Նեպտուն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Նեպտուն (այլ կիրառումներ)
Logo stars (green).png
Spacer-133x3.gif
CD 2c.png
CD 2c.png
ՆեպտունNeptune symbol.svg
(Neptune)
Neptune.jpg
Հիմնական տվյալներ
Հայտնաբերվել է 23 սեպտեմբեր 1846[1] թ. (Ուրբեն Լե Վերյե
Յոհան Գալլե
Հենրիխ դ՛Արեստ
Ջոն Կուչ Ադամսի կողմից)
Հեռավորությունը Արեգակից 4 503 443 661 կմ
(30,10366151 ա. մ.)[2]
Արբանյակներ 13
Ուղեծրային տվյալներ
Պերիհելին 4 452 940 833 կմ
(29,76607095 ա. մ.)
Ապոհելին 4 553 946 490 կմ
(30,44125206 ա. մ.)
Մեծ կիսաառանցք 4 503 443 661 կմ
(30,10366151 ա. մ.)
Էքսցենտրիսիտետ 0,011214269
Սիդերիկ պարբերություն 60 190 օր[3]
Սինոդիկ պարբերություն 367,49 օր[4]
Ուղեծրային արագություն 5,43 կմ/վ[4]
Թեքվածություն 1,767975° (Խավարածրի նկատմամբ)
6,43° (Արեգակի հասարակածի նկատմամբ)
Ծագման անկյան երկայնություն 131,794310°[5]
Պերիկենտրոնի արգումենտ 265,646853°
Ֆիզիկական հատկանիշներ
Սեղմվածություն 0,0171 ± 0,0013
Հասարակածային շառավիղ 24 764 ± 15 կմ[5][6]
Բևեռային շառավիղ 24 341 ± 30 կմ[5][6]
Մակերևույթի մակերես 7,6408 × 109 կմ²[3][6]
Ծավալ 6,254 × 1013 կմ³[4][6]
Զանգված 1,0243 × 1026 կգ[4]
Միջին խտություն 1,638 գ/սմ³[4][6]
Հասարակածային մակերևութային ձգողություն 11,15 մ/վ²[4][6]
Հասարակածային պտույտի արագություն 2,68 կմ/վ
2-րդ տիեզերական արագություն 23,5 կմ/վ[4][6]
Պտույտի պարբերություն 0,6653 օր[7]
15 ժ 57 ր 59 վ
Առանցքի թեքում 28,32°[4]
Ալբեդո 0,29[4]
Մթնոլորտային տվյալներ
Քիմիական կազմ 80±3,2 % - Ջրածին (H2)
19±3,2 % - Հելիում (He)
1,5±0,5 % - Մեթան (CH4)
~0,019 % - Ջրածնի դեյտերիդ (HD)
~0,00015 % - Էթան (CH3-CH3)
Մթնոլորտի ջերմաստիճան 72 Կ[4](մոտ -200°С)

Նեպտուն, Արեգակնային համակարգի ութերորդ և ամենահեռու մոլորակն է: Նեպտունը հանդիսանում է չորրորդ մոլորակը ըստ տրամագծի մեծության և երրորդը ըստ զանգվածի: Նեպտունի զանգվածը 17,2 անգամ, իսկ հասարակածի տրամագծի մեծությունը 3,9 անգամ մեծ է Երկրից[8]: Մոլորակը անվանվել է հռոմեական ծովերի աստծո պատվին: Նրա աստղագիտական նշանն է Neptune symbol.svg, Նեպտունի եռաժանին:

Հայտնաբերվելով 1846 սեպտեմբերի 23-ին[1], Նեպտունը դարձավ երկրորդ մոլորակը, որը հայտնաբերվել էր մաթեմատիկական հաշվարկների շնորհիվ, այլ ոչ պարբերական դիտարկումների միջոցով: Ուրանի ուղեծրի չկանխատեսված փոփոխությունների հայտնաբերումը ի հայտ բերեց անհայտ մոլորակի մասին տեսությունը, որի ձգողության ուժի ազդեցությամբ էլ պետք է պայմանավորված լինեին այդ փոփոխությունները: Նեպտունը հայտնաբերվեց կանխագուշակված դիրքի սահմաններում: Շուտով, հայտնաբերվեց նաև նրա առաջին արբանյակը՝ Տրիտոնը, սակայն մնացած 12 արբանյակները, որոնք հայտնի են հիմա, չեն հայտնաբերվել մինչև XX դար: Նեպտունին հասել է միայն մեկ տիեզերական սարք, «Վոյաջեր-2», որը անցել է մոլորակի մոտով 1989 թվականի օգոստոսի 25-ին:

Նեպտունի կազմվածքը մոտ է Ուրանին, և այս երկու մոլորակները կազմվածքով տարբերվում են ավելի խոշոր հսկա մոլորակներից՝ Յուպիտերից և Սատուրնից: Երբեմն, Ուրանն ու Նեպտունը դասում են առանձին կատեգորիայի՝ «սառցե հսկաների»[9]: Նեպտունի մթնոլորտը, Յուպիտերի և Սատուրնի մթնոլորտերի նման, կազմված է հիմնականում ջրածնից և հելիումից[10], ածխաջրածինների հետքերով, և հնարավոր է ազոտով, սակայն պարունակում է նաև սառույցների ավելի մեծ մաս՝ ջրային, ամոնիակային, մեթանային: Նեպտունի միջուկը, ինչպես և Ուրանինը, կազմված է հիմնականում սառույցներից և լեռնային ապարներից[11]: Մթնոլորտի արտաքին շերտերում մեթանի հետքերի առկայությունն էլ հենց հանդիսանում է մոլորակի կապույտ գույնի պատճառը[12]:

Նեպտունի մթնոլորտում փչում են ամենահզոր քամիները Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջև, որոշ գնահատականներով, նրանց արագությունը կարող է հասնել 2100 կմ/ժ[13]: «Վոյաջեր-2» սարքի թռիչքի ժամանակ 1989 թվականին Նեպտունի հարավային կիսագնդում հայտնաբերվեց այսպես կոչված Մեծ մութ հետքը, որը նման է Յուպիտերի վրա հայտնաբերված Մեծ կարմիր հետքին: Նեպտունի ջերմաստիճանը մթնոլորտի վերին շերտերում մոտ է −220 °C[8][10]: Մոլորակի կենտրոնում տարբեր գնահատականներով ջերմաստիճանը կազմում է 5400 Կ-ից[14] մինչև 7000 - 7100 °C[15][16], որը համեմատելի է Արեգակի մակերևույթի և հայտնի մոլորակների մեծամասնության միջուկի ջերմաստիճանի հետ: Նեպունը ունի թույլ հատվածավորված օղակների համակարգ, հնարավոր է, որ հայտնաբրվել էր դեռ 1960-ական թվականներին, սակայն հավաստիորեն հաստատվել է միայն «Վոյաջեր-2» կայանի միջոցով 1989 թվականին[17]:

1948 թվականին Նեպտուն մոլորակի հայտնաբերման պատվին առաջարկվեց անվանել 93 համարի տակ նոր հայտնաբերված քիմիական տարրը Նեպտունիում[18]:

2011 թվականի հուլիսի 12-ին լրացել է ուղիղ մեկ նեպտունային տարի կամ 164,79 երկրային տարի, այն պահից երբ հայտնաբերվել է Նեպտունը՝ 1846 թվականի սեպտեմբերի 23[19][20]:

Հայտնաբերման պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն էսքիզների, Գալիլեո Գալիլեյը դիտարկել է Նեպտունը դեռ 1612 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, և հետո 1613 թվականի հունվարի 29-ին: Սակայն երկու դեպքերում էլ Գալիլեյը կարծել է, թե այս մոլորակը անշարժ աստղ է:[21] Այդ պատճառով Նեպտունի հայտնաբերումը չեն վերագրում Գալիլեյին:

Առաջին դիտարկման ընթացքում 1612 թվականի դեկտեմբերին Նեպտունը գտնվում էր իր ուղեծրի հանգրվանի կետում, և հենց այդ օրը սկսում էր իր հետադարձ շարժումը: Տեսանելի հետադարձ շարժում է դիտարկվում, երբ Երկիրը վազանցում է իր ուղեծրով արտաքին մոլորակը: Քանի որ Նեպտունը գտնվում էր իր հանգրվանի կետի մոտակայքում, նրա շարժումը երկնակամարով չափազանց դանդաղ էր, որպեսզի Գալիլեյը կարողանար այն նկատեր իր փոքր աստղադիտակով[22]:

1821 թվականին Ալեկսիս Բուվարը հրատարակեց Ուրանի աստղագիտական աղուսյակները[23]: Ավելի ուշ կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին Ուրանի իրական շարժման շեղումը աղուսյակներից: Մասնավորապես, անգլիացի աստղագետ Թոմաս Հասսին սեփական դիտարկումների հիման վրա ի հայտ բերեց Ուրանի ուղեծրի անոմալիաներ և ենթադրեց, որ նրանք կարող են պայմանավորված լինել արտաքին մոլորակի առկայությամբ: 1834 Հասսին այցելեց Բուվարին Փարիզում և քննարկեց նրա հետ այս անոմալիաների խնդիրը: Բուվարը համաձայնեց Հասսիի տեսության հետ և խոսք տվեց կատարել ենթադրյալ մոլորակի որոնման համար անհրաժեշտ հաշվարկներ, եթե դրա համար ժամանակ գտնի, սակայն հետագայում այս խնդրով չի զբաղվել: 1843 թվականին, Ջոն Կուչ Ադամսը հաշվարկեց ենթադրյալ ութերորդ մոլորակի ուղեծիրը, Ուրանի ուղեծրի բացատրելու համար: Նա անմիջապես ուղարկեց իր հաշվարկները թագավորական աստղագետ սեռ Ջորջ Էյրիին, ով իր հերթին պահանջեց Ադամսին բացատրություն ներկայացնել: Ադամսը սկսեց գրել պատասխանը, բայց անհայտ պատճառով այդպես էլ չուղարկեց պատասխանը և հետագայում չէր պնդում այս ուղղությամբ լուրջ աշխատանքի վրա[24][25]:

Ուրբեն Լե Վերյե, մաթեմատիկոս, ով հայտնաբերել է Նեպտունը «գրչի սայրին»

Ուրբեն Լե Վերյեն անկախ Ադամսից 1845-1846 թվականներին կատարեց սեփական հաշվարկներ: Հունիսին, ծանոթանալով Լևերյեի կողմից հրատարակված գնահատականի հետ, և պարզելով, որ այս գնահատականը նման է Ադամսի հաշվարկներին, Էյրին համոզեց Քեմբրիջի աստղադիտարանի տնօրեն Ջեյմս Չելլիսին սկսել մոլորակի որոնումները, որոնք անարդյունք շարունակվում էին օգոստոսի և սեպտեմբերի ընթացքում[26][27]: Իրականում, Չելլիսը երկու անգամ դիտարկել էր Նեպտունը, սակայն այն պատճառով, որ հետաձգել էր արդյունքների ուսումնասիրությունը ավելի ուշ ժամանակի վրա, նրան չհաջողվեց ժամանակին բացահայտել որոնվող մոլորակը[26][28]:

Այդ ընթացքում, Լևերյեին հաջողվեց համոզել Բեռլինյան աստղադիտարանի աստղագետ Յոհան Գալլեին զբաղվելու մոլորակի որոնումներով: Աստղադիտարանի ուսանող Հենրիխ դ՛Արեստն առաջարկեց Գալլեին համեմատել վերջերս նկարված երկնքի քարտեզը առկա երկնքի պատկերի հետ, Լևերյեի կանխագուշակած տեղում, որպեսզի մոլորակի շարժումը նկատելիլինի աստղերի ֆոնի վրա: Մոլորակը հայտնաբերվեց առաջին իսկ գիշերը, մոտ մեկ ժամվա որոնումների արդյունքում: Աստղադիտարանի տնօրեն Յոհան Էնկեի հետ, երկու գիշերների ընթացքում նրանք շարունակեցին մոլորակի դիտարկումները, արդյունքում նրանց հաջողվեց տեսնել նրա շարժումը աստղերի համեմատ, և համոզվել, որ դա իրականում նոր մոլորակ է[29]: Նեպտունը հայտնաբերվեց 1846 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, Լևերյեի կողմից կանխագուշակված կոորդինատներից 1°-ի սահմաններում, և մոտ 12° Ադամսի հաշվածից:

