Աստերոիդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(4) Վեստա Աստղակերպ, գաճաճ մոլորակ Սերեսի և Լուսնի համեմատությունը, չափսը՝ 20 կմ/պիքսել

Աստղակերպ (աստերոիդ), Արեգակնային համակարգի համեմատաբար փոքր երկնային մարմին, որը ուղեծրով պտույտ է գործում Արեգակի շուրջ։ Աստղակերպերը չափով և զանգվածով զգալիորեն զիջում են մոլորակներին, ունեն ոչ կանոնավոր ձև, չունեն մթնոլորտ, սակայն կարող են ունենալ արբանյակներ:

Սահմանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղակերպ անվանումը (հին հուն․՝ ἀστεροειδής - «աստղի նման», կազմված՝ ἀστήρ - «աստղ» և εῖ̓δος - «տեսք, արտաքին տեսք, որակ») ներդրվել է Ուիլիամ Հերշելի կողմից այն բանի հիման վրա, որ այդ մարմինները դիտարկումների ժամանակ երևում են որպես աստղեր՝ ի տարբերություն մոլորակների, որոնք աստղադիտակով դիտարկման ժամանակ երևում են սկավառակի նման։ «Աստերոիդ»-ի առավել ճշգրիտ սահմանում մինչ այժմ չի տրվել։ Մինչև 2006 թվականը աստերոիդները նույնպես անվանում էին փոքր մոլորակներ:

Հիմնական հայտանիշը, ըստ որի կատարվում է աստերոիդների դասակարգումը, դա մարմնի չափերն են։ Աստերոիդ են համարվում այն մարմինները, որոնց տրամագիծը մեծ է 30 մետրից, դրանից փոքր մարմինները անվանում են աստղաքարեր

Արեգակնային համակարգի Աստղակերպեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տվյալ պահին Արեգակնային համակարգում հայտնաբերվել են հարյուր հազարավոր աստղակերպեր։ 2011 թվականի սեպտեմբերի 6-ի դրությամբ տվյալների շտեմարաններում գոյություն ունեն 84 993 238 մարմիններ, նրանցից 560 021 մարմինների ուղեծրերի տվյալները միանշանակ որոշված են և նրանց շնորհվել է պաշտոնական համար։[1] նրանցին 15 615 այս պահին ունեն պաշտոնապես հաստատված անուններ։[2] Ենթադրվում է, որ Արեգակնային համակարգում գոյություն ունեն 1,1-ից 1,9 միլիոն մարմիններ, որոնք ունեն 1 կմ-ից մեծ չափեր։[3] Այս պահին հայտնի աստղակերպերի մեծամասնությունը տեղակայված է աստղակերպերի գոտու սահմաններում, որը տեղակայված է Մարս և Յուպիտեր մոլորակների ուղեծրերի միջև։

Արեգակնային համակարգի խոշորագույն աստղակերպն էր համարվում Սերեսը, որը ուներ մոտավորապես 975×909 կմ չափեր, սակայն 2006 թվականի օգոստոսի 24-ին այն ստացավ գաճաճ մոլորակի կարգավիճակ։ Մյուս երկու խոշոր աստղակերպերը՝ (2) Պալասը և (4) Վեստան ունեն մոտ 500 կմ տրամագիծ։ (4) Վեստան հանդիսանում է աստղակերպերի գոտու միակ մարմինը, որը հնարավոր է դիտել անզեն աչքով։ Այլ ուղեծրերով շարժվող աստղակերպերը նույնպես կարելի է դիտարկել, նրանց Երկրի մոտով անցնելու ժամանակ (տես, օրինակ (99942) Ապոֆիսը

