման ժամանակ, այնպես էլ ավելի ուշ, երբ այն տեղաշարժվում էր Արեգակնային համակարգի արտաքին մաս[9]:

Ֆիզիկական առանձնահատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնի զանգվածը (կապույտ), ցույց է տրված որպես Նեպտունի արբանյակների ընդհանուր զանգվածի մաս:
Տրիտոնը (ներքևում ձախից) համեմատած Լուսնի (վերևում ձախից) և Երկրի (աջից) հետ:

Տրիտոնը Արեգակնային համակարգի արբանյակներից մեծությամբ յոթերորդն է և բոլոր մարմիններից տասնվեցերորդն է, այն ավելի մեծ է քան գաճաճ մոլորակները Պլուտոնը և Էրիսը: Այն կազմում է Նեպտունի շուրջ պտտվող բոլոր մարմինների զանգվածի 99,5%, ներառյալ մոլորակի օղակները և մնացած տասներեք հայտնի արբանյակները, ինչպես նաև ավելի զանգվածեղ է քան բոլոր մնացած Արեգակնային համակարգի իրենից փոքր արբանյակները միասին վերցրած: Տրիտոնի շառավիղը, խտությունը(2,061 գ/սմ3), ջերմաստիճանը և քիմիական կազմությունը նման են Պլուտոնին[23]:

Ինչպես և Պլուտոնի դեպքում, Տրիտոնի մակերևույթի 55% ծածկված է սառած ազոտով, որի մեջ խառնված է ջրային սառույց, մոտ 15 - 35%, և չոր սառույց (սառած ածխաթթու գազ) 10 - 20%: Սառույցների մեջ կան նաև 0,1% մեթանի և 0,05% ածխածնի մոնոքսիդի խառնուրդների հետքեր[6]: Արբանյակի մակերևույթի վրա հնարավոր է որ կա նաև ամոնիակ, քանի որ կասկածներ կան որ ամոնիակի հիդրատներ առկա են լիթոսֆերայում[24]: Տրիտոնի խտությունից ելնելով կարելի է ենթադրել, որ այն 30 - 45% կազմված է ջրային սառույցից, և մնացած մասը լեռնային ապարներից[6]: Արբանյակի մակերևույթը կազմում է 23 միլիոն կմ2, որը Երկրի մակերևույթի 4,5% է, կամ Երկրի մայրցամաքների մակերևույթի 15,5%: Տրիտոնը ունի բավականին բարձր ալբեդո, անդրադարձնելով իր վրա ընկնող Արեգակի լույսի 60 - 95%: Որպես համեմատություն Երկիրը անդրադարձնում է ընդամենը 11%[25]: Արբանյակի կարմրավուն գույնը ենթադրվում է որ արդյունք է այնտեղ առկա մեթանային սառույցների, որոնք փոխարկվում են թոլինների ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման տակ[6][26]:

Քանզի Տրիտոնի մակերևույթի դիտարկումները ցույց են տալիս, որ այն կրում է հալման հետքեր, առաջադրվող արբանյակի մոդելները ենթադրում են, որ Տրիտոնի ընդերքը բաժանված է, ինչպես Երկրինը: Այսինքն ունի պինդ միջուկ, մանթիա և կեղև: Արբանյակի քարե և մետաղյա միջուկը ծածկում է մանթիան, որը կազմված է ջրից, Արեգակնային համակարգի ամենատարածված ցնդող նյութից: Տրիտոնի ընդերքում առկա է ռադիոակտիվ տրոհման առաջացման համար բավարար քանակի քարե ապարներ, ինչը խթանում է կոնվեկցիան մանթիայում: Ջերմությունը նույնիսկ կարող է բավարար լինել, որպեսզի արբանյակի ընդերքում գոյություն ունենա ստորերկրյա օվկիանոս, նման Եվրոպայի սառույցների տակ գտնվող օվկիանոսին[6][27]: Եթե այն գոյություն ունի, ապա այնտեղ հնարավոր է գոյություն ունի կյանք, սակայն այս ենթադրությունը քիչ հավանական է համարվում[28]:

Մթնոլորտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Տրիտոնի մթնոլորտ
Տրիտոնը նկարչի պատկերացմամբ, ցույց է տրված նոսր մթնոլորտը արբանյակի սկավառակի վրա:

Տրիտոնն ունի նոսր ազոտական մթնոլորտ, ածխածնի մոնոքսիդի չնչին հավելումներով, այնտեղ կա նաև քիչ քանակությամբ մեթան մակերևույթին մոտ մասերում[7][29][30]: Ինչպես և Պլուտոնի դեպքում, ենթադրվում է, որ Տրիտոնի մթնոլորտը առաջացել է արբանյակի մակերևույթից ազոտի ցնդելու հետևանքով[20]: Մակերևույթի ջերմաստիճանը կազմում է ամենաքիչը -237,6 °C: Այս գնահատումը կատարվել է հիմնվելով այն փաստի վրա, որ Տրիտոնի ազոտական սառույցները գտնվում են ավելի տաք, վեցանկյուն բյուրեղային վիճակում, և սա է հանդիսանում փոխակերպման ջերմաստիճանային սահմանը վեցանկյուն և խորանարդ սառույցների միջև[31]: Տրիտոնի մթնոլորտի ջերմաստիճանը գնահատվում է մոտ 40 Կելվինի, հաշվի առնելով գազային ազոտի ցնդման ջերմաստիճանը տվյալ ճնշման պայմաններում[32]: Այս ջերմաստիճանային ցուցանիշը ավելի ցածր է քան Պլուտոնի մոտ, որի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 44 Կ (-229 °C): Տրիտոնի մակերևույթի մոտ մթնոլորտային ճնշումը կազմում է ընդամենը մոտ 1,4-1,9 Պա[6]:

Տրիտոնի սկավառակի վրա դիտարկված ամպերը (Վոյաջեր-2)