Հայտնաբերումից հետո վիճաբանություն տեղի ունեցավ անգլիացիների և ֆրանսիացիների միջև Նեպտունի հայտնաբերումը իրենցը համարելու համար: Իվերջո, նրանք համաձայնության եկան, և որոշում ընդունվեց համարել Ադամսին և Լևերյեին համահայտնաբերողներ: 1998 թվականին նորից գտնվեցին այսպես կոչված «Նեպտունի թղթերը» (Գրնվիչյան աստղադիտարանի պատմական նշանակություն ունեցող փաստաթղթեր), որոնք օրենքին հակառակ սեփականացվել էին աստղագետ Օլին Էգգենի կողմից և պահպանվում էին նրա մոտ համարյա երեք տասնամյակ, և գտնվեցին միայն նրա մահվանից հետո[30]: Փաստաթղթերի ուսումնասիրումից հետո, որոշ պատմաբաններ հիմա ընդունում են, որ Ադամսը արժանի չէ Լևերյեի հետ հավասար իրավունք ունենալու համարվել Նեպտունի հայտնաբերող: Ինչը, կասկածի էր ենթարկվում և ավելի վաղ, օրինակ՝ Դենիս Ռոուլինզը դեռևս 1966 թվականից: 1992 թվականին «Dio» ամսագրում տպված իր հոդվածում[31] նա անվանեց բրիտանացիների պահանջները, համարել Ադամսի իրավահավասարությունը հայտնաբերման գործում, գողություն[32]: «Ադամսը կատարել է որոշ հաշվարկներ, սակայն նա մի փոքր համոզված չէր այն բանում, թե որտեղ է գտնվում Նեպտունը», - ասել է Նիկոլաս Կոլեստրյոմը Լոնդոնի համալսարանային քոլեջից 2003 թվականին[33]:

Անվանումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնաբերումից մի որոշ ժամանակ անց Նեպտունը նշվում էր պարզապես, որպես «Ուրանից դուրս գտնվող մոլորակ» կամ որպես «Լևերյեի մոլորակ»: Առաջինը, ով առաջարկեց պաշտոնապես անվանել մոլորակը, Հալլեն էր, որ առաջարկեց անվանել մոլորակը «Յանուս»: Անգլիայում Չայլզը առաջարկեց այլ անվանում՝ «Օվկիանոս»: Պնդելով, որ ինքը իրավունք ունի անվանելու իր կողմից հայտնաբերված մոլորակը, Լևերյեն առաջարկեց անվանել այն Նեպտուն, սխալմամբ պնդելով, որ այդ անվանումը հաստատվել է ֆրանսիական երկայնությունների բյուրոի կողմից: Հոկտեմբերին նա փորձում էր անվանել մոլորակը իր անունով՝ «Լևերյե», և ստացավ աջակցություն այս հարցում աստղադիտարանի տնօրեն Ֆրանսուա Արագոյի կողմից, սակայն այս նախաձեռնությունը հանդիպեց զգալի դիմակայության Ֆրանսիայից դուրս: Ֆրանսիական հրատարակությունները շատ արագ ետ բերեցին Հերշել անվանումը Ուրանի համար, նրա հայտնաբերող Ուիլիամ Հերշելի անունով, և Լևերյե նոր մոլորակի համար[34]:

Պուլկովյան աստղադիտարանի տնօրեն Վասիլի Ստրուվեն նախընտրություն տվեց «Նեպտուն» անվանմանը: Իր ընտրության պատճառների մասին նա հայտարարեց Կայսերական գիտությունների ակադեմիայի համաժողովի ժամանակ Պետերբուրգում 1846 թվականի դեկտեմբերի 29-ին[35]: Այս անվանումը ստացավ աջակցությու ոչ միայն Ռուսաստանում և շուտով դարձավ համընդհանուր ընդունված միջազգային անվանում մոլորակի համար:

Հռոմեական դիցաբանությունում Նեպտունը ծովի աստվածն է և համապատասխանում է հունական Պոսեյդոնին[36]:

Կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր հայտնաբերման օրից մինչև 1930 թվականը Նեպտունը մնում էր Արեգակից ամենահեռու գտնվող հայտնի մոլորակը: Պլուտոնի հայտնաբերումից հետո, Նեպտունը դարձավ նախավերջին մոլորակը, բացառությամբ 1979-1999 թվականները, երբ Պլուտոնը գտնվում էր Նեպտունի ուղեծրի ներսում[37]: Սակայն Կոյպերի գոտու հետազոտությունները կատարված 1992 թվականին բերեցին նրան, որ բազմաթիվ աստղագետներ սկսեցին քննարկել Պլուտոնի մոլորակի կարգավիճակում մնալու հարցը, փոխարենը համարել նրան Կոյպերի գոտու մարմին[38][39]: 2006 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը ընդունեց «մոլորակ» եզրի նոր սահմանում և դասակարգեց Պլուտոնը որպես գաճաճ մոլորակ, այսպիսով նորից դարձրեց Նեպտունը Արեգակնային համակարգի Արեգակից ամենահեռու գտնվող մոլորակ[40]:

Նեպտունի մասին պատկերացումների փոփոխությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս 1960-ական թվականներին Նեպտունի մասին պատկերացումները որոշակիորեն տարբերվում էին այսօրվանից: Չնայած համեմատաբար ճշգրիտ կերպով հայտնի էին նրա Արեգակի շուրջ պտտման սիդերիկ և սինոդիկ պարբերությունները, միջին հեռավորությունը Արեգակից, հասարակածի թեքումը ուղեծրի հարթության նկատմամբ, կային նաև ավելի մեծ սխալանքով չափված ցուցանիշներ: Մասնավորապես զանգվածը գնահատվում էր 17,26 երկրային զանգված 17,15-ի փոխարեն, հասարակածային շառավիղը 3,89 երկրային 3,88-ի փոխարեն: Պտույտի պարբերությունը սեփական առանցքի շուրջ գնահատվում էր 15 ժամ 8 րոպե, 15 ժամ 58 րոպեի փոխարեն, ինչը ամենանշանակալի տարբերությունն էր այսօրվա և այն ժամանակի տվյալների միջև[41]:

Որոշ փաստերում հետագայում ևս կային անճշտություններ: Ի սկզբանե, մինչև Վոյաջեր-2-ի թռիչքը, ենթադրվում էր, որ Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի նույնպիսի կառուցվածք, ինչպես և Երկիրը կամ Սատուրնը: Վերջին տեղեկությունների համաձայն Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի այսպես կոչված «թեքված պտուտակի» տեսք: Նեպտունի աշխարհագրական և մագնիսական բևեռները (եթե ենթադրենք նրա դաշտը որպես դիպոլային համարժեք) իրար հանդեպ ավելին քան 45° անկյան տակ են գտնվում: Այսպիսով, մոլորակի պտույտի ժամանակ, նրա մագնիսական դաշտը կոն է կառուցում[42]:

Ֆիզիկական տվյալները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի և Նեպտունի չափերի համեմատությունը

Ունենալով 1,0243×1026 կգ[4] զանգված Նեպտունը հանդիսանում է միջանկյալ օղակ Երկրի և մեծ գազային հսկաների միջև: Նրա զանգվածը 17 անգամ գերազանցում է Երկրինը, սակայն կազմում է Յուպիտերի զանգվածի միայն 1/19 մասը[43]: Նեպտունի հասարակածային շառավիղն է 24 764 կմ[5], ինչը համարյա 4 անգամ գերազանցում է Երկրինը: Նեպտունը և Ուրան համարվում են գազային հսկա մոլորակների ենթադաս, որը անվանում են «սառցե հսկաներ» իրենց համեմեատաբար փոքր չափերի և ցնդող նյութերի մեծ պարունակության պատճառով[44]: Էկզոմոլորակների որոնման ժամանակ Նեպտունը օգտագործվում է որպես մետոնիմ՝ հայտնաբերված: Էկզոմոլորակները, որոնք մոտ են զանգվածով անվանում են «Նեպտուններ»[45], նույնպես մետոնիմ է օգտագործվում Յուպիտերը («Յուպիտերներ»):

Ուղեծիրը և պտույտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արեգակի շուրջ Նեպտունի մեկ պտույտի ընթացքում մեր մոլորակը կատարում է 164,79 պտույտ:

Նեպտունի և Արեգակի միջին հեռավորությունը կազմում է 4,55 միլիարդ կմ (մոտ 30,1 Երկրի և Արեգակի միջին հեռավորություն, կամ 30,1 ա. մ.), և մեկ ամբողջական պտույտը Արեգակի շուրջ նրա մոտ կազմում է 164,79 երկրային տարի: Երկրի և Նեպտունի միջև հեռավորությունը կազմում է 4,3-ից մինչև 4,6 միլիարդ կմ[46]: 2011 թվականի հուլիսի 12-ին Նեպտուն ավարտեց իր առաջին պտույտը իր հայտնաբերման պահից ի վեր 1846 թվականին[47][48]: Երկրից այն երևում էր այլ կերպ, քան հայտնաբերման օրը, սրա պատճառն այն է, որ Երկրի պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ (365,25 օր) բազմապատիկ չէ Նեպտունի պտույտի պարբերությանը: Մոլորակի էլիպտիկ ուղեծիրը թեքված է 1,77° անկյան տակ Երկրի ուղեծրի հարթության նկատմամբ: Էքսցենտրիսիտետի առկայության պատճառով, կազմում է 0,011, Նեպտունի և Արեգակի միջև հեռավորությունը փոփոխվում է 101 միլիոն կիլոմետրով, պերիհելիի և ապոհելիի միջև տարբերությունը, այսինքն ամենամոտ և ամենահեռու գտնվող ուղեծրի կետերի միջև[2]: Նեպտունի առանցքի թեքումը կազմում է 28,32°[49], ինչը նման է Երկրի և Մարսի թեքման աստիճաններին: Դրա արդյունքում, մոլորակը ունի Երկրին նման եղանակային փոփոխություններ: Սակայն, քանի որ Նեպտունի ուղեծրային պարբերությունը շատ երկար է ամեն եղանակը ձգվում է քառասուն տարի[50]:

Նեպտունի սիդերիկ պտույտի պարբերությունը հավասար է 16,11 ժամի[3]: Երկրի նման (23°) առանցքի թեքման պատճառով, նրա սիդերիկ պտույտի պարբերության ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունները նրա երկար տարվա ընթացքում նշանակալի չեն: Այն պատճառով, որ Նեպտունը չունի պինդ մակերևույթ, նրա մթնոլորտը ենթարկվում է դիֆերենցիալ պտույտի: Լայն հասարակածային գոտին պտտվում է մոտավորապես 18 ժամ պարբերությամբ, ինչը ավելի դանդաղ է քան մոլորակի 16,1-ժամանոց մագնիսական դաշտի պտույտը: Ի հակադրություն հասարակածային շրջանների, բևեռային շրջաններում մթնոլորտը պտտվում է 12 ժամի ընթացքում: Բոլոր Արեգակնային համակարգի մոլորակների մոտ այսպիսի պտույտի տեսակը առավել վառ արտահայտված է Նեպտունի մոտ[51]: Սա հանգեցնում է քամիների ուժեղ լայնությունային տեղաշարժի[52]:

Ուղեծրային ռեզոնանսները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Կոյպերի գոտի 
Պատկերի վրա ցույց են տրված Նեպտունի հետ ուղեծրային ռեզոնանսներըԿոյպերի գոտում՝ 2:3 ռեզոնանս (Պլուտինո), «Քյուբիվանո», ուղեծրերով, որոնց վրա Նեպտունը նշանակալի ազդեցություն չունի, և 1:2 ռեզոանս (Տուտինո)

Նեպտուն զգալիորեն ազդում է նրանից բավականին հեռու գտնվող Կոյպերի գոտու վրա: Կոյպերի գոտին դա սառցե փոքր մոլորակների օղակ է, որը նման է աստերոիդների գոտուն Մարսի և Յուպիտերի միջև, սակայն այն շատ ավելի ձգված է: Այն տարածվում է սկսած Նեպտունի ուղեծրից (30 ա. մ.) մինչև 55 աստղագիտական միավոր Արեգակից[53]: Նեպտունի ձգողության ուժը առավել նշանակալի ազդեցություն ունի Կոյպերի գոտու վրա (այդ թվում նրա կառուցվածքի ձևավորման գործում), որը համեմատելի է Յուպիտերի ձգողության դաշտի ազդեության հետ աստերոիդների գոտու վրա: Արեգակնային համակարգի գոյության ընթացքում Կոյպերի գոտու որոշ հատվածներ ապակայունացվել են Նեպտունի ազդեցության տակ, և գոտու կառուցվածքում առաջացել են ճեղքեր: Որպես օրինակ կարելի է բերել 40 - 42 ա. մ. ընկած շրջանը[54]:

Մարմինների ուղեծրերը, որոնք կարող են պահպանվել այս գոտում բավարար երկար ժամանակի ընթացքում, որոշվում են այսպես կոչված դարավոր ռեզոնանսներով Նեպտունի հետ: Որոշ ուղեծրերի համար այս ժամանակը համեմատական է Արեգակնային համակարգի գոյության ժամանակի հետ[55]: Այս ռեզոնանսները ի հայտ են գալիս, երբ մարմնի պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ հարաբերվում է Նեպտունի պտույտի պարբերությանը ամբողջ թվերով, օրինակ՝ 1:2 կամ 3:4: Այսպիսով մարմինները փոխադարձ հավասարակշռում են իրենց ուղեծրերը: Եթե, օրինակ, մարմինը կատարի իր պտույտը Արեգակի շուրջ երկու անգամ ավելի դանդաղ քան Նեպտունը, ապա նա կանցնի իր ուղեծրի ուղիղ կեսը, երբ Նեպտունը կվերադառնա իր սկզբնական դիրքը:

Կոյպերի գոտու առավել խիտ «բնակեցված» մասը ներառում է ավելին քան 200 հայտնի մարմիններ, որոնք գտնվում են Նեպտունի հետ 2:3 ռեզոնանսում[56]: Այս մարմինները կատարում են մեկ պտույտ Նեպտունի ամեն 1½ պտույտի դիմաց և կոչվում են «պլուտինոներ», քանի որ նրանց մեջ է գտնվում Կոյպերի գոտու խոշորագույն հայտնի մարմիններից մեկը՝ Պլուտոն գաճաճ մոլորակը[57]: Չնայած Նեպտունի և Պլուտոնի ուղեծրերը հատվում են, 2:3 ռեզոնանսը թույլ չի տալիս նրանց բախվելու իրար[58]: Մյուս ավելի քիչ «բնակեցված» հատվածներում գոյություն ունեն այլ ռեզոնանսներ 3:4, 3:5, 4:7 և 2:5[59]:

Նեպտունի ձգողական հաստատունության շրջաններում, Լագրանժի կետերում (L4 և L5), կապված պահում է բազմաթիվ տրոյացի աստերոիդներ: Նեպտունի տրոյացիները գտնվում են նրա հետ 1:1 ռեզոնանսի մեջ: Տրոյացիները չափազանց հաստատուն են իրենց ուղեծրերում և հետևաբար Նեպտունի կողմից նրանց որսալու վարկածը անհավանական է թվում, ավելի հավանական է, որ նրան ձևավորվել են միասին[60]:

Ներքին կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունի ներքին կառուցվածքը նման է Ուրանին: Մթնոլորտը կազմում է մոլորակի ընդհանուր զանգվածի մոտ 10 - 20 %, և հեռավորությունը մակերևույթից մինչև մթնոլորտի վերջը կազմում է միջուկից մակերևույթի հեռավորության 10 - 20 %: Միջուկին մոտ ճնշումը կարող է հասնել 10 ԳՊա: Մթնոլորտի ներքին շերտերում գտնվել են մեթանի, ամոնիակի և ջրի զանգվածեղ խտացումներ[61]:

Նեպտունի ներքին կառուցվածքը.
1. Վերին մթնոլորտ, վերին ամպեր
2. Մթնոլորտ, կազմված ջրածնից, հելիումից և մեթանից
3. Մանտիա, կազմված ջրից, ամոնիակից և մեթանային սառույցից
4. Քարա-սառցային միջուկ

Աստիճանաբար այդ մութ և ավելի տաք շրջանը խտանում է և դառնում գերտաքացած հեղուկ մանտիա, որտեղ ջերմաստիճանները հասնում են 2000 - 5000 Կ: Նեպտունի մանտիայի զանգվածը գերազանցում է երկրայինը 10 - 15 անգամ, տարբեր գնահատականներով, և հարուստ է ջրով, ամոնիակով, մեթանով և այլ միացություններով[1]: Համընդհանուր ընդունված մոլորակագիտական եզրաբանության, այդ մանտիան անվանում են սառցե, նույնիսկ այն դեպքում, որ այն չափազանց տաք և խիտ հեղուկ է: Այդ հեղուկը, որն ունի բարձր էլեկտրահաղորդականություն, երբեմն անվանում են ջրային ամոնիակի օվկիանոս[62]: 7000 կմ խորության վրա պայմանները այնպիսին են, որ մեթանը քայքայվում է ադամանդի բյուրեղների, որոնք «ընկնում» են միջուկի վրա[63]: Համաձայն վարկածներից մեկի, գոյություն ունի մի ամբողջ «ադամանդային հեղուկի» օվկիանոս[64]: Նեպտունի միջուկը կազմված է երկաթից, նիկելից և սիլիկատներից և, ինչպես ենթադրում են ունի 1,2 անգամ Երկրի միջուկին գերազանցող զանգված[65]: Միջուկում ճնշումը հասնում է 7 մեգաբարի, այսինքն մոտ 7 միլիոն անգամ ավելին, քան Երկրի մակերևույթի մոտ: Ջերմաստիճանը կենտրոնում հնարավոր է, որ հասնում է 5400 Կ[61][66]:

Մագնիտոսֆերան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտուն հիշեցնում է Ուրանը, մագնիտոսֆերայով և մագնիսական դաշտով, որը ուժեղ թեքված է մոլորակի պտույտի առանցքի հանդեպ 47°-ով, ինչպես նաև այն հանգամանքով, որ մագնիտոսֆերան տարածվում է շառավղից 0,55 մասի վրա (մոտ 13 500 կմ): Մինչև Նեպտունի մոտ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի հասնելը գիտնականները ենթադրում էին, որ Ուրանի թեքված մագնիտոսֆերան շեղված պտույտի արդյունք է: Սակայն, այժմ, երկու մոլորակների մագնիսական դաշտերի համեմատումից հետո, գիտնականները ենթադրում են, որ մագնիտոսֆերայի այդպիսի տարօրինակ ուղղվածությունը տարածությունում կարող է պայմանավորված լինել ներքին շրջաններում տեղի ունեցող մակընթացություններով: Այսպիսի դաշտ կարող է առաջանալ այս երկու մոլորակների բարակ գնդաձև էլեկտրոհաղորդիչ շերտերում (ամոնիակի, ջրի և մեթանի ենթադրյալ համակցությունը) հեղուկի ջերմային տեղաշարժերի արդյունքում [67], ինչը աշխատեցնում է հիդրոմագնիսական դինամոն[68]: Նեպտունի հասարակածային մակերևույթի վրա մագնիսական դաշտը գնահատվում է 1,42 μՏ, 2,16×1017 Տմ³ մագնիսական մոմենտի ընթացքում: Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի բարդ երկրաչափություն, որը ներառում է համեմատաբար մեծ ազդակներ, ներառյալ ուժեղ քվադրուպոլային մոմենտ, որը կարող է հզորությամբ գերազանցել դիպոլայիը: Ի հակադրություն դրա, Երկրի, Յուպիտերի և Սատուրնի համեմատաբար փոքր քվադրուպոլային մոմենտը և նրանց դաշտերը ավելի քիչ են շեղված բևեռային առանցքից[69][70]: Նեպտունի առաջնային հարվածային ալիքը, որտեղ մագնիտոսֆերան սկսում է դանդաղեցնել արեգակնային քամին, անցնում է 34,9 մոլորակի շառավիղների հեռավորության վրա: Մագնիսոդադարը, որտեղ մագնիտոսֆերայի ճնշումը հավասարակշռում է արեգակնային քամին, գտնվում է 23-26,5 Նեպտունի շառավիղների հեռավորության վրա: Մագնիտոսֆերայի պոչը ձգվում է մոտ 72 շառավիղ հեռավորության վրա, և շատ հավանական է, որ շատ ավելի հեռու[69]:

Մթնոլորտը և կլիման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մթնոլորտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունի մթնոլորտի վերին շերտերում հայտնաբերվել են ջրածին և հելիում, որոնք կազմում են մոտավորապես 80 և 19 % այս բարձրության վրա[61]: Ինչպես նաև այստեղ դիտարկվում են մեթանի հետքեր: Նկատելի մեթանի կլանման շերտեր են հանդիպում 600 նմ-ից բարձր ալիքի երկարություններում կարմիր և ինֆրակարմիր սպեկտրի մասերում: Ինչպես և Ուրանի դեպքում, մեթանի կողմից լույսի կլանումը հանդիսանում է կաևոր առանձնահատկություն, որը և տալիս է Նեպտունի մթնոլորտին կապտավուն երանգ, չնայած Նեպտունի վառ լառուրը տարբերվում է Ուրանի չափավոր ակվամարինային գույնից[71]: Քանի որ Նեպտունի մթնոլորտում մեթանի պարունակությունը այնքան չի տարբերվում Ուրանի մթնոլորտից, ենթադրվում է, որ գոյություն ունի նաև ինչ-որ, առայժմ անհայտ մթնոլորտի մասնիկ, որը և առաջացնում է մթնոլորտի այս կապույտ գույնը[12]: Նեպտունի մթնոլորտը բաժանվում է 2 հիմնական շրջանների, ավելի ցածր գտնվող տրոպոսֆերան, որտեղ ջերմաստիճանը նվազում է բարձրության հետ, և ստրատոսֆերա, որտեղ ջերմաստիճանը բարձրության հետ, հակառակը, ավելանում է: Նրանց միջև սահմանը, տրոպոդադարը, գտնվում է 0,1 բար ճնշման մակարդակի վրա[72]: Ստրատոսֆերան փոխվում է ջերմոսֆերայով 10−4 - 10−5 միկրոբարից ցածր ճնշման մակարդակում: Ջերմոսֆերան աստիճանաբար անցնում է էկզոսֆերայի: Նեպտունի տրոպոսֆերայի մոդելները թույլ են տալիս հասկանալ, որ կախված բարձրությունից, այն բաղկացած է փոփոխական կազմության ամպերից: Վերին մակարդակի ամպերը գտնվում են մեկից ցածր բար ճնշման գոտում, որտեղ ջերմաստիճանը օժանդակում է մեթանի խտացմանը:

«Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ից կատարված լուսանկարում երևում է ամպերի ուղղահայաց ռելիեֆը

1 և 5 բար ճնշումների միջակայքում ձևավորվում են ամոնիակի և ածխաջրածնի ամպեր: Ավելին քան 5 բար ճնշման դեպքում ամպերը կարող են կազմված լինել ամոնիակից, ամոնիակի սուլֆիդից, ածխաջրածնից և ջրից: Ավելի խորը, մոտավորապես 50 բար ճնշման պայմաններում, կարող են գոյություն ունենալ ջրային սառույցից կազմված ամպեր, մոտ 0 °C ջերմաստիճանի պայմաններում: Նույնպես, չի բացառվում, որ տվյալ շրջանում կարող են գոյություն ունենալ ամոնիակի և ածխաջրածնի ամպեր[67]: Նեպտունի բարձր ամպերը դիտարկվել են նրանց կողմից նետված շողքերով անթափանց ներքին ամպային շերտերի վրա: Նրանց մեջ առանձնանում են ամպային շերտեր, որոնք պարուրում են մոլորակը հաստատուն լայնության վրա: Այս ծայրամասային խմբերի մոտ լայնությունը հասնում է 50-150 կմ, իսկ իրենք ամպերը գտնվում են 50-110 կմ ավելի բարձր, քան հիմնական ամպերի շերտը[52]: Նեպտունի սպեկտրի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ նրա ավելի ներքև գտնվող ստրատոսֆերան մշուշված է ուլտրամանուշակագույն ֆոտոլիզի արդյունքներիի խտացման պատճառով, այնպիսիք, ինչպիսին են էթանը և ացետիլենը[61][72]: Ստրատոսֆերայում նույնպես հայտնաբերվել են ցիանոջրածնի և շմոլ գազի հետքեր[72][73]: Նեպտունի ստրատոսֆերան ավելի տաք է, քան Ուրանինը, ածխաջրածինների ավելի մեծ պարունակության պատճառով[72]: Չպարզված պատճառներով, մոլորակի ջերմոլորտը ունի անհասկանալի բարձր ջերմաստիճան, մոտ 750 Կ[74][75]: Այսպիսի բարձր ջերմաստիճան ունենալու համար մոլորակը չափազանց հեռու է գտնվում Արեգակից, որպեսզի այն կարողանար այսպես տաքացնել ջերմոսֆերան իր ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմամբ: Հնարավոր է, որ այս երևույթը հանդիսանում է մոլորակի մագնիսական դաշտի իոնների և մթնոլորտի փոխազդեցության հետևանք: Համաձայն մեկ այլ վարկածի, տաքացման մեխանիզմի հիմք է հանդիսանում մոլորակի ներքին շրջաններից ծագող գրավիտացիայի ալիքները, որոնք ցրվում են մթնոլորտում: Ջերմոսֆերան պարունակում է շմոլ գազի և ջրի հետքեր, որոնք այնտեղ են հասել, հավանաբար արտաքին աղբյուրներից, այնպիսիք, ինչպիսին են երկնաքարերը և փոշին:[67][73]:

Կլիման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունի և Ուրանի միջև տարբերություններից մեկը նրա օդերևութաբանական ակտիվության մակարդակն է. «Վոյաջեր-2», որ անցել էր Ուրանի մոտով 1986 թվականին, գրանցեց մթնոլորտի ծայր աստիճան ցածր ակտիվություն: Ի հակադրություն Ուրանի, Նեպտունը ցուցադրեց նկատելի եղանակային փոփոխություններ «Վոյաջեր-2» նրա մոտով անցման ժամանակ 1989 թվականին[76]:

Մեծ մութ հետքը (վերևում), Սկուտերը (սպիտակ ամպիկ կենտրոնում)[77], և Փոքր մութ հետքը (ներքևում)

Նեպտունի վրա եղանակը բնորոշվում է չափազանց շարժուն պտտահողմերի համակարգով, որտեղ քամիների արագությունները հասնում են համարյա գերձայնային արագությունների (մոտ 600 մ/վ)[78]: Հաստատուն ամպերի շարժմանը հետևելիս գրանցվել է քամու փոփոխություն 20 մ/վ արևելյան ուղղությունից 325 մ/վ արևմտյան ուղղության[79]: Վերին ամպային շերտում քամիների արագությունները տարբերվում են 400 մ/վ հասարակածի մոտ մինչև 250 մ/վ բևեռներում[67]: Նեպտունի վրա քամիների մեծամասնությունը փչում են մոլորակի իր առանցքի շուրջ պտույտին հակադարձ ուղղությամբ[80]: Քամիների ընդհանուր սխեման ցույց է տալիս, որ բարձր լայնություններում քամիների ուղղությունը համընկնում է մոլորակի պտույտի ուղղությանը, իսկ ցածր լայնություններում հակադարձ է նրան: Օդային հոսանքների ուղղությունների տարբերությունը, ինչպես ենթադրում են, հետևանք է «սկին-էֆեկտի», այլ ոչ թե ինչ որ խորքային մթնոլորտային գործընթացների[72]: Մեթանի, էթանի և ացետիլենի պարունակությունը մթնոլորտում հասարակածի շրջանում գերազանցում է տասնյակ և հարյուրավոր անգամներ այդ նյութերի պարունակությունը բևեռային շրջաններում: Այս դիտարկումը կարող է համարվել վկայություն այն բանի, որ հասարակածի վրա գոյություն ունի ապվելինգ և այն փոքրանում է բևեռներին մոտենալիս[72]: 2007 թվականին նկատվեց, որ Նեպտունի հարավային բևեռի վերին տրոպոսֆերան 10 °C-ով ավելի տաք էր, քան Նեպտունի մյուս մասերը, որտեղ ջերմաստիճանը կազմում է միջինում −200 °C[81]: Ջերմաստիճանի այսպիսի տարբերությունը բավարար է, որպեսզի մեթանը, որը Նեպտունի մթնոլորտի վերին շերտի մյուս մասերում սառած վիճակում է, դուրս գա տիեզերք հարավային բևեռում: Այս «տաք կետը» հետևանք է Նեպտունի առանցքային թեքման, որի հարավային բևեռը արդեն նեպտունյան տարվա քառորդ մասը, այսինքն մոտ 40 երկրային տարի, ուղղված է դեպի Արեգակը: Նեպտունի դանդաղ շարժման հետ համատեղ դեպի Արեգակի հակադարձ կողմը, հարավային բևեռը աստիճանաբար կանցնի ստվերի մեջ, և Նեպտունը կդարձնի իր հյուսիսային բևեռը դեպի Արեգակը: Այսպիսով, մեթանի արտանետումը տիեզերք կտեղափոխվի հարավայինից հյուսիսային բևեռ[82]: Ըստ դիտարկումների, սեզոնային փոփոխությունների հետևանքով Նեպտունի հարավային կիսագնդում ամպերի շերտերը մեծացել են իրենց չափերով և ալբեդոյով: Այս միտումը նկատվել էր դեռևս 1980 թվականին, և ինչպես սպասվում է, կշարունակվի մինչև 2020 թվականը, մինչև Նեպտունի վրա նոր սեզոնի գալուստը: Սեզոնները փոխվում են ամեն 40 երկրային տարին մեկ[50]:

Փոթորիկները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ մութ հետքը, լուսանկարը՝ «Վոյաջեր-2»

1989 թվականին ՆԱՍԱ-ի «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հայտնաբերեց Մեծ մութ հետքը, կայուն փոթորիկ-անտիցիկլոնը, որի չափերն էին 13 000 × 6600 կմ[76]: Այս մթնոլորտային փոթորիկը հիշեցնում էր Յուպիտերի Մեծ կարմիր հետքը, սակայն 1994 թվականի նոյեմբերի 2-ին «Հաբբլ» տիեզերական աստղադիտակը այն այլևս չգտավ իր տեղում: Դրա փոխարեն հայտնաբերվեց նրան նման նոր ձևավորում մոլորակի հյուսիսային կիսագնդում[83]: Սկուտերը, դա մի այլ փոթորիկ է, որը հայտնաբերվել էր Մեծ մութ հետքից հարավ: Նրա անվանումը տրվել է այն պատճառով, որ դեռևս մի քանի ամիս առաջ մինչև «Վոյաջեր-2-ի» Նեպտունին մոտենալը արդեն իսկ պարզ էր, որ այս ամպերի խումբը շարժվում է շատ ավելի արագ, քան Մեծ մութ հետքը[80]: Վերջին լուսանկարները թույլ տվեցին հայտնաբերել էլ ավելի արագ փոթորիկ, քան «սկուտերը»: Փոքր մութ հետքը, ինտենսիվությամբ երկրորդ փոթորիկը, որը դիտարկվում էր «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի մերձեցման ընթացքում 1989 թվականին, գտնվում էր ավելի հարավ: Ի սկզբանե թվում էր, որ այն ամբողջովին մութ է, սակայն մոտեցումից հետո սկսեց երևալ փոթորիկի պայծառ կենտրոնը, այն կարելի է տարբերել լուսանկարների մեծամասնության վրա[84]: Նեպտունի «մութ հետքերը», ինչպես ենթադում են, ծնվում են տրոպոսֆերայում ավելի ցածր բարձրությունների վրա, քան ավելի պայծառ և նկատելի ամպերը[85]: Այսպիսով, նրանք թվում են յուրօրինակ անցքր վերին ամպային շերտում: Քանի որ այդ փոթորիկները կրում են հաստատուն բնույթ և կարող են ձգվել մի քանի ամիսների ընթացքում, նրանք, ինչպես ենթադրվում է, ունեն հողմային կառուցվածք[52]: Հաճախ մութ հետքերի հետ են միանում ավելի պայծառ, հաստատուն ամպերը, որոնք առաջանում են տրոպոդադարում[86]: Ուղեկցող ամպերի հաստատուն լինելը ցույց է տալիս, որ որոշ նախկին «մութ հետքերը» կարող են շարունակել իրենց գոյությունը որպես ցիկլոններ, նույնիսկ այն պարագայում, որ կորցնում են մուգ գույնը: Մութ հետքերը կարող են ցրվել, եթե նրանք շարժվում են հասարակածին չափազանց մոտ կամ մեկ այլ առայժմ անհայտ մեխանիզմի հետևանքով[87]:

Ներքին ջերմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունի ավելի բազմազան եղանակը, Ուրանի համեմատությամբ, ինչպես ենթադում են, ավելի բարձր ներքին ջերմաստիճնի հետևանք է[88]: Ընդ որում Նեպտունը մեկ և կես անգամ ավելի հեռու է Արեգակից, քան Ուրանը, և ստանում է 40 %-ով ավելի քիչ արևի լույս, քան Ուրանը: Սակայն այս երկու մոլորակների մակերևութային ջերմաստիճանները մոտավորապես հավասար են[88]: Նեպտունի տրոպոսֆերայի վերին շերտերում ջերմաստիճանը բավականին ցածր է −221,4 °C: 1 բար ճնշման խորության վրա, ջերմաստիճանը հասնում է −201,15 °C[89]: Ավելի խորը գտնվում են գազերը, սակայն ջերմաստիճանը հաստատուն կերպով ավելանում է: Ինչպես և Ուրանի դեպքում, տաքացման մեխանիզմը պարզ չէ, սակայն անհամապատասխանությունը մեծ է՝ Ուրանը ճառագայթում է 1,1 անգամ ավելի շատ էներգիա, քան ստանում է Արեգակից[90], իսկ Նեպտունը ճառագայթում է 2,61 անգամ ավելին, քան ստանում է, նրա ներքին ջերմության աղբյուրը արտադրում է Արեգակից ստացած ջերմության 161 %-ը[91]: Չնայած այն հանգամանքին, որ Նեպտունը ամենահեռու մոլորակն է Արեգակից, նրա ներքին էներգիան բավարար է, որպեսզի այնտեղ գոյանան Արեգակնային համակարգի ամենաարագ քամիները: Ենթադրվում են մի քանի բացատրություններ, ներառյալ մոլորակի միջուկի կողմից ռադիոգենային տաքացումը (ինչպես օրինակ դա տեղի է ունենում Երկրի դեպքում կալիում-40-ով)[92], մեթանի տրոհումը այլ ածխաջրածինների Նեպտունի մթնոլորտի պայմաններում[92][93], ինչպես նաև մթնոլորտի ներքին շերտերի կոնվեկցիան, որը բերում է գրավիտացիոն ալիքների արգելակմանը տրոպոդադարից վերև[94][95]:

Ձևավորումը և միգրացիան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին մոլորակների և Կոյպերի գոտու սիմուլյացիա՝ ա) Մինչ այն պահը երբ Յուպիտերը և Սատուրնը մտան 2:1 ռեզոնանսի մեջ; բ) Կոյպերի գոտու մարմինների ցրումը Արեգակնային համակարգում Նեպտունի ուղեծրի փոփոխությունից հետո; գ) Յուպիտերի կողմից Կոյպերի գոտում մարմինների դուրս մղումից հետո:

Նեպտուն և Ուրան սառցե հսկաների ձևավորման համար դժվար եղավ ստեղծել ճշգրիտ մոդել: Ժամանակակից մոդելները ենթադրում են, որ Արեգակնային համակարգի արտաքին մասերում նյութի խտությունը չափազանց փոքր էր, որպեսզի առաջանային այսպիսի մեծ մարմիններ, ավանդական ակրեցիայի մեթոդով միջուկի վրա: Առաջ են քաշվել բազմաթիվ վարկածներ, որոնք հավակնում են բացատրելու Ուրանի և Նեպտունի առաջացումը:

Այդ վարկածներից մեկը ենթադրում է, որ այս երկու սառցե հսկաները չեն ձևավորվել ակրեցիայի մեթոդով, այլ առաջացել են սկզբնական պրոտոմոլորակային սկավառակի անհամասեռությունների պատճառով, և ավելի ուշ նրանց մթնոլորտները «քշվել» են O կամ B դասի զանգվածեղ աստղի ճառագայթմամբ [96]:

Մեկ այլ վարկած ենթադրում է, որ Ուրանը և Նեպտունը ձևավորվել են ավելի մոտ Արեգակին, որտեղ նյութի խտությունը ավելի բարձր էր, և հետագայում տեղափոխվել են այժմյան ուղեծրեր[97]: Նեպտունի տեղափոխման վարկածը բավականին ընդունված է, քանի որ թույլ է տալիս բացատրել Կոյպերի գոտում այժմ առկա ուղեծրային ռեզոնանսները, հատկապես, 2:5 ռեզոնանսը: Երբ Նեպտունը շարժվում էր դեպի դուրս, այն բախվում էր Կոյպերի պրոտո-գոտու մարմինների հետ, ստեղծելով նոր ռեզոնանսներ և քաոտիկ կերպով փոխելով գոյություն ունեցող ուղեծրերը: Համարվում է, որ ցրված սկավառակի մարմինները հայտնվել են այժմյան դիրքում ռեզոնանսների հետ փոխազդեցությունների արդյունքում, որոնք առաջացել են Նեպտունի միգրացիայի հետևանքով[98]:

2004 թվականին Նիցայի Փիրուզագույն ափի աստղադիտարանի աշխատակից Ալեսանդրո Մորբիդելիի կողմից առաջարկված համակարգչային մոդելը ենթադրեց, որ Նեպտունի տեղաշարժը դեպի Կոյպերի գոտի կարող էր սկսվել Յուպիտերի և Սատուրնի միջև 1:2 ռեզոնանսի ձևավորման պատճառով, որը և ծառայեց յուրահատուկ գրավիտացիոն ազդակ, որը հրեց Ուրանը և Նեպտունը դեպի ավելի բարձր ուղեծրեր և ստիպեց նրանց փոխելու իրենց դիրքերը: Կոյպերի գոտուց մարմինների դուրս մղումը կարող է նաև բացատրել «Ուշ ուժեղ ռմբակոծությունը», որը տեղի է ունեցել 600 միլիոն տարի Արեգակնային համակարգի ձևավորումից հետո, և Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդների ի հայտ գալը[99]:

Արբանյակները և օղակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Նեպտունի արբանյակներ
Նեպտունը (վերևում) և Տրիտոնը (ներքևում)
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Արեգակնային համակարգի մոլորակների և արբանկայների հայտնաբերման պատմությունը 

Այս պահին հայտնի են Նեպտունի 13 արբանյակներ[4]: Նրանցից ամենախոշորի զանգվածը կազմում է Նեպտունի բոլոր արբանյակների գումարային զանգվածի ավելին, քան 99,5 %[100], և միայն նա է բավարար զանգվածեղ, որպեսզի դառնա գնդաձև: Դա Տրիտոնն է, որը հայտնաբերվել է Ուիլիամ Լասելի կողմից Նեպտունի հայտնաբերումից ընդամենը 17 օր անց: Ի տարբերություն Արեգակնային համակարգի բոլոր մյուս խոշոր արբանյակների, Տրիտոնը ունի հակադարձ ուղեծիր: Հնարավոր է որ, այն որսացվել է Նեպտունի գրավիտացիոն դաշտի կողմից, այլ ոչ թե ձևավորվել է այստեղ, և հնարավոր է, որ այն ինչ-որ ժամանակ եղել է Կոյպերի գոտու գաճաճ մոլորակ[101]: Այն բավարար մոտ է գտնվում Նեպտունին, որպեսզի գտնվի անընդհատ սինքրոն պտույտի մեջ: Մակընթացային արագացման պատճառով Տրիտոնը դանդաղ շարժվում է դեպի Նեպտունը, և ի վերջո, կավերվի Ռոշի սահմանին հասնելիս[102], որի արդյունքում կառաջանա օղակ, որը կարող է լինել ավելի հզոր, քան Սատուրնի օղակները: Դա տեղի կունենա աստղագիտական մասշտաբներով ոչ այնքան ուշ՝ 10-100 միլիոն տարի անց[103]: 1989 թվականին կատարվել է Տրիտոնի ջերմաստիճանի գնահատում, որը կազմեց −235 °C (38 Կ)[104]: Այդ պահին դա ամենացածր ջերմաստիճանն էր, որ չափվել էր Արեգակնային համակարգի մարմինների մոտ, որոնք ունեին երկրաբանական ակտիվություն[105]: Տրիտոնը հանդիսանում է երեք Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակներից մեկը, որ ունի մթնոլորտ (Իոյի և Տիտանի հետ): Չի բացառվում, որ Տրիտոնի սառցե կեղևի տակ գոյությու ունի հեղուկ օվկիանոս, Եվրոպայի նմանԷլինս-Թանտոն Լ. Տ. (2006). Ուրանը, Նեպտունը, Պլուտոնը և արտաքին Արեգակնային համակարգը. Նյու Յորք: Չելսի հաուզ. էջեր 92. ISBN 0-8160-5197-6. </ref>:

Երկրորդ (հայտնաբերմամբ) հայտնի Նեպտունի արբանյակն է Ներեիդան, այն ունի անկանոն ձև և բոլոր մնացած Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակների միջև ունի ամենամեծ էքսցենտրիսիտետներից մեկը: 0,7512 էքսցենտրիսիտետը, փաստորեն նշանակում է, որ նրա ապոկենտրոնը 7 անգամ մեծ է պերիկենտրոնից:

Նեպտունի արբանյակ Պրոտեուսը

1989 թվականի հուլիսից մինչև սեպտեմբեր «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի միջոցով հայտնաբերվեցին Նեպտունի 6 նոր արբանյակներ[106]: Նրանց միջև առանձնահատուկ է Պրոտեուս արբանյակը: Նա առանձնահատուկ է նրանով, թե որքան մեծ կարող է լինել նրա խտության մարմինը, որպեսզի չդառնա գնդաձև իր ձգողության ուժի ազդեցության տակյ[107]: Այն, լինելով Նեպտունի զանգվածով երկրորդ արբանյակը, ունի ընդամենը Տրիտոնի զանգվածի միայն քառորդ տոկոսը:

Նեպտունի չորս ամենամոտ ներքին արբանյակներն են՝ Նայադան, Տալասան, Դեսպինան և Գալատեան: Նրանց ուղեծրերը այնքան մոտ են Նեպտունին, որ գտնվում են նրա օղակների սահմաններում: Նրանց հաջորդող Լարիսսան, սկզբից հայտնաբերվել էր 1981 թվականին աստղի ծածկման ժամանկ: Սկզբում այս ծածկումը վերագրվել էր օղակներին, սակայն, երբ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հասավ Նեպտունին 1989 թվականին, պարզվեց, որ ծածկումը տեղի էր ունեցել արբանյակի կողմից: 2002 - 2003 թվականները ընկած ժամանակահատվածում հայտնաբերվեցին Նեպտունի ևս 5 անկանոն արբանյակներ, ինչի մասին հայտնվեց 2004 թվականին[108][109]: Քանի որ Նեպտունը հռոմեական ծովերի աստվածն էր, նրա արբանյակները անվանում են ավելի կրտսեր ծովային աստվածների անուններով[36]:

Օղակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Նեպտունի օղակներ
Նեպտունի օղակները, լուսանկարը՝ «Վոյաջեր-2»

Նեպտունը ունի օղակների համակարգ, չնայած շատ ավելի աննշանակալի, քան, օրինակ, Սատուրնի մոտ: Օղակները հնարավոր է, որ բաղկացած են սառույցի մասնիկներից, որոնք ծածկված են սիլիկատներով, կամ ինչ-որ այլ ածխածնի հիմքով նյութից, ամենայն հավանականությամբ հենց դա էլ տալիս է նրանց կարմրավուն գույն[110]: Նեպտունի օղաքկների համակարգի մեջ են մտնում 5 օղակներ:

Դիտարկումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեպտունը չի երևում անզեն աչքով, քանի որ նրա աստղային մեծությունը գտնվում է +7,7 - +8,0 միջակայքում[4][111]: Այսպիսով, Յուպիտերի Գալիլեյան արբանյակները, գաճաճ մոլորակ Սերեսը և (4) Վեստա, (2) Պալաս, (7) Իրիս, (3) Ջունո և (6) Հեբե աստերոիդները երկնքում նրանից ավելի պայծառ են: Մոլորակի դիտարկման համար անհրաժեշտ է աստղադիտակ, որ խոշորացումը ավելի մեծ է քան 200× և որը ունի ոչ պակաս քան 200-250 մմ տրամագիծ:[112]: Այս դեպքում կարելի է տեսնել Նեպտունը, որպես ոչ մեծ երկնագույն սկավառակ, որը նման է Ուրանին[113]: 7×50 հեռադիտակով կարելի է նրան նկատել, որպես թույլ աստղիկ[112]:

Նեպտունի և Երկրի միջև զգալի հեռավորության պատճառով մոլորակի անկյունային տրամագիծը փոփոխվում է միայն 2,2 - 2,4 անկյունային վայրկյան միջակայքում[4][111]: Սա բոլոր Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջև ամենափոքր արժեքն է, այդ իսկ պատճառով այս մոլորակի մակերևույթի մասերի դիտարկումը դժվարանում է: Այդ պատճառով Նեպտունի աստղադիտակներով կատարվող դիտարկումների ճշտությունը մնում էր բավականին ցածր, մինչև «Հաբբլ» աստղադիտակի և խոշոր երկրային ադապտիվ օպտիկայով աստղադիտակների գործարկումը: 1977 թվականին, օրինակ, դեռևս հայտնի չէր Նեպտունի ճշգրիտ պտույտի պարբերությունը[114][115]:

Երկրից դիտարկումների համար, ամեն 367 օրը Նեպտունը ունենում է թվացյալ հակադարձ շարժում, այնպես, որ կատարում է յուրօրինակ ոլորաններ աստղերի ֆոնին ամեն իր առերեսման ժամանկ Երկրի հետ: 2010 թվականի ապրիլին և հունիսին և 2011 թվականի հոկտեմբերին և նոյեմբերին ուղեծրային ոլորանները բերեցին նրան այն երկնային կոորդինատներին մոտ, որտեղ այն հայտնաբերվել էր 1846 թվականին[48]:

Ռադիոալիքների միջակայքերում Նեպտունի դիտարկումները ցույց են տալիս, որ մոլորակը հանդիսանում է հաստատուն ճառագայթման և անկանոն փայլատակումների աղբյուր: Մեկը և մյուսը բացատրվում են մոլորակի պտտվող մագնիսական դաշտով[67]: Սպեկտրի ինֆրակարմիր հատվածում ավելի սառը ֆոնի վրա պարզ երևում են Նեպտունի մթնոլորտի խորքերում տեղի ունեցող հուզումները («փոթորիկները»): Դիտարկումները թույլ են տալիս բարձր ճշգրտությամբ որոշելու այս փոթորիկների ձևը և չափը, ինչպես նաև հետևել նրանց տեղաշարժերին[116] [117]:

Հետազոտությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնի լուսանկարը «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ից

Նեպտունին ամենամոտը անցել է «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն 1989 թվականի օգոստոսի 25-ին: Քանի որ Նեպտունը վերջին մեծ մոլորակն էր, որի կողքով կարող էր անցնել տիեզերական սարքը, որոշվել էր կատարել Տրիտոնի մոտով հնարավորինս մերձավոր անցում, առանց հաշվի նստելու հետագա թռիչքի հետագծի հետ: Նույնպիսի խնդիր էր դրված «Վոյաջեր-1» ԱՄԿ-ի համար նրա Սատուրնի մոտով անցնելիս Տիտան արբանակի հետ մերձենալու համար: Վոյաջերից ստացված Նեպտունի լուսանկարները, դարձան 1989 թվականին Հասարակական հեռուստատեսության ծառայության (PBS-ի) եթերում «Նեպտունը ամբողջ գիշեր» գիշերային ծրագրի պատրաստման համար նյութ[118]:

Մերձեցման ընթացքում սարքից ազդանշանները հասնում էին Երկրին 246 րոպեի ընթացքում: Այդ պատճառով, հիմնականում, «Վոյաջեր-2» առաքելությունը հիմնված էր նախապես բեռնված ծրագրային հրամանների վրա, այլ ոչ թե կառավարվում էր անմիջականորեն Երկրից: «Վոյաջեր-2» սարքը կատարեց նաև բավականին մոտ անցում Ներեիդայի մոտով, մինչև իր անցումը Նեպտունի մթնոլորտից ընդամենը 4400 կմ հեռավորության վրա օգոստոսի 25-ին: Ավելի ուշ նույն օրը «Վոյաջերը» անցավ Տրիտոնի մոտով[119]:

«Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հաստատեց մոլորակի մագնիսական դաշտի առկայությունը և գտավ, որ այն թեքված է, ինչպես և Ուրանի դաշտը: Մոլորակի պտույտի պարբերությունը որոշվեց ռադիոճառագայթող սարքով: «Վոյաջեր-2-ը» նույնպես ցույց տվեց Նեպտունի անսովոր ակտիվ եղանակային համակարգը: Հայտնաբերվեցին 6 նոր արբանյակներ և մոլորակի օղակները[69][119]:

2016 թվականի մոտակայքում ՆԱՍԱ-ն նախատեսում էր ուղարկել դեպի Նեպտունը «Նեպտունի ուղեծրակայան» (անգլ.՝ Neptune Orbiter) ԱՄԿ-ն: Այս պահին սարքի նոր արձակման ժամկետներ չեն հիշատակվում, և այս սարքը չի նշվում Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների պլաններում[120]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ո. Գ. Տեյֆել (1982). Ուրանը և Նեպտունը - հեռավոր հսկա մոլորակներ. Մոսկվա: Զնանիյե. էջեր 64. 
  • Մ. Յա. Մարով (1986). Արեգակնային համակարգի մոլորակներ (2-րդ հր. տպ.). Մոսկվա: Նաուկա. էջեր 320. 
  • Ե. Ա. Գրեբենիկով, Յու. Ա. Ռյաբով (1975). Մոլորակների որոնումները և հայտնաբերումը. Մոսկվա: Նաուկա. էջեր 216. 
  • Ե. Ա. Գրեբենիկով, Յու. Ա. Ռյաբով (1984). Մոլորակների որոնումները և հայտնաբերումը (2-րդ հր., վերամշակված և ավելացված տպ.). Մոսկվա: Նաուկա. էջեր 224. 
  • Վ. Գ. Սուրդին, ed։ (2008). Արեգակնային համակարգ. Մոսկվա: Ֆիզմաթլիտ. էջեր 400. ISBN 978-5-9221-0989-5. 
  • Բաում, Ռիչարդ (2003). Վուլկան մոլորակի որոնումներում. Նյուտոնի տիեզերքում ուրվականը. Բայզիք բուքս. ISBN 978-0-7382-0889-3. 
  • Բարգես, Էրիկ (1991). Հեռավոր դիտարկում. Նեպտունի համակարգը. Քոլամբիա համալսարանի հրատարակչություն. ISBN 978-0-231-07412-4. 
  • Քրուիկշանկ, Դեյլ Պ. (1996). Նեպտունը և Տրիտոնը. Արիզոնայի համալսարանի հրատարակչություն. ISBN 978-0-8165-1525-7. 
  • Էլկինս-Թանտոն, Լինդա Տ. (2006). Ուրանը, Նեպտունը, Պլուտոնը և արտաքին Արեգակնային համակարգը. Նյու Յորք: Չելսի հաուզ. ISBN 978-0-8160-5197-7. 
  • Լիթման, Մարկ (2004). Հեռու մոլորակները, հետազոտելով արտաքին Արեգակնային համակարգը. Կուրյեր Դովեր Փաբլիքեյշնզ. ISBN 978-0-486-43602-9. 
  • Մայներ, Էլիս Դ. (2002). Նեպտունը. Մոլորակը, օղակները և արբանյակները. Սփրինգեր-Վերլագ. ISBN 978-1-85233-216-7. 
  • Մուր, Պատրիկ (2000). Աստղագիտության տվյալների գիրք. Սի-Առ-Սի Փրեսս. ISBN 978-0-7503-0620-1. 
  • Ստանդեյջ, Թոմ (2001). Նեպտունի ֆայլը. Պենգուին. ISBN 978-0-8027-1363-6. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Համիլտոն Ջ. Կալվին (Օգոստոս 4, 2001)։ «Նեպտուն»։ Արեգակնային համակարգի տեսարաններ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-13 
  2. 2,0 2,1 Յոմանս Դոնալդ (Հուլիս 13, 2006)։ «Հորիզոն համակարգ»։ ՆԱՍԱ ՌՇԼ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-08 
  3. 3,0 3,1 3,2 Մանսելլ Կ.; Հ. Սմիթ; Ս. Հարվի (Նոյեմբեր 13, 2007)։ «Նեպտուն, տվյալներ և թվեր»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-14 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Ոիլիամս Դևիդ (Սեպտեմբեր 1, 2004)։ «Նեպտունի տվյալները»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-14 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Քենեթ Սեյդելման; Բ. Ա. Արչինալ; Մ. Ֆ. Ա'Հերն և ընկ. (2007)։ «Քարտեզագրման կոորդինատների և պտտույտի տարրերի մասին ՄԱՄ/ՄԱԽ աշխատանքային խմբի հաշվետվությունը - 2006»։ Երկնային մեխանիկա և դինամիկ աստղագիտություն (Սփրինգեր Նիդերլանդներ) 90: 155–180։ ISSN (Print) 0923-2958 (Print) ։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 7 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Գազային մոլորակի շառավիղը որոշված է, քանի որ մոլորակը դժվար է տարբերել իր մթնոլորտից: Այդ պատճառով մոլորակի մակերևույթ է ընդունված այն տարածքը, որտեղ ճնշումը կազմում է 1 Բար:
  7. Էրիկ Կարկոշկա. (20 մայիս 2011)։ «Նեպտունի պտույտի պարբերությունը» (անգլերեն)։ Իկարուս 
  8. 8,0 8,1 Սայմոն Միտտոն, Ժալկին Միտտոն՝ (1998). Աստղագիտություն. ՕՔՍՖՈՐԴ. Մոսկվա: Ռոսմեն. էջ 78-79. ISBN 5-257-00345-7. 
  9. «Սառցե հսկաների կազմվածքում պետք է լինի գերիոնացված ջրի հզոր շերտ»։ Կոմպյուլենտա։ 3 սեպտեմբեր 2010։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 9–ին 
  10. 10,0 10,1 Ջանլուկա Ռադզինի (2002). Տիեզերք. Մոսկվա: ԱՍՏ, Աստրել. էջ 124-125. ISBN 5-17-005952-3. 
  11. Պոդոլակ Մ.; Ա. Վեյզման; Մ. Մարլի (1995)։ «Ուրանի և Նեպտունի համեմատական մոդելները»։ Մոլորակների և տիեզերքի գիտություններ 43 (12): 1517–1522 
  12. 12,0 12,1 Մանսել Կիրկ; Հերման Սմիթ; Սմանթա Հարվի: (նոյեմբեր 13, 2007)։ «Նեպտունի նկարագիրը»։ Արեգակնային համակարգի հետազոտություն։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-20 
  13. Սուոմի Վ. Ե.; Ս. Ս. Լիմայե; Դ. Ռ. Ջոնսոն (1991)։ «Նեպտունի ուժեղ քամիները՝ հնարավոր մեխանիզմ»։ Սայենս (ԱԱԱՍ (ԱՄՆ)) 251 (4996): 929–932 
  14. Հաբբարդ Վ. Բ. (1997)։ «Նեպտունի խորը քիմիան»։ Սայենս 275 (5304): 1279–1280։ PMID 9064785։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 19 
  15. Վ. Լ. Պանտելեև (2001). երկրի և մոլորակների ֆիզիկան. դասախոսությունների շարք. Մոսկվա: Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարան, Ֆիզիկայի ֆակուլտետ. http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html. 
  16. Վլադիմիր Ժարկով (2002). Մոլորակների և արբանյակների գեոֆիզիկական հետազոտությունները. Մոսկվա: ԵՖՄԻ ՌԳԱ. http://www.scgis.ru/russian/cp1251/h_dgggms/1-2003/scpub-3_chap-2.pdf. 
  17. Ուիլֆորդ Ջոն. (հունիս 10, 1982)։ «Տվյալները ցույց են տալիս Նեպտունի շուրջ երկու օղակներ»։ Նյու Յորք Թայմս։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 29 
  18. Ի. Վ. Պետրյանով-Սոկոլով, ed։ (1983). «Նեպտունիում». Արշաթ - Նիլսբորիում և շարունակությունը. Քիմիական տարրերի հանրամատչելի գրադարան. 2. Մոսկվա: "Նաուկա". էջեր 570. https://books.google.am/books?id=BJzFQwAACAAJ. 
  19. «Նեպտունի ծննդյան լուսանկարները Հաբբլի միջոցով» (անգլերեն)։ ՆԱՍԱ։ 12 հուլիս 2011։ Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 18 
  20. Հադսոն Ալեքս (11 հուլիս 2011)։ «Նեպտուն, ծնունդտ շնորհավոր»։ BBC Ռուսաստան։ Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 12 
  21. Հիրշֆիլդ, Ալան (2001). Պարալաքս. Տիեզերքի չափման մրցավազք. Նյու Յորք: Հենրի Հոլտ. ISBN 0-8050-7133-4. 
  22. Լիտման, Մարկ (2004). Հեռավոր մոլորակներ. Արտաքին Արեգակնային համակարգի հայտնաբերումները. Կուրիեր Դովեր Փաբլիքեյշնս. ISBN 0-4864-3602-0. 
  23. Bouvard, A. (1821). Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France. Paris: Bachelier. 
  24. Օ'Քոնոր Ջոն; Էդմունդ Ռոբերտսոն (Մարտ 2006)։ «Ջոն Կուչ Ադամսի հաշվարկը Նեպտունի հայտնագործման համար»։ Սենթ Էնդրյուսի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-18 
  25. Ադամս Ջ. Ք. (Նոյեմբեր 13, 1846)։ «Ուրանի շարժման անկանոնությունների բացատրությունը, ավելի հեռու մոլորակի կողմից ազդեցության տեսությունը»։ Թագավորական աստղագիտական միության ամսական նոթեր (Բլեքուել Փաբլիշինգ) 7: 149։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 18 
  26. 26,0 26,1 Էյրի Գ. Բ. (Նոյեմբեր 13, 1846)։ «Ուրանից դուրս մոլորակի հայտնաբերման հետ պատմականորեն կապված որոշ հանգամանքների նկարագրություն»։ Թագավորական աստղագիտական միության ամսական նոթեր (Բլեքուել Փաբլիշինգ) 7: 121–144։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 18 
  27. Չելլիս Ջ. (Նոյեմբեր 13, 1846)։ «Ուրանից դուրս մոլորակի հայտնաբերման համար Քեմբրիջի աստղադիտարանում կատարված դիտարկումների նկարագրություն»։ Թագավորական աստղագիտական միության ամսական նոթեր (Բլեքուել Փաբլիշինգ) 7: 145–149։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 18 
  28. Գալլե Յո. Գ. (Նոյեմբեր 13, 1846)։ «Լևերյեի կողմից Բեռլինում մոլորակի հայտնագործության նկարագրությունը»։ Թագավորական աստղագիտական միության ամսական նոթեր (Բլեքուել Փաբլիշինգ) 7: 153։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 18 
  29. Լ. Տ. Էլկինս-Տանտոն (2006). Ուրանը, Նեպտունը, Պլուտոնը և արտաքին Արեգակնային համակարգը. Արեգակնային համակարգ. Նյու Յորք: Չելսի Հաուզ. էջեր 64. ISBN 0-8160-5197-6. 
  30. Կոլերստրյոմ Նիկ (2001)։ «Նեպտունի հայտնաբերումը՝ Համատեղ կանխատեսման Բրիտանական դեպքը»։ Լոնդոնի համալսարանային քոլեջ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2005-11-11-ին։ Վերցված է 2007 թ․ մարտի 19 
  31. DIO, Գիտության պատմության միջազգային ամսագիր
  32. Դենիս Ռոուլինզ (1992)։ «Նեպտունի գաղտնիքը՝ Բրիտանական աստղագիտության հայտնագործությունը հայտնագործությունից հետո» (PDF)։ Դիո։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 10 
  33. Քրիստին ՄակԳուրտի (2003)։ «Նեպտունի դիտարկումների կորսված տառերը»։ BBC News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 10 
  34. Ջինջերիչ Օուեն (1958)։ «Ուրանի և Նեպտունի անվանումը»։ Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական միության տեղեկատվական թերթիկները 8: 9–15։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 19 
  35. Հայնդ Ջ. Ռ. (1847)։ «Քեմբրիջի աստղադիտարանի կողմից հրատարակված երկրորդ հաշվետվությունը նոր մոլորակի (Ներպտունի) մասին»։ Astronomische Nachrichten 25: 309։ doi:10.1002/asna.18470252102։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 18  Սմիթսոնյան/ՆԱՍԱ-ի աստղաֆիզիկական տվյալների համակարգ (ԱՏՀ)
  36. 36,0 36,1 Բլյու Ջենիֆեր (17 դեկտեմբեր 2008)։ «Մոլորակների և արբանյակների անունները և հայտնաբերողները»։ ԱՄՆԵԾ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-18 
