Յուպիտերի արբանյակներ

Յուպիտերի արբանյակներ, Յուպիտեր մոլորակի բնական արբանյակներ։ Այսօրվա դրությամբ հայտնի է Յուպիտերի 115 արբանյակ[1], սա Արեգակնային համակարգի մոլորակների մեջ առավելագույն ցուցանիշն է, եթե հաշվի չենք առնում Սատուրնի օղակներում հայտնաբերված փոքրիկ արբանյակները[2]։ Յուպիտերի ուղեծրում գտնվող մարմինների ընդհանուր զանգվածի մոտ 99,997% կազմում են չորս Գալիլեյան արբանյակները, բոլոր մնացած արբանյակները և օղակները միասին կազմում են ընդամենը 0,003%։
Արբանյակներից ամենամեծերն են չորս Գալիլեյան արբանյակները, որոնք իրարից անկախ 1610 թվականին հայտնաբերել են Գալիլեո Գալիլեյը և Սիմոն Մարիուսը։ 19-րդ դարի վերջից սկսած հայտնաբերվել են մոլորակի տասնյակ զգալիորեն ավելի փոքր արբանյակներ, որոնք անվանվում են Հռոմեական աստված Յուպիտերի կամ նրա Հունական տարբերակ Զևսի սիրուհիների և դստրերի անուններով։
Յուպիտերի արբանյակներից ութը ուղիղ շարժում ունեն, ուղեծրերը համարյա շրջանաձև են և թեքումը չափազանց փոքր է Յուպիտերի հասարակածային հարթության նկատմամբ։ Գալիլեյան արբանյակները ունեն համարյա գնդաձև ձև, և կարող են գնահատվել որպես առնվազն գաճաճ մոլորակներ։ Մյուս չորս կանոնավոր արբանյակները շատ ավելի փոքր են, և պտտվում են մոլորակին մոտ, այս արբանյակները ծառայում են մոլորակի օղակների համար որպես մասնիկների աղբյուր, որոնք արտանետվում են այս արբանյակներից երկնաքերերի հետ բախումների արդյունքում։
Յուպիտերի մյուս բոլոր արբանյակները անկանոն են և պտտվում են հակադարձ ուղղությամբ, ուղեծրերը շատ ավելի հեռու են մոլորակից, ունեն համեմատաբար մեծ ուղեծրի թեքում և էքսցենտրիսիտետ, այսինքն ուղեծրերը էլիպսային են։ Այս արբանյակները հավանաբար որսացվել են մոլորակի ձգողական դաշտի կողմից արեգակնային ուղեծրերից։
Արբայակների ցանկ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Նշանակումներ | ||||
|---|---|---|---|---|
| ♠ Գալիլեյան արբանյակներ | ||||
| † Ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներ | ||||
| ‡ Հակադարձ շարժմամբ արբանյակներ | ||||
| Հերթ. հմր. [note 1] |
Նշանակում [note 2] |
Անուն |
Լուսանկար | Բաց. մեծ-ն. |
Տրամագիծ (կմ)[note 3] |
Զանգված (×1016 կգ) |
Մեծ կիսաառանցք (կմ)[3] |
Սիդերիկ պարբերություն (օր)[3][note 4] |
Ուղեծրի թեքում (°)[3] |
Էքսց. [4] |
Հայտնաբերման տարին]][5] |
Հայտնաբերող[5] | Խումբ [note 5] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | XVI | Մետիս | 10.5 | 60 × 40 × 34 | ≈ 3.6 | 128852 | +7ժ 10ր 16վ | 2.226 | 0.0077 | 1979 | Սիննոտ (Վոյաջեր-1) | Ներքին | |
| 2 | XV | Ադրաստեա | 12.0 | 20 × 16 × 14 | ≈ 0.2 | 129000 | +7ժ 15ր 21վ | 2.217 | 0.0063 | 1979 | Ջուիտ (Վոյաջեր-2) | Ներքին | |
| 3 | V | Ամալթեա | 7.1 | 250 × 146 × 128 | 208 | 181366 | +12ժ 01ր 46վ | 2.565 | 0.0075 | 1892 | Բարնարդ | Ներքին | |
| 4 | XIV | Թեբե | 9.0 | 116 × 98 × 84 | ≈ 43 | 222452 | +16ժ 16ր 02վ | 2.909 | 0.0180 | 1979 | Սիննոտ (Վոյաջեր-1) | Ներքին | |
| 5 | I | Իո♠ | −1.7 | 3660.0 × 3637.4 × 3630.6 | 8931900 | 421700 | +1.7691 | 0.050[6] | 0.0041 | 1610 | Գալիլեյ | Գալիլեյան | |
| 6 | II | Եվրոպա♠ | −1.4 | 3121.6 | 4800000 | 671034 | +3.5512 | 0.471[6] | 0.0094 | 1610 | Գալիլեյ | Գալիլեյան | |
| 7 | III | Գանիմեդ♠ | −2.1 | 5262.4 | 14819000 | 1070412 | +7.1546 | 0.204[6] | 0.0011 | 1610 | Գալիլեյ | Գալիլեյան | |
| 8 | IV | Կալիստո♠ | −1.2 | 4820.6 | 10759000 | 1882709 | +16.689 | 0.205[6] | 0.0074 | 1610 | Գալիլեյ | Գալիլեյան | |