Տրիտոնի մակերևույթի մոտ մթնոլորտի շարժումները ստեղծում են տրոպոսֆերա (եղանակային շրջան), որի բարձրությունը հասնում է 8 կմ բարձրության: Տրիտոնի վրա հայտնաբերված բծերը, որոնք առաջացել են գեյզերների արտանետումներից ցույց են տալիս, որ սեզոնային քամիները մակերևույթի մոտ այնքան հզոր են, որ կարող են տեղաշարժել միկրոմետրից մեծ չափերով մասնիկներ[33]: Ի տարբերություն այլ մթնոլորտների Տրիտոնը չունի ստրատոսֆերա, և դրա փոխարեն ունի ջերմոլորտ, որը տարածվում է 8-ից մինչև 950 կմ բարձրություն, և դրանից վեր տարածվող էկզոսֆերայով[6]: Տրիտոնի մթնոլորտի վերին շերտի ջերմաստիճանը կազմում է 95,5 Կ, և ավելի բարձր է քան մակերևույթի մոտ, սա պայմանավորված է արեգակնային ճառագայթման և Նեպտունի մագնիտոսֆերայից ստացվող ջերմությամբ[7][34]: Արբանյակի տրոպոսֆերան հիմնականում ծածկված է մշուշով, որը բաղկացած է հիմնականում ածխաջրածիններից և նիտրիլներից, որոնք առաջանում են արեգակի ճառագայթման տակ մեթանի տրոհումից: Տրիտոնի մթնոլորտում առկա են նաև խիտ ազոտի ամպեր, մակերևույթից 1 - 3 կմ բարձրության վրա[6]:

1990-ականներին Երկրից կատարվեցին Տրիտոնի սկավառակի դիտարկումներ, երբ այն անցնում էր աստղերի վրայով: Այս դիտարկումները ցույց տվեցին ավելի խիտ մթնոլորտի առկայություն, քան դա գնահատվել էր Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ի տվյալները վերլուծելիս[35]: Այլ դիտարկումները ցույց տվեցին մթնոլորտի ջերմաստիճանի աճ 5%-ով 1989-ից 1998 թվականը ընկած ժամանակահատվածում[36]: Այս դիտարկումները ցույց են տալիս, որ Տրիտոնը մտնում է արտասովոր տաք ամառային ժամանակաշրջան, որը տեղի է ունենում մի քանի հարյուր տարին մեկ անգամ: Այս տաքացումը բացատրող վարկածներից մեկի համաձայն փոփոխություն է տեղի ունեցել Տրիտոնի սառցե շերտերում, որի հետևանքով փոխվել է մակերևույթային սառույցի ալբեդոն, ինչի հետևանքով ավելի մեծ քանակի ջերմություն է կլանվում արբանյակի կողմից[37]: Մեկ այլ վարկածի համաձայն ջերմաստիճանի փոփոխությունները կապված են երկրաբանական երևույթների հետևանքով արտանետվող մուգ, կարմիր նյութի մակերևույթի վրա նստելու հետ: Քանի-որ Տրիտոնի Բոնդի ալբեդոն ամենաբարձրներից է Արեգակնային համակարգի մարմինների միջև, շատ փոքր փոփոխությունները սպեկտրային ալբեդոյի մեջ կարող են ունենալ զգալի հետևանքներ[38]:

Մակերևույթի առանձնահատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնի մակերևույթի մասին բոլոր տեղեկությունները ստացվել են Վոյաջեր-2-ի նրա մոտով միակ անցման ժամանակ 1989 թվականին: Արբանյակի մակերևույթի 40% լուսանկարվել է Վոյաջերի լուսանկարչական սարքերով: Լուսանկարներում երևում են հիմնականում ապարների բլոկային մերկացումներ, լանջեր, իջվածքներ, բծեր, հարթավայրեր, սառցե դաշտեր և մի քանի խառնարաններ: Տրիտոնը համեմատաբար հարթ է, նրա մակերևույթի դիտարկված տատանումները չեն գերազանցում մեկ կիլոմետրը[6]: Արբանյակի վրա կան նաև համեմատաբար քիչ քանակի հարվածային խառնարաններ: Խառնարանների տեղաբաշխման և խտության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Տրիտոնի մակերևույթը չափազանց երիտասարդ է, նրա շրջանների տարիքը տատանվում է 50-ից ընդամենը 6 միլիոն տարի[39]:

Կրիոհրաբխային գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կրիոհրաբուխ
Տրիտոնի հարավային բևեռային գլխարկը հատող մութ բծերը, ենթադրվում է, որ դրանք ազոտական գեյզերներից արտանետված փոշու նստվածքներ են:

Տրիտոնը երկրաբանորեն ակտիվ է, նրա մակերևույթը երիտասարդ է և ունի համեմատաբար քիչ թվով հարվածային խառնարաններ: Չնայած Տրիտոնը հիմնականում կազմված է տարբեր սառույցներից, նրա ստորերկրյա մասերում տեղի են ունենում երևույթներ, որոնք նման են Երկրի վրա տեղի ունեցող այն երևույթներին, որոնք առաջացնում են հրաբուխներ և րիֆտային հովիտներ: Ի տարբերություն Երկրի դեպքում հեղուկ քարերի (լավայի) Տրիտոնի ընդերքում այս երևույթները տեղի են ունենում ջրային և ամոնիակային լավաների միջոցով[6]: Տրիտոնի ամբողջ մակերևույթը կտրտված է հովիտների և լանջերի, հավանաբար տեկտոնիկ ակտիվության և սառցե հրաբխային գործունեության պատճառով: Արբանյակի մակերևույթի առանձնահատկությունների մեծամասնությունը արդյունք են ներքին երևույթների, այլ ոչ արտաքին ազդեցությունների, օրինակ հարվածային բնույթի ազդեցություններ: Դրանց մեծամասնությունն էլ ունեն ավելի հրաբխային կամ ներքին ճնշումների արդյունքում առաջացման հատկանիշներ, քան տեկտոնիկ ակտիվության արդյունքում[6]:

Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ն դիտարկել է Տրիտոնի մակերևույթից ազոտի բազմաթիվ գեյզեր-անման արտանետումներ և փոշու ամպեր որոնք բարձրանում էին մինչև 8 կմ բարձրություն[23][40]: Այսպիսով Տրիտոնը միանում է Երկրին, Իոյին և Էնցելադին որպես Արեգակնային համակարգի մարմին, որի վրա տեղի են ունենում որևէ նյութի ակտիվ ժայթքումներ, և որոնք դիտարկվել են[41] (այսպիսի հրաբխանման գործունեություն հնարավոր է նաև գոյություն ունի Վեներայի, Մարսի, Եվրոպայի, Տիտանի և Դիոնայի վրա): Առավել ցայտուն դիտարկված օրինակները անվանվել են Հիլի և Մահիլանի (անվանումները տրվել են Զուլուսական ջրի ոգու և Տոնգայի ծովի ոգու անուններով, համապատասխանաբար)[42]:

Բոլոր դիտարկված գեյզերները ընկած էին 50° - 57° լայնության վրա հարավային կիսագնդում, սա այդ պահին Տրիտոնի այն մասն էր, որը ընկնում էր Արեգակին ուղղված կետի մոտակայքում: Սա ցույց է տալիս, որ Արեգակի կողմից տաքացումը ունի զգալի ազդեցություն արբանյակի վրա, չնայած այն բանին, որ Տրիտոնի մեծ հեռավորության պայմաններում այն չափազանց թույլ է: Ենթադրվում է, որ Տրիտոնի մակերևույթը հնարավոր է, որ ծածկված է կիսաթափանցիկ սառած ազոտի շերտով, որը ծածկում է ավելի մուգ շերտեր, ինչը ստեղծում է այսպես կոչված «պինդ ջերմոցային էֆեկտ»: Արեգակնային ճառագայթումը անցնում է մակերևույթային սառույցի միջով, դանդաղորեն տաքացնելով և գոլորշիացնելով ընդերքային ազոտը, մինչև բավարար քանակի գազ է հավաքվում սառույցի շերտի տակ, և այս գազային նյութի ճնշման որոշակի սահմանի հասնելուն պես տեղի է ունենում ժայթքում սառցե կեղևի ճեղքումով[6][33]: Ջերմաստիճանի ընդամենը 4 Կ աճի դեպքում այնտեղ տիրող 37 Կ պայմաններում կարող է առաջացնել դիտարկված բարձրության ժայթքումներ[40]: Չնայած այս երևույթները անվանվում են «կրիոհրաբուխներ», այսպիսի ազոտի արտանետումները հեռու են Տրիտոնի ներքին ջերմության հետևանքով առաջացող ավելի մեծ կրիոհրոբախային ժայթքումներից, ինչպես նաև այլ մարմինների վրա տեղի ունեցող հրաբխային երևույթներից: Նման հոսքեր և ժայթքումներ ենթադրվում է որ գոյություն ունեն Մարսի հարավային բևեռային գլխարկի վրա, որտեղ ամեն գարուն տեղի են ունենում CO2 գազի արտանետումներ[43]:

Տրիտոնի ամեն գեյզերի ժայթքումը կարող է տևել մինչև մեկ տարի, սնվելով սուբլիմացվող ազոտական սառույցներով: Այս ժամանակահատվածում արտանետվում է մոտ 100 խորանարդ մետր նյութ: Արտանետումների հետ դուրս շպրտված փոշու մասնիկները նստում են մինչև 150 կմ հեռավորության վրա, առաջացնելով տեսանելի շերտեր, և հնարավոր է ավելի հեռու ընկած վայրերում ավելի նոսր ծածկույթով[40]: Վոյաջերից ստացված արբանյակի հարավային կիսագնդի լուսանկարներում երևում են բազմաթիվ այսպիսի մուգ նյութի շերտեր[44]: 1977 թվականից մինչև Վոյաջերի անցումը 1989-ին, Տրիտոնը փոխել է իր գույնը կարմրավունից, ինչպես Պլուտոնն է, ավելի գունատ երանգ, ինչից կարելի է ենթադրել, որ այս տասնամյակի ընթացքում ավելի բաց գույնի ազոտական սառույցների շերտեր են արտանետվել և նստվածքային նյութերը ծածկել են կարմրավուն մակերևույթը[6]: Ցնդող նյութերի ժայթքումը Տրիտոնի հասարակածային շրջաններից և նստվածքների հավաքումը բևեռներում հազարավոր տարիների ընթացքում կարող է առաջացնել բևեռների տեղաշարժ[45]:

Բևեռային գլխարկը, հարթավայրերը և լանջերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնի պայծառ հարավային բևեռային գլխարկը կանտալուպ լանդշաֆտի շրջանի վերևում

Տրիտոնի հարավային բևեռային շրջանը ծածկված է բարձր անդրադարձման հատկությամբ ազոտի և մեթանի սառույցներով, որոնց վրա բաշխված են հարվածային խառնարանները և գեյզերների բերանները: Հյուսիսային բևեռային շրջանի մասին քիչ բան է հայտնի, քանի որ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի անցման ժամանակ այն գտնվում էր գիշերային մասում: Այնուամենյնիվ, ենթադրվում է, որ Տրիտոնը նույնպես ունի հյուսիսային բևեռային գլխարկ[31]:

Տրիտոնի արևելյան կիսագնդում տեղաբաշխված բարձր հարթավայրերը, այնպիսիք, ինչպիսին Սիպանգո սարահարթը, ծածկում են և հարթում ավելի հին անհարթությունները, հետևաբար համարյա անկասկած հանդիսանում են սառվե լավայի կողմից հին լանդշաֆտի ծածկման արդյունք: Հարթավայրերը ծածկված են մեծ ու փոքր փոսերով, որինակ Լևիաթանի խառնարանը, որը հնարավոր է, որ հանդիսանում է այն մղանցը, որտեղից էլ ժայթքել է լավան: Լավայի ճշգրիտ կազմությունը անհայտ է, սակայն այն հավանաբար կազմում է ամոնիակի և ջրի խառնուրդ[6]:

Տրիտոնի դիտարկված մասի վրա գտնվում են չորս մոտավորապես շրջանաձև «պատերով շրջապատված հարթավայրեր»: Դրանք այս պահին հայտնաբերված ամենահարթ շրջաններն են, մակերևույթի բարձրության 200 մետրից քիչ տատանումներով: Դրանք ենթադրվում է, որ առաջացել են սառցե լավայի ժայթքումների հետևանքով[6]: Տրիտոնի արևելյան մասի հարթավայրերը ծածկված են սև հետքերով, մակուլաներով: Ամեն մի մակուլան բաղկացած է մուգ կենտրոնական մասից, որը շրջապատված է սպիտակ նյութի շրջանակով: Դրանք բոլորը ունեն նման տրամագծեր 20-ից 30 կմ չափերով: Կարծիքներ կան, որ մակուլաները հանդիսանում են հարավային բևեռային գլխարկի ամառվա ընթացքում հալման արդյունքների հոսքերի անցքերը[6]:

Տրիտոնի մակերևույթին կան լայնածավալ լանջեր և հովիտներ, բարդ կառուցվածքներով, հավանաբար դրանք սառչելու - հալվելու փուլերի փոփոխման արդյունք են[46]: Դրանցից շատերը նաև առաջացել են տեկտոնիկ ակտիվության արդյունքում, մասնավորապես շերտերի տեղաշարժերի հետևանքով[47]: Մակերևույթին կան նաև սառույցի կրկնակի լանջեր իրենց միջև ընկած փողրակներով, որոնք չափազանց նման են Եվրոպայի բծերին (սակայն դրանք ունեն շատ ավելկի մեծ չափեր[10]), և որոնք կարող են ունենալ միևնույն ծագման աղբյուր[6]: Հավանաբար այս ձևավորումները առաջացել են տեկտոնիկ տեղաշարժերի ժամանակ շերտերի տաքացման արդյունքում, երբ Տրիտոնը ենթարկվում էր պարբերական մակընթացային ազդեցությունների, մինչ այն պահը երբ արբանյակի ուղեծիրը դարձավ շրջանաձև[10]: Այս զուգահեռ լանջերը կտրտում են արբանյակի հասարակածային մասի լանդշաֆտը հովիտների: Լեռնաշղթաները և ակոսները, ինչպիսին են Յասու, Հո և Լո ակոսները[48], ըստ ենթադրությունների ունեն Տրիտոնի երկրաբանական պատմության մեջ միջին տարիք, և դրանցից շատերը առաջացել են միաժամանակ: Այս ձևավորումները «խմբավորված» են[47]:

Կանտալուպ լանդշաֆտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանտալուպ լանդշաֆտը լուսանկարված 130 000 կմ հեռավորությունից Վոյաջեր-2 կողմից, հատվող շերտերով:

Տրիտոնի արևմտյան կիսագունդը ծածկված է տարօրինակ ճեղքերով և իջվածքներով, այս տարածքը անվանվել է «կանտալուպ լանդշաֆտ» նրա Կանտալուպ տեսակի սեխի կեղևին նմանության պատճառով: Չնայած այս տարածքում կան ընդամենը մի քանի ավելի երիտասարդ խառնարաններ, ենթադրվում է, որ այս տարածքը ամենահին տարիք ունեցող լանդշաֆտն է Տրիտոնի վրա[49]: Հնարավոր է, որ այն ծածկում է արբանյակի արևմտյան մասի մեծ մասը[6]:

Կանտալուպ լանդշաֆտը հիմնականում կազմված է խառնուրդներով ջրային սառույցից, և առայժմ հայտնաբերվել է միայն Տրիտոնի վրա: Այստեղ կան 30 - 40 կմ տրամագծով իջվածքներ[49]: Այս իջվածքները հավանաբար հարվածային խառնարաններ չեն, քանի որ ունեն մոտավորապես նույն չափերը և բավականին հարթ եզրեր: Այս ձևավորումների առաջացման ամենահավանական առաջադրված վարկածին է աղային տեկտոնիկա մեխանիզմը, ավելի փոքր խտությամբ նյութի արտաճնշումը վերին շերտեր ավելի մեծ խտությամբ նյութի շերտերի միջով[6][50]: Մեկ այլ վարկածի համաձայն նրանք առաջացել են կրիոհրաբուխների ժայթքած լավայի հեղեղման արդյունքում[49]:

Հարվածային խառնարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տուոլենա հարթավայրը (ձախից) և Ռուաչ հարթավայրը (կենտրոնում) Տրիտոնի երկու կրիոհրաբխային «պատերով շրջապատված հարթավայրերն» են:

Տրիտոնի մակերևույթին կապված երկրաբանական բարձր ակտիվության հետ համեմատաբար քիչ են հարվածային խառնարանները: «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարների ուսումնասիրման արդյունքում հայտնաբերվել են ընդամենը 179 խառնարաններ, որոնք միանշանակ ունեին հարվածային բնույթ: Որպես համեմատություն Ուրանի արբանյակ Միրանդայի վրա հայտնաբերվել են 835 խառնարաններ, և այն ունի ընդամենը Տրիտոնի մակերևույթի երեք տոկոսը[51]: Ամենամեծ Տրիտոնի վրա հայտնաբերված հարվածային խառնարանը ունի 27 կմ տրամագիծ և անվանվել է Մազոմբա[51][52]: Տրիտոնի վրա նաև հայտնաբերվել են ավելի մեծ խառնարաններ, սակայն դրանք ունեն հրաբխային բնույթ[51]:

Համարյա բոլոր հարվածային խառնարանները տեղաբաշխված են առաջնային կիսագնդում, այն կիսագնդում որով արբանյակը շարժվում է իր ուղեծրով, և դրանց մեծամասնությունը խմբված է հասարակածի շրջանում 30° և 70° լայնությունների միջև[51], սա պայմանավորված է Նեպտունի ուղեծրից մասնիկների «սրբելու» հետ[39]: Քանի որ Տրիտոնը ուղղված է իր միայն մի կողմով դեպի ուղեծրի ուղղությունը, գիտնականները ենթադրում են, որ արբանյակի հակադարձ կիսագնդում հարվածային խառնարանները զգալիորեն ավելի քիչ են[51]: Այնուամենայնիվ, քանզի Վոյաջերը լուսանկարել է ընդամենը Տրիտոնի մակերևույթի 40%, սրանք մնում են միայն ենթադրություններ:

Դիտարկումները և հետազոտությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունը (վերևում) և Տրիտոնը (ներքևում) երեք օր Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ի նրանց մոտով անցումից անց:

Տրիտոնի ուղեծրային պարամետրները հաշվարկվել են բավականին մեծ ճշտությամբ դեռևս 19-րդ դարում: Հայտնի էր, որ այն ունի հակադարձ ուղեծիր, և չափազանց մեծ թեքման անկյուն Նեպտունի ուղեծրի նկատմամբ: Տրիտոնի առաջին մանրակրկիտ դիտարկումները կատարվել են 1930 թվականին: Սակայն մինչ Վոյաջեր-2 սարքի թռիչքը արբանյակի մոտով նրա մասին քիչ բան էր հայտնի[6]:

Մինչ Վոյաջեր-2-ի թռիչքը աստղագետները ենթադրում էին, որ Տրիտոնի վրա կա հեղում ազոտի ծովեր և ազոտա-մեթանային մթնոլորտ, մոտավորապես Երկրի մթնոլորտի խտության 30% խտությամբ: Ինչպես և ավելի հայտնի Մարսի մթնոլորտի խտության գերագնահատումներ, այս գնահատականները ևս սխալ էին: Ինչպես և Մարսի դեպքում, Տրիտոնին վերագրվում է ավելի խիտ մթնոլորտ արբանյակի վաղ պատմության շրջանում[53]:

Տրիտոնի շառավղի առաջին չափման փորձը կատարել է Ջերարդ Կոյպերը 1954 թվականին: Նա ստացավ 3800 կմ արժեք: Տարբեր չափման փորձերի արդյունքում ստացվում էին 2500 - 6000 կմ արժեքներ[54]: 1989 թվակնի օգոստոսի 25-ին «Վոյաջեր-2» սարքի անցման ժամանակ կատարված չափումների համաձայն այս մեծությունը վերջնականապես ճշտվեց (2706 կմ)[55]:

1990 թվականներին Տրիտոնի բազմաթիվ դիտարկումներ են կատարվել Երկրից, օգտագործելով արբանյակի կողմից աստղերի ծածկումը, որը թուլ տվեց գրանցել մթնոլորտի առկայությունը և մակերևույթի անհարթությունները: Դիտարկումների արդյունքում ստցվել է, որ մթնոլորտը ավելի խիտ է քան այդ գրանցել էր Վոյաջեր-2-ը[35]:

Նեպտունի համակարգի հետազոտության նոր նախագծեր են առաջադրվել ՆԱՍԱ-ի կողմից իրականացվելու 2010-ական թվականներին: Բոլոր նախագծերը նախատեսում են Տրիտոնը, որպես առաջնային թիրախ այս առաքելության ընթաղցքում: Նախատեսվում է նաև իջեցվող սարք իջեցնել արբանյակի վրա, ինչպես դա արվել է Սատուրնի Տիտան արբանյակի դեպքում (Հյուգենս): Այնուամենայնիվ, այս պահին հայտնի չէ որևէ նախագծի մասին, որը անցել է առաջնային առաջարկի փուլը, ՆԱՍԱ-ի առաքելությունները հիմնականում ուղղված են Յուպիտերի և Սատուրնի համակարգերի վրա[56]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Արեգակնային համակարգի դասական արբանյակները»։ ԱՌՎԱԼ աստղադիտարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2007-09-28 
  2. 2,0 2,1 Դևիդ Ռ. Ուիլիամս (23 նոյեմբեր 2006)։ «Նեպտունի արբանյակների փաստերի թերթիկ»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2008-01-18 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Ջակոբսոն Ռ. Ա. (2009-04-03)։ «Մոլորակների արբանյակների միջին ուղեծրային պարամետրները»։ ՌՇԼ արբանյակների էֆեմերիդներ։ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա (Արեգակնային համակարգի դինամիկան)։ Վերցված է 2011-10-26 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Ջակոբսոն Ռ. Ա. (2009 թ. ապրիլի 3)։ «Նեպտունի արբանյակների ուղեծրորը և Նեպտունի բևեռի ուղղվածությունը»։ Աստղագիտական ամսագիր 137 (5): 4322–4329։ Bibcode:2009AJ....137.4322J։ doi:10.1088/0004-6256/137/5/4322 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Մոլորակների արբանյակների ֆիզիկական տվյալները»։ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա (Արեգակնային համակարգի դինամիկան)։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-01-18-ին։ Վերցված է 2011-10-26 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 ՄաքԿինոն Ուիլյամ Բ., Կիրկ Ռենդոլֆ Լ. (2007)։ «Տրիտոն»։ in Լյուսի Էնն Ադամս ՄաքՖադեն, Լյուսի Էնն Ադամս, Պոլ Ռոբերտ Վեյսման, Տորենս Վ. Ջոնսոն։ Արեգակնային համակարգի հանրագիտարան (2-րդ ed.)։ Ամստերդամ; Բոստոն: Ակադեմիկ Փրեսս։ էջեր 483–502։ ISBN 978-0-12-088589-3 
  7. 7,0 7,1 7,2 Ա. Լ. Բրոադֆուտ, Ս. Կ. Բերտուս, Ջ. Ե. Դեսլեր, Բլամոնտ Ջ. Ե., Դեսլեր Ա. Ջ., Դոնահյու Տ. Մ., Ֆորեստեր Վ. Տ., Հոլ Դ. Տ., Հերբերտ Ֆ. (15 դեկտեմբերի 1989)։ «Նեպտունի և Տրիտոնի ուլտրամանուշակագույ սպեկտրի հետազոտությունները»։ Սայենս 246 (4936): 1459–1466։ Bibcode:1989Sci...246.1459B։ doi:10.1126/science.246.4936.1459։ PMID 17756000 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 «Նեպտուն. Արբանյակներ. Տրիտոն»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-09-21 
  9. 9,0 9,1 9,2 Քրեյգ Բ. Ագնոր, Դուգլաս Պ. Համիլտոն (մայիս 2006)։ «Նեպտունի կողմից Տրիտոնի որսալը»։ Նեյչր 441 (7090): 192–194։ Bibcode:2006Natur.441..192A։ doi:10.1038/nature04792։ PMID 16688170 
  10. 10,0 10,1 10,2 Պրոկտեր Լ. Մ.; Նիմո, Ֆ.; Պապալարդո, Ռ. Տ. (2005-07-30)։ «Տրիտոնի լանջերին տաքության պատճառները»։ Երկրաֆիզիկական հետազոտությունների նամակներ 32 (14): L14202։ Bibcode:2005GeoRL..3214202P։ doi:10.1029/2005GL022832։ Վերցված է 2011-10-09 
  11. 11,0 11,1 Ուիլիամ Լասսել (12 նոյեմբերի 1847)։ «Լասսելի Նեպտունի արբանյակը»։ Թագավորական աստղագիտական միության ամսական նոթեր 8 (1): 8։ Bibcode:1847MNRAS...8....9B 
  12. Ուիլիամ Լասսել (13 նոյեմբերի 1846)։ «Նեպտունի ենթադրյալ օղակի և արբանյակի հայտնաբերումը»։ Թագավորական աստղագիտական ընկերության ամսական նոթեր 7 (9): 157։ Bibcode:1846MNRAS...7..157L 
    Ուիլիամ Լասսել (11 դեկտեմբերի 1846)։ «Նեպտունի ֆիզիկական դիտարկումները»։ Թագավորական աստղագիտական ընկերության ամսական նոթեր 7 (10): 167–168։ Bibcode:1847MNRAS...7..297L 
    Ուիլիամ Լասսել (1847)։ «Նեպտունի և նրա արբանյակի դիտարկումները»։ Թագավորական աստղագիտական ընկերության ամսական նոթեր 7 (17): 307–308։ Bibcode:1847MNRAS...7..307L։ doi:10.1002/asna.18530360703 
  13. Սմիթ Ռ. Վ., Բաում Ռ. (1984)։ «Ուիլիամ Լասսելը և Նեպտունի օղակը. Գործիքի խափանման մասին հետազոտություն»։ Աստղագիտության պատմություն ամսագիր 15 (42): 1–17։ Bibcode:1984JHA....15....1S 
  14. Կամիլ Ֆլամարիոն (1880)։ «Astronomie populaire (Հանրամատչելի աստղագիտություն), էջ. 591»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-04-10 
  15. Մուր, Պատրիկ (1996-04). Նեպտուն մոլորակը. Պատմական հետազոտություն Վոյաջերից առաջ. Աստղագիտության և աստղաֆիզիկայի շարք Ուայլի-Փրաքսիս (2-րդ հր. տպ.). Ջոն Ուայլի և որդիներ. էջեր 150 (see p. 68). ISBN 978-0-471-96015-7. OCLC 33103787. http://www.google.com/books?id=RZruAAAAMAAJ&q=H.+N.+Russell#search_anchor. 
  16. «Մոլորակների և արբանյակների անվանումները և նրանց հայտնաբերողները»։ Միջազգային աստղագիտական միություն։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-02-12-ին։ Վերցված է 2008-01-13 