  37. Թոնի Լոնգ (2008)։ «21 հունվար 1979՝ Նեպտունը շարժվում է Պլուտոնի ուղեծրից դուրս»։ wired.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-18-ին։ Վերցված է 2008-03-13 
  38. Վեյսման, Պաուլ Ռ.։ «Կոյպերի գոտին»։ Աստղագիտության և աստղաֆիզիկայի տարեկան վերլուծություններ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2006-10-04 
  39. «Պլուտոնի կարգավիճակը՝ Պարզաբանում»։ Միջազգային աստղագիտական միություն, մամլո հաղորդագրություն։ 1999։ Վերցված է 2006 թ․ մայիսի 25 
  40. «ՄԱՄ 2006 թվականի գլխավոր վեհաժողով՝ Որոշում 5 և 6» (PDF)։ ՄԱՄ։ 24 օգոստոս 2006 
  41. Բ. Ա. Վորոնցով-Վելյամինով (1970). Աստղագիտություն. 10-րդ դասարանի դասագիրք. Մոսկվա: Պրոսվեշենիյե. էջ 140-141. 
  42. Կսանֆոմալիտի Լեոնիդ Վասիլևիչ (փետրվար 1991)։ «Նեպտունը, նրա օղակները և արբանյակները»։ Արտասահմանյան տիեզերագնացություն։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2010-06-01 
  43. Երկրի զահգվածը կազմում է 5,9736×1024 կգ, այսինքն զանգվածների հարաբերությւոնը ստացվում է՝
    \begin{smallmatrix}\frac{M_{Neptun}}{M_{Earth}}
\ =\ \frac{1,02 \times 10^{26}}{5,97 \times 10^{24}}
\ =\ 17,09\end{smallmatrix}
    Ուրանի զանգվածը կազմում է 8,6810×1025 կգ, հարաբերությունը Երկրի հետ է՝
    \begin{smallmatrix}\frac{M_{Uranus}}{M_{Earth}}
\ =\ \frac{8,68 \times 10^{25}}{5,97 \times 10^{24}}
\ =\ 14,54\end{smallmatrix}
    Յուպիտերի զանգվածը՝ 1,8986×1027 կգ, հարաբերություն Նեպտունի հետ՝
    \begin{smallmatrix}\frac{M_{Jupiter}}{M_{Neptune}}
\ =\ \frac{1,90 \times 10^{27}}{1,02 \times 10^{26}}
\ =\ 18,63\end{smallmatrix}
    Տես այստեղ՝ Ուիլյամս Դևիդ Ռ. (29 նոյեմբեր 2007)։ «Մոլորակների փաստերը - Մետրական համակարգում»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-03-13 
  44. Բոս Ալան Պ. (2002)։ «Գազային և սառցե հսկա մոլորակների ձևավորումը»։ Երկրի և մոլորակային գիտությունների նամակներ 202 (3 - 4): 513 – 523։ doi:10.1016/S0012-821X(02)00808-7 
  45. Լովիս Ս.; Մեյոր, Մ.; Էլիբերտ Յ.; Բենց Վ. (18 մայիս 2006)։ «Նեպտունների եռյակը և նրանց գոտին»։ Եվրոպական հարավային աստղադիտարան։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  46. http://festival.1september.ru/articles/579779/ Մոլորակների և արհեստական արբանյակների շարժումը, Նեպտուն բաժին
  47. Մանսել Կ.; Սմիթ, Հ.; Հարվի, Ս. (13 նոյեմբեր 2007)։ «Նեպտուն, փաստեր և թվեր»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-14 
  48. 48,0 48,1 Անանուն (9 փետրվար 2007)։ «Հորիզոնների տվյալները Նեպտունի մասին 2010-2011»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-25  - Թվային արժեքները հաշվարկված են «Horizons On-Line Ephemeris System» համակարգով, ստեղծված Solar System Dynamics խմբի կողմից:
  49. Ուիլյամս Դևիդ Ռ. (6 հունվար 2005)։ «Մոլորակների փաստեր»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-28 
  50. 50,0 50,1 Վիլարդ Ռեյ; Դևիտ, Տերի (15 մայիս 2003)։ «Ավելի պայծառ Նեպտունը խոսում է եղանակների փոփոխության մասին»։ Հաբբլի նորությունների կենտրոն։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 26 
  51. Հաբարդ Վ. Բ.; Նելիս, Վ. Ջ.; Միտչել, Ա. Ս.; Հոլմս, Ն. Ս.; ՄակՔենդլս, Պ. Ս.; Լիմայե, Ս. Ս. (1991)։ «Նեպտունի ներքին կառուցվածքը. Համեմատություն Ուրանի հետ»։ Science 253 (5020): 648–651։ doi:10.1126/science.253.5020.648։ PMID 17772369։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 28 
  52. 52,0 52,1 52,2 Մաքս Ս. Ե.; Մակինտոշ, Բ. Ա.; Գիբարդ, Ս. Գ.; Գավել, Դ. Տ.; Ռոե, Հ. Գ.; դե Պատեր, Ի.; Ղեզ, Ա. Մ.; Ակտոն, Դ. Ս.; Լայ, Օ.; Ստոմսկի, Պ.; Վիզինովիչ, Պ. Լ. (2003)։ «Կեկի աստղադիտակների ադապտիվ օպտիկայի միջոցով դիտարկված Նեպտունի ամպերը»։ Աստղագիտական ամսագիր 125 (1): 364–375։ doi:10.1086/344943։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 27 
  53. Ստերն Ս. Ալան; Քոլվել, Ջոշուա Ե. (1997)։ «!Էջվորտի-Կոյպերի գոտու բախումային էրոզիան և 30-50 ա.մ. Կոյպերի գոտու մարմինները»։ Աստղագիտական ամսագիր 490: 879–882։ doi:10.1086/304912։ Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 13 
  54. Պետի Ժան Մարկ; Մորբիդելի, Ալեսսանդրո; Վալսեչի, Ջիովանի Բ. (1998)։ «Խոշոր ցրված պլանետեզեմալները և փոքր մարմիններից կազմված գոտիների գրգռումները» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-06-23 
  55. «Տրանսնեպտունային մարմիններ»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2009-11-27 
  56. «Տրանսնեպտունային մարմինների ցանկ»։ Փոքր մոլորակների կենտրոն։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2010-12-29 
  57. Ջուիտ Դևիդ (փետրվար 2004)։ «Պլուտինոներ»։ Հավայիի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2000-03-04-ին։ Վերցված է 2008-02-28 
  58. Վարադի Ֆ. (1999)։ «3:2 ուղեծրային ռեզոնանսով պարբերական ուղեծրեր և նրանց կայունությունը»։ Աստղագիտական ամսագիր 118: 2526–2531։ doi:10.1086/301088։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 28 
  59. Ջոն Դևիս (2001). Պլուտոնից հետո. Հետազոտելով Արեգակնային համակարգի արտաքին սահմանները. Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն. էջեր 104. 
  60. Չիանգ Ե. Ի.; Ջորդան, Ա. Բ.; Միլիս, Ռ. Լ.; Մարկ Վ. Բույե; Վասերման Լ. Հ.; Էլիոտ, Ջ. Լ.; Կերն, Ս. Դ.; Թրիլինգ, Դ. Ե.; Միչ, Կ. Ջ.; Վագներ, Ռ. Մ. (2003)։ «Ռեզոնանսները Կոյպերի գոտում. 5:2 և տրոյացիների ռեզոնանսների օրինակները»։ Աստղագիտական ամսագիր 126: 430–443։ doi:10.1086/375207։ Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 13 
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 Հաբարդ Վ. Բ. (1997)։ «Նեպտունի խորքային քիմիան»։ Սայենս 275 (5304): 1279–1280։ doi:10.1126/science.275.5304.1279։ PMID 9064785։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 19 
  62. Աթրեյա Ս.; Իգլեր, Պ.; Բեյնիս, Կ. (2006)։ «Ջրային-ամոնիակային իոնացված օվկիանոս Ուրանի և Նեպտունի վրա» (pdf)։ Գեոֆիզիկական հետազոտությունների համառոտագրեր 8: 05179 
  63. Կեռ Ռիչարդ Ա. (1999)։ «Նեպտունը կարող է տրոհել մեթանը ադամանդների»։ Սայենս 286 (5437): 25։ doi:10.1126/science.286.5437.25a։ Վերցված է 2007 թ․ փետրվարի 26 
  64. «Ադամանդի հալման ջերմաստիճանը գերբարձր ճնշման պայմաններում»։ Բնական ֆիզիկա։ 2010 
  65. Պոդոլակ Մ.; Վեյզման, Ա.; Մարլի, Մ. (1995)։ «Ուրանի և Նեպտունի համեմատական մոդելները»։ Մոլորակային և տիեզերական գիություններ 43 (12): 1517–1522։ doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5 
  66. Նեթելման Ն.; Ֆրենչ, Մ.; Հոլստ, Բ.; Ռեդմեր, Ռ.։ «Յուպիտերի, Սատուրնի և Նեպտունի ներքին մոդելները» (PDF)։ Ռոքսթոկի համալսարան։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  67. 67,0 67,1 67,2 67,3 67,4 Էլկինս-Թանտոն (2006): 79-83.
  68. Ստենլի Սաբին; Բլոքսհամ, Ջերեմի (11 մարտ 2004)։ «Կոնվեկտիվ շրջանի երկրաչափությունը որպես Ուրանի և Նեպտունի տարօրինակ մագնիսական դաշտերի պատճառ»։ Նեյչր 428: 151–153։ doi:10.1038/nature02376 
  69. 69,0 69,1 69,2 Նես Ն. Ֆ.; Աքունա, Մ. Հ.; Բուրլագա, Լ. Ֆ.; Քոներնի, Ջ. Ե. Պ.; Լիպինգ, Ռ. Պ.; Նյուբաուեր, Ֆ. Մ. (1989)։ «Մագնիսական դաշտերը Նեպտունի վրա»։ Սայենս 246 (4936): 1473–1478։ doi:10.1126/science.246.4936.1473։ PMID 17756002։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  70. Ռասել Ս. Տ.; Լահման, Ջ. Գ. (1997)։ «Նեպտուն. Մագնիսական դաշտը և մագնիտոսֆերան»։ Քալիֆոռնիայի համալսարան, Լոս Անժելես։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2006-08-10 
  71. Քրիսպ Դ.; Համել, Հ. Բ. (14 հունիս 1995)։ «Նեպտունի դիտարկումները Հաբբլ տիեզերական աստղադիտակով»։ Հաբբլի նորությունների կենտրոն։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-04-22 
  72. 72,0 72,1 72,2 72,3 72,4 72,5 Լունին Ջոնաթան Ի. (1993)։ «Ուրանի և Նեպտունի մթնոլորտները» (PDF)։ Լուսնային և մոլորակային աստղադիտարան, Արիզոնայի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-03-10 
  73. 73,0 73,1 Էնկրենազ Թերենս (2003)։ «Հսկա մոլորակների և Տիտանի դիտարկումները. ինչ մենք սովորեցինք»։ Մոլորակային տիեզերական գիտություններ 51: 89–103։ doi:10.1016/S0032-0633(02)00145-9 
  74. Բրոդֆուտ Ա. Լ.; Աթրեյա, Ս. Կ.; Բերտուքս, Ջ. Լ. և ընկ. (1999)։ «Նեպտունի և Տրիտոնի ուլտրամանուշակագույն սպեկտրոմետրով կատարված դիտարկումները» (pdf)։ Սայենս 246: 1459–1456։ doi:10.1126/science.246.4936.1459։ PMID 17756000 
  75. Հերբերտ Ֆլոյդ; Սանդել, Բիլլ Ռ. (1999)։ «Ուրանի և Նեպտունի ուլտրամանուշակագույն դիտարկումները»։ Մոլորակային տիեզերական գիտություններ 47: 1119–1139։ doi:10.1016/S0032-0633(98)00142-1 
  76. 76,0 76,1 Լավոյե Սյու (16 փետրվար 2000)։ «PIA02245: Նեպտունի կապտա-կանաչ մթնոլորտը»։ ՆԱՍԱ ՌՇԼ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-28 
  77. Լավոյ Սյու (8 հունվար 1998)։ «PIA01142: Նեպտունի սկուտերը»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2006-03-26 