| 9 | XVIII | Ֆեմիստո† | 13.5 | 8 | 0.069 | 7393216 | +129.87 | 45.762 | 0.2115 | 1975/2000 | Կովալ և Ռյոմեր/ Շեփարդ | Ֆեմիստոյի խումբ | |
| 10 | XIII | Լեդա† | 12.8 | 16 | 0.6 | 11187781 | +240.82 | 27.562 | 0.1673 | 1974 | Կովալ | Հիմալիայի խումբ | |
| 11 | VI | Հիմալիա† | 8.3 | 170 | 670 | 11451971 | +250.23 | 30.486 | 0.1513 | 1904 | Պերրին | Հիմալիայի խումբ | |
| 12 | LXXI | Հերսա† | 15.9 | 2 | 0.0015 | 11453004 | +250.40 | 30.606 | 0.0944 | 2018 | Շեփարդ | Հիմալիայի խումբ | |
| 13 | LXV | Պանդիա† | 16.2 | 2 | 0.0015 | 11494801 | +251.77 | 28.155 | 0.1800 | 2017 | Շեփարդ | Հիմալիայի խումբ | |
| 14 | X | Լիսիստեյա† | 11.3 | 36 | 6.3 | 11740560 | +259.89 | 27.006 | 0.1322 | 1938 | Նիկոլսոն | Հիմալիայի խումբ | |
| 15 | VII | Էլարա† | 9.9 | 86 | 87 | 11778034 | +259.64 | 29.691 | 0.1948 | 1905 | Պերրին | Հիմալիայի խումբ | |
| 16 | LIII | Դիա† | 16.3 | 4 | 0.0090 | 12570424 | +287.93 | 27.584 | 0.2058 | 2001 | Շեփարդ | Հիմալիայի խումբ | |
| 17 | XLVI | Կարպո† | 16.2 | 3 | 0.0045 | 17144873 | +458.62 | 56.001 | 0.2735 | 2003 | Շեփարդ | Կարպոյի խումբ | |
| 18 | — (կորսված) | S/2003 J 12‡ | 17.0 | 1 | 0.00015 | 17739539 | −482.69 | 142.680 | 0.4449 | 2003 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ (չհաստատված) | |
| 19 | LXII | Վալետուդո† | 16.9 | 1 | 18928095 | +532.00 | 34.014 | 0.2219 | 2016 | Շեփարդ | Վալետուդոյի խումբ | ||
| 20 | XXXIV | Էվպորիե‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 19088434 | −538.78 | 144.694 | 0.0960 | 2002 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 21 | LX | Էուֆեմե‡ | 16.9 | 2 | 0.0015 | 19621780 | −561.52 | 146.363 | 0.2507 | 2003 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 22 | LV | S/2003 J 18‡ | 16.5 | 2 | 0.0015 | 20219648 | −587.38 | 146.376 | 0.1048 | 2003 | Գլեդման | Անանկեի խումբ | |
| 23 | LII | S/2010 J 2‡ | 17.5 | 1 | 20307150 | −588.36 | 150.4 | 0.307 | 2010 | Վեյլեթ | Անանկեի խումբ | ||
| 24 | XLII | Տելքսինոե‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 20453753 | −597.61 | 151.292 | 0.2684 | 2003 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 25 | XXXIII | Էվանտե‡ | 16.5 | 3 | 0.0045 | 20464854 | −598.09 | 143.409 | 0.2000 | 2002 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 26 | XLV | Հելիկե‡ | 16.1 | 4 | 0.0090 | 20540266 | −601.40 | 154.586 | 0.1374 | 2003 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 27 | XXXV | Օրթոսիե‡ | 16.7 | 2 | 0.0015 | 20567971 | −602.62 | 142.366 | 0.2433 | 2002 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 28 | LXVIII | S/2017 J 7‡ | 16.6 | 2 | 0.0015 | 20571458 | −602.77 | 143.438 | 0.2147 | 2017 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 29 | LIV | S/2016 J 1‡ | 17.0 | 3 | 0.0015 | 20595483 | −603.83 | 139.839 | 0.1377 | 2016 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 30 | LXIV | S/2017 J 3‡ | 16.5 | 2 | 0.0015 | 20639315 | −605.76 | 147.915 | 0.1477 | 2017 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 31 | XXIV | Իոկաստե‡ | 15.5 | 5 | 0.019 | 20722566 | −609.43 | 147.248 | 0.2874 | 2001 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 32 | — (կորսված) | S/2003 J 16‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 20743779 | −610.36 | 150.769 | 0.3184 | 2003 | Գլեդման | Անանկեի խումբ | |