  17. Դևիս Մ., Ռոջերս Պ., Քոլվին Տ. (1991)։ «Տրիտոնի ուղղորդող համակարգը»։ Գեոֆիզիկական հետազոտությունների ամսագիր։ 96(E1): 15675–15681։ Bibcode:1991JGR....9615675D։ doi:10.1029/91JE00976 
  18. Նեպտունի արբանյակ Տրիտոնի վրա հայտնաբերվել են սեզոններ - Space.com (2010) արխիվացված 5 Հոկտեմբեր 2011
  19. 19,0 19,1 Չիբա Ք. Ֆ., Յանկովսկի Դ. Գ., Նիկոլսոն Պ. Դ. (1989-07)։ «Նեպտուն-Տրիտոն համակարգի մակընթացային էվոլյուցիան»։ Աստղագիտություն և ասղաֆիզիկա 219 (1–2): L23–L26։ Bibcode:1989A&A...219L..23C 
  20. 20,0 20,1 Քրույկշանկ Դեյլ Պ. (2004)։ «Տրիտոնը, Պլուտոնը, Կենտավրոսները և Տրանսնեպտունյան մարմինները»։ Տիեզերական գիտությունների գրախոսություններ 116: 421։ Bibcode:2005SSRv..116..421C։ doi:10.1007/s11214-005-1964-0։ ISBN 978-1-4020-3362-9 
  21. Ծայրահեղ առանձնահատկություններով Կոյպերի գոտու մարմին 2001QG298 և կրկնակի համակարգերի տոկոսային պարունակությունը արխիվացված 5 Հոկտեմբեր 2011
  22. Ջուիթ Դեյվ (2005)։ «Կրկնակի Կոյպերի գոտու մարմինները»։ Հավայիի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-06-24 
  23. 23,0 23,1 «Տրիտոն (Վոյաջեր)»։ ՆԱՍԱ։ 1 հունիսի 2005։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-12-09 
  24. Խավիեր Ռուիզ (դեպտեմբեր 2003)։ «Ջերմության հոսքը և խորությունը Տրիտոնի հնարավոր ներքին օվկիանոսում»։ Իկարուս 166 (2): 436–439։ Bibcode:2003Icar..166..436R։ doi:10.1016/j.icarus.2003.09.009 
  25. Ջեֆ Մեդկեֆ (2002)։ «Լուսնի ալբեդո»։ Երկինքը և աստղադիտակը ամսագիր։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-05-23-ին։ Վերցված է 2008-02-04 
  26. Գրուդի Վ. Մ.; Բույե, Մ. Վ.; Սփենսեր, Ջ. Ռ. (2002-10)։ «Պլուտոնի և Տրիտոնի սպեկտրերի հետազոտությունը 3 - 4 միկրոններում: Չցնդող պինդ նյութերի լայն տարածման հնարավոր ապացույց»։ Աստղագիտական ամսագիր 124 (4): 2273–2278։ Bibcode:2002AJ....124.2273G։ doi:10.1086/342933 
  27. Հասման Հ., Սոլ Ֆրանկ, Սփոն Թիլման (նոյեմբեր 2006)։ «Միջին չափի արտաքին մոլորակների արբանյակների և մեծ տրանսնեպտունյան մարմինների մակերևութային օվկիանոսները և խորքային ընդերքը»։ Իկարուս 185 (1): 258–273։ Bibcode:2006Icar..185..258H։ doi:10.1016/j.icarus.2006.06.005 
  28. Լուիս Նիլ Իռվին, Դիրք Շուլց-Մակուչ (Հունիս 2001)։ «Կյանքի գոյության հավանականության գնահատումը այլ աշխարհներում»։ Աստղակենսաբանություն 1 (2): 143–60։ Bibcode:2001AsBio...1..143I։ doi:10.1089/153110701753198918։ PMID 12467118 
  29. Ռոն Միլեր (մայիս 2005). Մեծ ճամփորդություն. Ճանապարհորդի ուղեցույց Արեգակնային համակարգով (3-րդ հր. տպ.). Թայլանդ: Վորքման փաբլիշինգ. էջեր 172–73. ISBN 978-0-7611-3547-0. 
  30. Լելուշ Ե.; Ս. դե Բերգ, Բ. Սիկարդի, Ս. Ֆերոն, և Հ.-Ու. Կ՛աուֆլ (2010)։ «CO-ի հայտնաբերումը Տրիտոնի մթնոլորտում և մակերևույթ-մթնոլորտ փոխազդեցության բնույթը»։ Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա 512: L8։ arXiv:1003.2866։ Bibcode:2010A&A...512L...8L։ doi:10.1051/0004-6361/201014339 
  31. 31,0 31,1 Ն. Ս. Դաքսբերի, Ռ. Հ. Բրաուն (Օգոստոս 1993)։ «Տրիտոնի բևեռային գլխարկների սեզոնային կազմությունը»։ Սայենս 261 (5122): 748–751։ Bibcode:1993Sci...261..748D։ doi:10.1126/science.261.5122.748։ PMID 17757213 
  32. Տրիկա Կիմբերլի, Ռոբերտ Բրաուն, Վ. Անիկիչ և այլք: (Օգոստոս 1993)։ «Ազոտային սառույցների ֆազային կազմության սպեկտրային տարանջատումը և ջերմաստիճանը Տրիտոնի վրա»։ Սայենս 261 (5122): 751–754։ Bibcode:1993Sci...261..751T։ doi:10.1126/science.261.5122.751։ PMID 17757214 
  33. 33,0 33,1 Սմիթ Բ. Ա., Սոդերբլոմ Լ. Ա., Բանֆիլդ Դ., Բարնետ Ս., Բասիլևսկի Ա. Տ., Բիբի Ռ. Ֆ., Բոլինգեր Կ., Բոյս Ջ. Մ., Բրահիչ Ա. (1989)։ «Վոյաջեր 2-ը Նեպտունի մոտ. Լուսանկարների ուսումնասիրման արդյունքները»։ Սայենս 246 (4936): 1422–1449։ Bibcode:1989Sci...246.1422S։ doi:10.1126/science.246.4936.1422։ PMID 17755997 
  34. Սթիվենս Մ. Հ.; Ստրոբել, Դ. Ֆ.; Սամերս, Մ. Ե.; Յել, Ռ. Վ. (1992-04-03)։ «Տրիտոնի ջերնոլորտի ջերմային կառուցվածքը»։ Գեոֆիզիկական հետազոտությունների նամակներ 19 (7): 669–672։ Bibcode:1992GeoRL..19..669S։ doi:10.1029/92GL00651։ Վերցված է 2011-10-08 
  35. 35,0 35,1 Դ. Սավաժ, Դ. Ուիվեր, Դ. Հալբեր (24 հունիսի 1998)։ «Հաբլ տիեզերական աստղադիտակը օգնում է գտնել Նեպտունի ամենամեծ արբանյակի տաքանալու ապացույցներ»։ Հաբլի կայք։ STScI-1998-23։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-12-31 
  36. «ՄՏԻ-ի գիտնականը գտել է ապացույց, որ Նեպտունի ամենամեծ արբանյակի վրա տեղի է ունենում գլոբալ տաքացում»։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ։ 1998-06-24։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2007-12-31 