  78. Սուոմի Վ. Ե.; Լիմայե, Ս. Ս.; Ջոնսոն, Դ. Ռ. (1991)։ «Նեպտունի արագ քամիները. Հնարավոր մեխանիզմ»։ Սայենս 251 (4996): 929–932։ doi:10.1126/science.251.4996.929։ PMID 17847386։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  79. Համել Հ. Բ.; Բիբի, Ռ. Ֆ.; Դե Յոնգ, Ե. Մ.; Հանսեն, Ս. Ջ.; Հովել, Ս. Դ.; Ինգերսոլ, Ա. Պ.; Ջոնսոն, Տ. Վ.; Լիմայե, Ս. Ս.; Մեգալհես, Ջ. Ա.; Պոլակ, Ջ. Բ.; Սրոմովսկի, Լ. Ա.; Սոումի, Վ. Ե.; Սվիֆթ, Ս. Ե. (1989)։ «Նեպտունի քամու արագությունները նկատված Վոյաջեր 2-ի լուսանկարներում»։ Սայենս 245: 1367–1369։ doi:10.1126/science.245.4924.1367։ PMID 17798743։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 27 
  80. 80,0 80,1 Բյուրջես (1991): 64-70.
  81. Օրտոն, Գ. Ս., Էնկրենազ Տ., Լեյրատ Ս., Պուետեր, Ռ. և Ֆրիեդսոն, Ա. Ջ. (2007)։ «Մեթանի արտանետման և սեզոնային ջերմաստիճանի տեղաշարժերի ապացույց Նեպտունի վրա»։ Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-03-10 
  82. Օրտոն Գլեն; Էնկրենազ, Թերեսե (18 սեպտեմբեր 2007)։ «Տաք հարավային բևե՞ռ: Այո, Նեպտունի վրա:»։ ԵՀԱ։ Վերցված է 2007 թ․ սեպտեմբերի 20–ին 
  83. Համել Հ. Բ.; Լոկվուդ, Գ. Վ.; Միլս, Ջ. Ռ.; Բարնետ, Ս. Դ. (1995)։ «Հաբբլ տիեզերական աստղադիտակը լուսանկարում է Նեպտունի ամպերի ձևավորումները 1994 թվականին»։ Սայենս 268 (5218): 1740–1742։ doi:10.1126/science.268.5218.1740։ PMID 17834994։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  84. Լավոյե Սյու (29 հունվար 1996)։ «PIA00064: Նեպտունի մութ հետքը բարձր թույլտվությամբ»։ ՆԱՍԱ ՌՇԼ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-28 
  85. Ս. Գ. Գիբարդ; դե Պատեր, Ի.; Ռոե, Հ. Գ.; Մարտին, Ս.; Մակինտոշ, Բ. Ա.; Մաքս, Ս. Ե. (2003)։ «Նեպտունի ամպերի ձևավորումների բարձրությունը» (PDF)։ Իկարուս 166 (2): 359–374։ doi:10.1016/j.icarus.2003.07.006։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 26 
  86. Ստրատման Պ. Վ.; Շոուման, Ա. Պ.; Դոուլինգ, Տ. Ե.; Սրոմովսկի, Լ. Ա. (2001)։ «Նեպտունի Մեծ մութ հետքի պայծառ ուղեկցողների սիմուլյացիաներ» (PDF)։ Իկարուս 151 (2): 275–285։ doi:10.1006/icar.1998.5918։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 26 
  87. Սրոմովսկի Լ. Ա.; Ֆրայ, Պ. Մ.; Դոուլինգ, Տ. Ե.; Բեյնս, Կ. Հ. (2000)։ «Նեպտունի նոր մութ հետքերի անսովոր դինամիկան»։ Ամերիկյան աստղագիտական միության թերթիկ 32: 1005։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 29 
  88. 88,0 88,1 Ուիլիամս, Սեմ (2004)։ «Հսկա մոլորակների ջերմության աղբյուրները»։ Քալիֆոռնիայի համալսարան, Բերկլի։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 10 
  89. Լինդալ Գանար Ֆ. (1992)։ «Նեպտունի մթնոլորտը - Վոյաջեր 2-ի ռադիո դիտարկումների վերլուծությունը»։ Աստղագիտական ամսագիր 103: 967–982։ doi:10.1086/116119։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 25 
  90. «12-րդ դասարան - Հսկա մոլորակներ - ջերմության առաջացումը»։ 3750 - Մոլորակներ, արբանյակներ և օղակներ։ Կոլորադոյի համալսարան, Բուլդեր։ 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-03-13 
  91. Պերլ Ջ. Ս.; Կոնրաթ, Բ. Ջ. (1991)։ «Նեպտունի ալբեդոն, էֆեկտիվ ջերմաստիճանը և էներգետիկ հավասարակշռությունը, ինչպես ստացվում է Վոյաջերի տվյալներից»։ Գեոֆիզիկական հետազոտությունների ամսագրի հավելված 96: 18 921–18 930։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 20 
  92. 92,0 92,1 (24 նոյեմբեր 2004)։ «Հսկա մոլորակների մեջ ջերմության աղբյուրները» (DOC)։ Քալիֆոռնիայի համալսարան, Բերկլի։ Վերցված՝ 2008 թ․ փետրվարի 20։
  93. Սկանդոլո Սանդրո; Ժանլոզ, Ռեյմոնդ (2003)։ «Մոլորակների կենտրոնները»։ Ամերիկյան գիտնական 91 (6): 516։ doi:10.1511/2003.6.516 
  94. ՄակՀուգ Ջ. Պ. (սեպտեմբեր 1999)։ «Գրավիտացիոն ալիքների հաշվարկները տրոպոդադարի մոտ»։ Ամերիկյան աստղագիտական միություն, հանդիպում #31, #53.07։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 19 
  95. ՄակՀուգ Ջ. Պ.; Ֆրիեդսոն, Ա. Ջ. (սեպտեմբեր 1996)։ «Նեպտունի էներգետիկ ճգնաժամը. Գրավիտացիոն ալիքների կողմից Նեպտունի ստրատոսֆերայի տաքացումը»։ Ամերիկյան աստղագիտական միության թերթիկ: 1078։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 19 
  96. Բոս Ալան Պ. (2002-09-30)։ «Գազային և սառցե հսկաների առաջացումը»։ Երկրի և մոլորակային գիտությունների նամակներ։ Քլսիվյեր։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 5 
  97. Թոմես Էդվարդ Վ.; Դունկան, Մարտին Ջ.; Լևիսոն, Հարոլդ Ֆ. (2001)։ «Ուրանի և Նեպտունի ձևավորումը Յուպիտերի և Սատուրնի միջև»։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 5 
  98. Հան Ջոզեֆ Մ. (2005)։ «Նեպտունի միգրացիան դեպի Կոյպերի գոտի. Մանրամասն սիմուլյացիաների համեմատությունը դիտարկումների հետ»։ Սուրբ Մարիի համալսարան։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 5 
  99. Հանսեն Կաթրին (7 հունիս 2005)։ «Ուղեծրային խառնումը վաղ արեգակնային համակարգում»։ Գեոթայմս։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2007-08-26 
  100. Տրիտոնի զանգվածը՝ 2,14×1022 կգ: Մնացած արբանյակների գումարային զանգվածը՝ 7,53×1019 կգ, կամ 0,35 %: Օղակների զանգվածը առավել ևս աննշանակալի է:
  101. Ագնոր Քրեյգ Բ.; Համիլտոն, Դուգլաս Պ. (մայիս 2006)։ «Նեպտունը որսացել է իր Տրիտոն արբանյակը»։ Նեյչր (Նեյչր Փաբլիսհիգ Գրուպ) 441 (7090): 192–194։ doi:10.1038/nature04792։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 28 
  102. Չիբա Քրիստոֆեր Ֆ.; Յանկովսկի, Դ. Գ.; Նիկոլսոն, Պ. Դ. (հուլիս 1989)։ «Մակընթացային շարժումը Նեպտուն-Տրիտոն համակարգում»։ Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա (ԵԴՖ Գիտություններ) 219 (1-2): L23–L26։ Վերցված է 2006-05-10 
  103. Էլինս-Թանտոն Լ. Տ. (2006). Ուրանը, Նեպտունը, Պլուտոնը և արտաքին Արեգակնային համակարգը. Նյու Յորք: Չելսի հաուզ. էջեր 92. ISBN 0-8160-5197-6. 
  104. Ռ. Մ. Նելսոն; Սմիթի, Վ. Դ.; Վոլիս, Բ. Դ.; Հորն, Լ. Ջ.; Լեյն, Ա. Լ.; Մայո, Մ. Ջ. (1990)։ «Նեպտունի արբանյակ Տրիտոնի մակերևույթի ջերմաստիճանը և ջերմային էմիսիան»։ Սայենս (ԱԱԱՄ (ԱՄՆ)) 250 (4979): 429–431։ doi:10.1126/science.250.4979.429։ PMID 17793020։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 29 
  105. Վիլֆորդ Ջոն Ն. (29 օգոստոս 1989)։ «Տրիտոնը կարող է լինել ամենացուրտ վայրը Արեգակնային համակարգում»։ Նյու Յորք Թայմս։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 29 
  106. Սթոուն Ե. Ս.; Մայներ, Ե. Դ. (1989)։ «Վոյաջեր 2-ի անցումը Նեպտունի համակարգով»։ Սայենս (ԱԱԱՄ (ԱՄՆ)) 246 (4936): 1417–1421։ doi:10.1126/science.246.4936.1417։ PMID 17755996։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 29 
  107. Բրաուն Մայքլ Ե.։ «Գաճաճ մոլորակներ»։ Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ, Երկրաբանական գիտությունների բաժին։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-02-09 
  108. Հոլման, Մեթյու Ջ. և ընկ. (19 օգոստոս 2004)։ «Նեպտունի հինգ անկանոն արբանյակների հայտնաբերումը»։ Նեյչր (Նեյչր փաբլիշինգ գրուպ) 430: 865–867։ doi:10.1038/nature02832։ Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 9 
  109. Սթաֆ (18 օգոստոս 2004)։ «Հինգ նոր լուսիններ Նեպտունի համար»։ Բի-Բի-Սի Նյուս։ Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 6–ին 
  110. Կրուիշանկ (1996): 703-804
  111. 111,0 111,1 Էսպանակ Ֆրեդ (20 հուլիս 2005)։ «Տասներկու տարվա մոլորակների էֆեմերիդներ՝ 1995-2006»։ ՆԱՍԱ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2008-03-01 
  112. 112,0 112,1 «Ուրանը, Նեպտունը, Պլուտոնը և ինչպես նրանց դիտարկել»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2009-11-30 
  113. Մուր (2000): 207.
  114. Կրուշանկ Դ. Պ. (1 մարտ 1978)։ «Նեպտունի պտույտի պարբերության մասին»։ Աստղաֆիզիկական ամսագիր (Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն) 220: L57–L59։ doi:10.1086/182636։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 1 
  115. Մաքս Ս. (դեկտեմբեր 1999)։ «Ադապտիվ օպտիկայով Նեպտունի և Տրիտոնի դիտարկումները Կեկի աստղադիտարանում»։ Ամերիկյան աստղագիտական միության տեղեկատվական թերթիկ (Ամերիկյան աստղագիտական միություն) 31: 1512։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 1 
  116. Գիբարդ Ս. Գ.; Ռոե, Հ.; դե Պատեր, Ի.; Մակինտոշ, Բ.; Գավել, Դ.; Մաքս, Ս. Ե.; Բեյնիս, Կ. Հ.; Ղեզ, Ա. (1999)։ «Կեկի աստղադիտակից կատարված Նեպտունի բարձր ճշգրտության ինֆրակարմիր լուսանկարները»։ Իկարուս (Էլսեվյեր) 156: 1–15։ doi:10.1006/icar.2001.6766։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 1 
  117. Յանո Գորդոն (2000-01-14)։ «Նեպտունի և Տիտանի ամենալավ ինֆրակարմիր լուսանկարները»։ ՍփեյսՌեֆ Ինտերակտիվ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-17-ին։ Վերցված է 2011-05-26 
  118. Ֆիլիպս Սինթիա (5 օգոստոս 2003)։ «Հեռավոր աշխարհների կախարդանքը»։ ՍԵԹԻ ինստիտուտ։ Վերցված է 2007-10-03 
  119. 119,0 119,1 Ե. Ս. Սթոուն, Ե. Դ. Մայներ (15 դեկտեմբեր 1989)։ «Վոյաջեր 2- անցումը Նեպտունի համակարգով»։ Սայենս 246 (4936): 1417–21։ doi:10.1126/science.246.4936.1417։ PMID 17755996։ Վերցված է 2008-02-24  և հերթական մյուս 12 համարները էջեր՝ 1422-1501:
  120. Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների ռազմավարական պլան(անգլ.)