Հիմնական գոտու աստղակերպերի ընդհանուր զանգվածը գնահատվում է 3,0-3,6*1021 կգ,[4] որը կազմում է Լուսնի զանգվածի ընդամենը 4 %-ը։ Սերեսի զանգվածը - 0,95*1021 կգ, այսինքն ամբողջ զանգվածի մոտ 32 %-ը, իսկ երեք մեծագույն աստղակերպերի հետ՝ (4) Վեստա (9 %), (2) Պալաս (7 %), (10) Հիգեա (3 %) - 51 %, այսինքն աստղակերպերի բացարձակ մեծամասնությունը ունեն չնչին չափեր, աստղագիտական չափանիշներով։

Աստղակերպերի հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղակերպերի հետազոտությունը սկսվել է 1781 թվականին Ուիլիամ Հերշելի կողմից Ուրան մոլորակի հայտնաբերումից հետո։ Նրա միջին հելիոկենտրոնական հեռավորությունը համապատասխանեց Տիցիուս-Բոդեի օրենքին:

XVIII դարի վերջում, հունգարական ծագումով ավստրիացի աստղագետ Ֆրանց Քսավեր ֆոն Ցախը կազմակերպեց 24 աստղագետների մի խումբ, ովքեր 1789 թվականից զբաղվում էին այն մոլորակի որոնումով, որը համաձայն Տիցիուս-Բոդեի օրենքի պետք է գտնվեր Արեգակից 2,8 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա՝ Մարս և Յուպիտեր մոլորակների միջև։ Խնդիրը կայանում էր նրանում, որ աստղագետները բնութագրեին որոշակի պահի կենդանակերպի շրջանում գտնվող բոլոր աստղերի կոորդինատները։ Հաջորդ գիշերների ընթացքում կոորդինատները ստուգվում էին և առանձնացվում էին մեծ հեռավորությունների վրա տեղաշարժվող մարմինները։ Ենթադրյալ մոլորակի տեղաշարժը պետք է լիներ ժամում մոտ 30 անկյունային վայրկյան, ինչը պետք է հեշտությամբ նկատվեր։

Բախտի քմահաճույքով առաջին աստղակերպը, (1) Սերեսը, հայտնաբերվեց պատահաբար 1801 թվականին, հարյուրամյակի առաջինիսկ գիշերը իտալիացի Ջուզեպե Պյացիի կողմից, ով չէր մասնակցում այս ծրագրին։ Մյուս երեքը՝ (2) Պալասը, (3) Ջունոն և (4) Վեստան հայտնաբերվեցին հետագա մի քանի տարիների ընթացքում, վերջինը Վեստան՝ 1807-ին։ Եվս 8 տարի ապարդյուն փնտրումներից հետո աստղագետների մեծամասնությունը որոշեց, որ այնտեղ այլևս ոչինչ չկա, և դադարեցրեց հետազոտությունները։

Սակայն, Կարլ Հենկեն համառություն ցուցաբերեց, և 1830 թվականին նորից անցավ աստղակերպերի որոնմանը։ Տասնհինգ տարի անց նա հայտնաբերեց Աստրեան, առաջին նոր աստղակերպը 38 տարվա ընթացքում։ Նա հետագայում, երկու տարի անց, հայտնաբերեց նաև Հեբեն: Դրանից հետո մյուս աստղագետները միացան որոնումներին, և հետագայում հայտնաբերվում են տարեկան ամենաքիչը մեկ աստղակերպ (բացառությամբ 1945 թվականի)։

1891 թվականին Մաքս Վոլֆը աստղակերպերի որոնման ժամանակ օգտագործեց աստղագրաֆիայի միջոցը, որի դեպքում լուսանկարման երկար ժամկետի դեպքում աստղակերպերը թողնում էին ավելի կարճ հետքեր։ Այս միջոցը զգալիորեն արագացրեց աստղակերպերի հայտնաբերման գործընթացը համեմատած դրանից առաջ օգտագործվող դիտարկուների մեթոների հետ՝ Մաքս Վոլֆը միայնակ հայտնաբերել է 248 աստղակերպ, սկսած (323) Բրյուսիաից:

Աստղակերպերի անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբում, աստղակերպերն անվանում էին հռոմեական և հունական դիցաբանության հերոսների անուններով, հետագայում հայտնաբերողներն աստերոիդներին ցանկացած անվանում տալու իրավունք ստացան, օրինակ՝ իրենց անունը։ Սկզբում աստղակերպերն անվանում էին առավելապես կանանց անուններով, տղամարդու անուններ ստանում էին միայն աստղակերպերը, որոնք ունեին արտասովոր ուղեծրեր (օրինակ, Իկարուսը, որն իր տարօրինակ ուղեծրով շարժվելիս հատում է Երկրային խմբի բոլոր մոլորակների ուղեծրերը և Արեգակին Մերկուրիից ավելի մոտ է մոտենում)։ Հետագայում այս կանոնը նույնպես դադարել են պահպանել։

Անուն կարող է ստանալ միայն այն աստղակերպը, որի ուղեծիրը քիչ թե շատ վստահորեն հաշվարկված է։ Եղել են դեպքեր, երբ աստղակերպը անվանում է ստացել իր հայտնաբերումից տասնամյակներ անց։ Քանի դեռ ուղեծիրը չի հաշվարկված, աստղակերպին տրվում է հերթական համար, որն իրենից ներկայացնում է նրա հայտնաբերման ամսաթիվը, օրինակ՝ 1950 DA: Թվերը նշանակում են հայտնաբերման տարեթիվը, առաջին տառը տարվա կիսաամսի համարն է (բերված օրինակում դա փետրվարի երկրորդ կեսն է), երկրորդ տառը դա տվյալ կիսաամսում հայտնաբերված աստղակերպի հերթական համարն է (մեր օրինակում այս աստղակերպը հայտնաբերվել է առաջինը)։ Քանի որ կիսաամիսները 24-ն են, իսկ անգլերեն տառերը՝ 26, նշանակման ընթացքում չեն օգտագործվում երկու տառ՝ I (1-ի հետ նրա նմանության պատճառով) և Z-ը։ Եթե կիսաամսում հայտնաբերված աստղակերպերի քանակը 24-ից ավելին է, նորից վերադառնում են այբուբենի առաջին տառին, ավելացնելով 2 ինդեքսը, հաջորդ վերադարձի ժամանակ՝ 3, և այլն։

Անվանում ստանալուց հետո, աստղակերպի պաշտոնական անվանումը կազմված է լինում հերթական համարից և անվանումից՝ (1) Սերես, (8) Ֆլորա և այլն։

Աստղակերպերի դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղակերպերի ընդհանուր դասակարգումը հիմնված է նրանց ուղեծրերի առանձնահատկությունների և նրանց մակերևույթի կողմից արևի տեսանելի սպեկտրի լույսի արտացոլման վրա։

Խմբերը ըստ ուղեծրերի և ընտանիքների[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղակերպերը միավորում են խմբերով և ընտանիքներով ուղեծրային առանձնահատկությունների հիման վրա։ Սովորաբար, խումբը ստանում է նրա մեջ եղած առաջին հայտնաբերված աստղակերպի անունը։ Խմբերը համեմատաբար ազատ ձևավորումներ են, իսկ ընտանիքները համեմատաբար խիտ են, և առաջացել են նախկին աստղակերպերից այլ մարմինների հետ բախման հետևանքով։

Սպեկտրալ դասեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր

1975 թվականին Կլարկ Չապմենը, Դևիդ Մորրիսոնը և Բեն Ցելները մշակեցին աստղակերպերի դասակարգման համակարգ, որը հիմնված է աստղակերպերի գունային ցուցանիշների, ալբեդոի և արեգակի լույսի տեսանելի սպեկտրի վրա։[5] Ի սկզբանե, այս դասակարգումը բաժանում էր միայն երեք տեսակի աստղակերպեր՝[6]

  • Դաս С - ածխածնային, հայտնի աստերոիդների 75 %:
  • Դաս S - սիլիկատային, հայտնի աստերոիդների 17 %:
  • Դաս M - մետաղական, մնացածների մեծ մասը։