| 33 | XXVII | Պրաքսիդիկե‡ | 14.9 | 7 | 0.043 | 20823948 | −613.90 | 144.205 | 0.1840 | 2001 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 34 | XXII | Հարպալիկե‡ | 15.9 | 4 | 0.012 | 21063814 | −624.54 | 147.223 | 0.2440 | 2001 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 35 | XL | Մնեմե‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 21129786 | −627.48 | 149.732 | 0.3169 | 2003 | Գլեդման | Անանկեի խումբ | |
| 36 | XXX | Հերմիպպե‡ | 15.6 | 4 | 0.0090 | 21182086 | −629.81 | 151.242 | 0.2290 | 2002 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 37 | XXIX | Թիոնե‡ | 15.9 | 4 | 0.0090 | 21405570 | −639.80 | 147.276 | 0.2525 | 2002 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 38 | LXX | S/2017 J 9‡ | 16.1 | 2 | 0.0015 | 21429955 | −640.90 | 152.661 | 0.2288 | 2017 | Շեփարդ | Անանկեի խումբ | |
| 39 | XII | Անանկե‡ | 12.0 | 28 | 3.0 | 21454952 | −640.38 | 151.564 | 0.3445 | 1951 | Նիկոլսոն | Անանկեի խումբ | |
| 40 | L | Հերսե‡ | 16.6 | 2 | 0.0015 | 22134306 | −672.75 | 162.490 | 0.2379 | 2003 | Գլեդման | Կարմեի խումբ | |
| 41 | XXXI | Էթնե‡ | 16.0 | 3 | 0.0045 | 22285161 | −679.64 | 165.562 | 0.3927 | 2002 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 42 | LXVII | S/2017 J 6‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 22394682 | −684.66 | 155.185 | 0.5569 | 2017 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ (սահմանային անդամ) | |
| 43 | LXXII | S/2011 J 1‡ | 16.7 | 1 | 22401817 | −694.98 | 163.341 | 0.2328 | 2011 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | ||
| 44 | XXXVII | Կալե‡ | 16.4 | 2 | 0.0015 | 22409207 | −685.32 | 165.378 | 0.2011 | 2002 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 45 | XX | Տայգետե‡ | 15.6 | 5 | 0.016 | 22438648 | −686.67 | 164.890 | 0.3678 | 2001 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 46 | LXI | S/2003 J 19‡ | 16.8 | 2 | 0.0015 | 22696750 | −698.55 | 166.657 | 0.2572 | 2003 | Գլեդման | Կարմեի խումբ | |
| 47 | XXI | Քալդենե‡ | 16.0 | 4 | 0.0075 | 22713444 | −699.33 | 167.070 | 0.2916 | 2001 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 48 | LVIII | Ֆիլոֆրոսինե‡ | 16.7 | 2 | 0.0015 | 22720999 | −699.68 | 141.812 | 0.0932 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 49 | — (կորսված) | S/2003 J 10‡ | 16.8 | 2 | 0.0015 | 22730813 | −700.13 | 163.813 | 0.3438 | 2003 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 50 | — (կորսված) | S/2003 J 23‡ | 16.8 | 2 | 0.0015 | 22739654 | −700.54 | 148.849 | 0.3930 | 2004 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 51 | XXV | Էրինոմե‡ | 16.1 | 3 | 0.0045 | 22986266 | −711.96 | 163.737 | 0.2552 | 2001 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 52 | XLI | Աոեդե‡ | 15.6 | 4 | 0.0090 | 23044175 | −714.66 | 160.482 | 0.4311 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 53 | XLIV | Կալիքորե‡ | 16.3 | 2 | 0.0015 | 23111823 | −717.81 | 164.605 | 0.2041 | 2003 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 54 | LXVI | S/2017 J 5‡ | 16.5 | 2 | 0.0015 | 23169389 | −720.49 | 164.331 | 0.2842 | 2017 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 55 | LXIX | S/2017 J 8‡ | 17.0 | 1 | 0.0015 | 23174446 | −720.73 | 164.782 | 0.3118 | 2017 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 56 | XXIII | Կալիկե‡ | 15.5 | 5 | 0.019 | 23180773 | −721.02 | 165.505 | 0.2139 | 2001 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 57 | XI | Կարմե‡ | 11.0 | 46 | 13 | 23197992 | −702.28 | 165.047 | 0.2342 | 1938 | Նիկոլսոն | Կարմեի խումբ | |