  37. Մելիսա ՄաքԳրաթ (1998-06-28)։ «Արեգակնային համակարգի արբանյակները և համառոտագիրը»։ Հաբլի գիտական ժառանգությունը. Ապագայի օպտիկական/ուլտրամանուշակագույն աստղագիտությունը տիեզերքում (Տիեզերական աստղադիտակների գիտության ինստիտուտ) 291: 93։ Bibcode:2003ASPC..291...93M 
  38. Բոնի Ջ. Բուրատի, Մայքլ Դ. Հիքս, Ռեյ Լ, Նյուբուրն կրտս. (1999-01-21)։ «Արդյո՞ք գլոբալ տաքացումն է մթագնել Տրիտոնին» (PDF)։ Նեյչր 397 (6716): 219 ։ Bibcode:1999Natur.397..219B։ doi:10.1038/16615։ PMID 9930696։ Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 31–ին 
  39. 39,0 39,1 Պաուլ Մ. Շենկ, Էեվին Զանլ (Դեկտեմբեր 2007)։ «Տրիտոնի մակերևույթի տարիքի մասին»։ Իկարուս 192 (1): 135–49։ Bibcode:2007Icar..192..135S։ doi:10.1016/j.icarus.2007.07.004 
  40. 40,0 40,1 40,2 Սոդերբլոմ Լ. Ա.; Կիֆեր, Ս. Վ.; Բեքեր, Տ. Լ.; Բրաուն, Ռ. Հ.; Կուկ, Ա. Ֆ. II; Հանսեն, Ս. Ջ.; Ջոնսոն, Տ. Վ.; Կիրկ, Ռ. Լ.; Շումեյկեր, Յու. Մ. (1990-10-19)։ «Տրիտոնի գեյզերանման հոսքերը. Հայտնաբերումը և առաջնային բացատրությունը»։ Սայենս 250 (4979): 410–415։ Bibcode:1990Sci...250..410S։ doi:10.1126/science.250.4979.410։ PMID 17793016 
  41. Կարգել Ջ. Ս. (1994)։ «Կրիոհրաբխային գործունեությունը սառցե արբանյակների վրա»։ Երկիրը, Լուսինը և Մոլորակները (1995) 67 (1–3): 101–113։ Bibcode:1995EM&P...67..101K։ doi:10.1007/BF00613296 
  42. ՄՆԵԾ աստղաերկրաբանության հետազոտական ծրագիր. Մոլորակների անվանումների լրատու, փնտրել "Հիլի" և "Մահիլանի" արխիվացված 5 Հոկտեմբեր 2011
  43. Բարնհեմ Ռոբերտ (2006-08-16)։ «Գազային շիթերի հոսքերը բացահայտում են Մարսի սարդերի գաղտնիքը»։ Արիզոնայի պետական համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-10-05-ին։ Վերցված է 2009-08-29 
  44. Կիրկ Ռ. Լ. (1990)։ «Ազոտային գեյզերների ջերմային մոդելները Տրիտոնի վրա»։ Լուսնային և մոլորակային ինստիտուտ։ էջեր 633–634։ Bibcode:1990LPI....21..633K 
  45. Ռաբինքամ Դևիդ Պերի (2002)։ «Տրիտոնի և Պլուտոնի բևեռային տեղաշարժերը ցնդող նյութի տեղաշարժերի պատճառով»։ Իկարուս 163 (2): 63–71։ Bibcode:2003Icar..163..469R։ doi:10.1016/S0019-1035(03)00080-0 
  46. Ջ. Լ. Էլիոտ, Հ. Բ. Համել, Լ. Հ. Վասերման, Ֆրանց Օ. Գ., ՄաքԴոնալդ Ս. Վ., Պերսոն Մ. Ջ., Օլկին Ս. Բ., Դանհամ Ե. Վ., Սփենսեր Ջ. Ռ. (1998)։ «Գլոբալ տաքացումը Տրիտոնի վրա»։ Նեյչր 393 (6687): 765–67։ Bibcode:1998Natur.393..765E։ doi:10.1038/31651 
  47. 47,0 47,1 Քոլինզ Ժոֆրեյ, Շենկ Փոլ (14–18 մարտ, 1994)։ «Տրիտոնի շերտավորումը. Բարդ մորֆոլոգիան և լանջային ձևավորումները»։ 25-րդ Լուսնային և մոլորակային կոնֆերանսի համառոտագրեր (Հյուստոն, Տեխաս) 25: 277։ Bibcode:1994LPI....25..277C 
  48. Կ. Ակսենս, Ա. Բրահիչ, Մ. Ֆուլչինյոնի, Մ. Յա. Մարով (1990)։ «Մոլորակների համակարգերի անվանումների աշխատանքային խումբ» (PDF)։ Աստղագիտության հաշվետվություններ (Նյու Յորքի պետական համալսարան, published 1991) 21Ա: 613–19։ 1991IAUTA..21..613A։ Վերցված է 2008-01-25 
  49. 49,0 49,1 49,2 Ջոզեֆ Մ. Բոյս (Մարտ 1993)։ «Տրիտոնի Կանտալուպ լանդշաֆտի կառուցվածքի ծագումը»։ 24-րդ Լուսնային և մոլորակային կոնֆերանսի համառոտագրեր. Մաս 1: A-F (SEE N94-12015 01-91) 24: 165–66։ Bibcode:1993LPI....24..165B 
  50. Շենկ Պ.; Ջեքսոն, Մ. Պ. Ա. (Ապրիլ 1993)։ «Աղային տեկտոնիկան Տրիտոնի վրա. Շերտավորման և անկայունության գրանցումները»։ Երկրաբանություն ամսագիր 21 (4): 299–302։ Bibcode:1993Geo....21..299S։ doi:10.1130/0091-7613(1993)021<0299:DOTARO>2.3.CO;2 
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 Ռոբերտ Ջ. Ստրոմ, Սթիվեն Կ. Քրոֆթ, Ջոզեֆ Մ. Բոյս (1990)։ «Տրիտոնի հարվածային խառնարանները»։ Սայենս 250 (4979): 437–39։ Bibcode:1990Sci...250..437S։ doi:10.1126/science.250.4979.437։ PMID 17793023 
  52. Էնդրյու Պ. Ինգերսոլ, Կիմբերլի Ա. Տրիկա (1990)։ «Տրիտոնի շիթերը. Փոշու հրեշի վարկածը»։ Սայենս 250 (4979): 435–437։ Bibcode:1990Sci...250..435I։ doi:10.1126/science.250.4979.435։ PMID 17793022 
  53. Ջոնաթան Ի. Լունի, Միքաել Ս. Նոլան (Նոյեմբեր 1992)։ «Տրիտոնի վաղ ժամանակների զանգվածեղ մթնոլորտը»։ Իկարուս 100 (1): 221–34։ Bibcode:1992Icar..100..221L։ doi:10.1016/0019-1035(92)90031-2 
  54. Դ. Պ. Քրուշանկ, Ա. Ստոկտոն, Հ. Մ. Դիք, Ե. Ե. Բեքլին, Վ. Մեյսի (Հոկտեմբեր 1979)։ «Տրիտոնի տրամագիծը և անրադարձման գործոկիցը»։ Իկարուս 40 (1): 104–14։ Bibcode:1979Icar...40..104C։ doi:10.1016/0019-1035(79)90057-5 
  55. Ե. Ս. Սթոուն, Ե. Դ. Մայներ (15 դեկտեմբեր 1989)։ «Վոյաջեր 2-ի հանդիպումը Նեպտունի համակարգի հետ»։ Սյաենս 246 (4936): 1417–21։ Bibcode:1989Sci...246.1417S։ doi:10.1126/science.246.4936.1417։ PMID 17755996  և հաջորդ 12 հոդվածները էջեր՝ 1422–1501:
  56. «USA.gov: ԱՄՆ Կառավարության պաշտոնական վեբ պորտալ»։ Nasa.gov։ 27 սեպտեմբեր 2013։ Վերցված է 10 հունվար 2014 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]