Այս ցանկը հետագայում ընդլայնվել է և տեսակների բազմազանությունը շարունակում է ավելանալ, աստղակերպերի մանրամասն ուսումնասիրություններին համընթաց՝

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ հայտնի աստղակերպերի քանակը, պարտադիր չէ, որ համապատասխանի իրականությանը։ Որոշ տիպերը բավականին դժվար են տարբերակվում, և որոշակի աստղակերպի տիպը կարող է փոփոխվել առավել մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների հետևանքով։

Սպեկտրային դասակարգման խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի սկզբանե սպեկտրային դասակարգումը հիմնվում էր երեք տեսակի նյութերի տարբերակման վրա, որոնցից կազմված են աստղակերպերը՝

Սակայն գոյություն ունեն կասկածներ, որ այսպիսի դասակարգումը միանշանակ բնութագրում է աստղակերպի կազմվածքը։ Այն դեպքում, երբ տարբեր սպեկտրալ դասը ցույց է տալիս նրանց տարբեր կազմությունը, չկան այն բանի ապացույցներ, որ նույն սպեկտրալ դասի աստղակերպերը կազմված են նույնատիպ նյութերից։ Արդյունքում գիտնականները չընդունեցին նոր համակարգը, և սպեկտրալ դասակարգման ներդրումը կանգնեցվեց։

Աստղակերպերի վտանգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս պահին գոյություն չունեն աստղակերպեր, որոնք վտանգ են ներկայացնում Երկրին։

Որքանով որ աստղակերպը մեծ է և զանգվածեղ, այնքանով մեծ վտանգ է նա ներկայացնում, սակայն այս դեպքում նրա հայտնաբերելն էլ ավելի է հեշտանում։ Առավել վտանգավոր այս պահին համարվում է Ապոֆիս աստղակերպը, նրա տրամագիծը մոտ 300 մետր է, որի հետ ընդհարման դեպքում, ուղիղ հարվածի դեպքում կարող է ոչնչացվել մի մեծ քաղաք, սակայն մարդկությանը, ընդհանուր առմամբ այսպիսի ընդհարումը ոչ մի վտանգ չի ներկայացնում։ Համաշխարհային վտանգ կարող են ներկայացնել 10 կմ-ից ավելին չափերով աստղակերպերը։ Այս չափերի բոլոր աստղակերպերը հայտնի են աստղագետներին և գտնվում են այնպիսի ուղեծրերում, որոնք չեն կարող հանգեցնել նրանց ընդհարմանը Երկրի հետ։

Հայկական անուններով աստղակերպեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. (3862) Աղեկյան
  2. (3963) Փարաջանով
  3. (4802) Խաչատուրյան

Առաջին 30 աստղակերպեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Սերես (այժմ ունի գաճաճ մոլորակի կարգավիճակ)
  2. Պալաս
  3. Ջունո
  4. Վեստա
  5. Աստրեա
  6. Հեբե
  7. Իրիս
  8. Ֆլորա
  9. Մետիս
  10. Հիգեա
  11. Պաթենոպե
  12. Վիկտորիա
  13. Էգերիա
  14. Իրենե
  15. Էվնոմիա
  16. Փսիքե
  17. Թետիս
  18. Մելպոմենե
  19. Ֆորտունա
  20. Մեսալիա
  21. Լուտեցիա
  22. Կալիոպե
  23. Թալիա
  24. Ֆեմիս
  25. Ֆոկեա
  26. Պրոզերպինա
  27. Էուտերպե
  28. Բելոնա
  29. Ամֆիտրիտե
  30. Ուրանիա

Աստղակերպերի աստղագիտական նշանները և հայտնաբերման թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին 37 աստղակերպերն ունեն աստղագիտական նշաններ[7].

Աստղակերպ Աստղագիտական Նշաններ Հայտնաբերման թվական Ծանոթագրություն
(1) Սերես Սերեսի մոլորակի հին խորհրդանիշ Սերեսի խորհրդանիշի 2-րդ տարբերակ Սերեսի մանգաղանման 3-րդ տարբերակ 1801 Սերեսի գերանդին, C տառը կրկնակի շրջված
(2) Պալաս Պալասի հին խորհրդանիշ Պալասի 2-րդ խորհրդանիշ 1801 Աթենաս-Պալասի նիզակը
(3) Ջունո Ջունոյի խորհրդանիշի հին տարբերակ Ջունոյի խորհրդանիշի տարբերակ 1804 Յունոնայի` Երկնքի թագուհու գավազանի աստղը
(4) Վեստա Վեստայի ժամանակակից աստղային խորհրդանիշՎեստայի հին խորհրդանիշ Վեստայի հին մոլորակային խորհրդանիշ Վեստայի չհաստատված խորհրդանիշ 1807 Վեստայի զոհասեղանը և Վեստայի սրբազան կրակը
(5) Աստրեա 5 Astraea symbol alternate.svg5 Astraea Symbol.svg 1845 Աստրաիայի Արդարադատության կշեռք կամ շրջված խարիսխ
(6) Հեբե 6 Hebe Astronomical Symbol.svg 1847 Հեբեի գավաթը
(7) Իրիս 7 Iris Astronomical Symbol.svg 1847 Իրիսի ծիածանը և աստղը
(8) Ֆլորա 8 Flora Astronomical Symbol.svg 1847 Ծաղիկների աստվածուհի Ֆլորայի խորհրդանիշ ծաղիկը
(9) Մետիս 9 Metis symbol.svg 1848 Օվկիանուհի Մետիսի իմաստության աչքը
(10) Հիգեա 10 Hygeia symbol alternate.svg10 Hygiea Astronomical Symbol.svg 1849 Հիգեայի օձը և աստղը կամ Ասկլեպիոսի ցուպը
(11) Պաթենոպե 11 Parthenope symbol alternate.svg11 Parthenope symbol.svg 1850 Սիրենների տավիղը կամ ձուկը և աստղը
(12) Վիկտորիա 12 Victoria symbol.svg 1850 Հաղթանակի դափնեպսակ և աստղ
(13) Էգերիա Աստղագիտական խորհրդանիշը 13 Էգերիայի 1850
(14) Իրենե Symbol 14 Irene.png 1851
(15) Էվնոմիա 15 Eunomia symbol.svg 1851
(16) Փսիքե 16 Psyche symbol.svg 1852
(17) Թետիս 17 Thetis symbol.png 1852
(18) Մելպոմենե 18 Melpomene symbol.svg 1852
(19) Ֆորտունա 19 Fortuna symbol.svg 1852
(26) Պրոզերպինա 26 Proserpina symbol.svg 1853
(28) Բելոնա 28 Bellona symbol.svg 1854
(29) Ամֆիտրիտե 29 Amphitrite symbol.svg 1854
(35) Լևկոթեա 35 Leukothea symbol.png 1855
(37) Ֆիդես 37 Fides symbol.svg 1855

[8]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «MPC Archive Statistics»։ Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 29–ին 
  2. «Minor Planet Names»։ Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 23–ին 
  3. «New study reveals twice as many asteroids as previously believed»։ Վերցված է 2006 թ․ մարտի 28 
  4. Krasinsky G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. (July 2002)։ «Hidden Mass in the Asteroid Belt»։ Icarus 158 (1): 98–105։ doi:10.1006/icar.2002.6837 
  5. Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. (1975)։ «Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry»։ Icarus 25: 104–130 
  6. McSween Jr., Harry Y.։ Meteorites and Their Parent Planets։ 0-521-58751-4 
  7. The Ceres Connection - How Minor Planets Are Discovered and Named. MIT Lincoln Laboratory - Massachusetts
  8. Hilton, James (17 September 2001). Discovery of the Asteroids. When Did the Asteroids Become Minor Planets.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]