| 58 | XVII | Կալիրոե‡ | 14.1 | 9 | 0.087 | 23214986 | −727.11 | 139.849 | 0.2582 | 2000 | Սփար Սփեյսուոչ ծրագիր | Պասիֆեի խումբ | |
| 59 | XXXII | Էվրիդոմե‡ | 16.3 | 3 | 0.0045 | 23230858 | −723.36 | 149.324 | 0.3769 | 2002 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 60 | LXIII | S/2017 J 2‡ | 16.9 | 2 | 0.0015 | 23240957 | −723.83 | 166.398 | 0.2360 | 2017 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 61 | XXXVIII | Պազիթեե‡ | 16.8 | 2 | 0.0015 | 23307318 | −726.93 | 165.759 | 0.3288 | 2002 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 62 | LI | S/2010 J 1‡ | 16.5 | 2 | 23314335 | −724.34 | 163.2 | 0.320 | 2010 | Ջեյքոբսոն | Կարմեի խումբ | ||
| 63 | XLIX | Կորե‡ | 16.6 | 2 | 0.0015 | 23345093 | −723.72 | 137.371 | 0.1951 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 64 | XLVIII | Կիլլենե‡ | 16.3 | 2 | 0.0015 | 23396269 | −731.10 | 140.148 | 0.4115 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 65 | LVI | S/2011 J 2‡ | 16.9 | 1 | 23400981 | −731.32 | 148.77 | 0.3321 | 2011 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | ||
| 66 | XLVII | Էվկլադե‡ | 16.0 | 4 | 0.0090 | 23483694 | −735.20 | 163.996 | 0.2828 | 2003 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 67 | LIX | S/2017 J 1‡ | 16.8 | 2 | 0.0015 | 23483978 | −734.15 | 149.197 | 0.3969 | 2017 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 68 | — (կորսված) | S/2003 J 4‡ | 16.7 | 2 | 0.0015 | 23570790 | −739.29 | 147.175 | 0.3003 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 69 | VIII | Պասիֆե‡ | 10.4 | 60 | 30 | 23609042 | −739.80 | 141.803 | 0.3743 | 1908 | Մելոտտ | Պասիֆեի խումբ | |
| 70 | XXXIX | Հեգեմոնե‡ | 16.0 | 3 | 0.0045 | 23702511 | −745.50 | 152.506 | 0.4077 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 71 | XLIII | Արքե‡ | 16.3 | 3 | 0.0045 | 23717051 | −746.19 | 164.587 | 0.1492 | 2002 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 72 | XXVI | Իսոնոե‡ | 16.0 | 4 | 0.0075 | 23800647 | −750.13 | 165.127 | 0.1775 | 2001 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 73 | — (կորսված) | S/2003 J 9‡ | 17.0 | 1 | 0.00015 | 23857808 | −752.84 | 164.980 | 0.2761 | 2003 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 74 | LVII | Էյրենե‡ | 15.9 | 4 | 0.0090 | 23973926 | −758.34 | 165.549 | 0.3070 | 2003 | Շեփարդ | Կարմեի խումբ | |
| 75 | IX | Սինոպե‡ | 11.4 | 38 | 7.5 | 24057865 | −739.33 | 153.778 | 0.2750 | 1914 | Նիկոլսոն | Պասիֆեի խումբ | |
| 76 | XXXVI | Սպոնդե‡ | 16.7 | 2 | 0.0015 | 24252627 | −771.60 | 154.372 | 0.4431 | 2002 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 77 | XXVIII | Ավտոնոե‡ | 15.6 | 4 | 0.0090 | 24264445 | −772.17 | 151.058 | 0.3690 | 2002 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 78 | XIX | Մեգակլիտե‡ | 15.0 | 5 | 0.021 | 24687239 | −792.44 | 150.398 | 0.3077 | 2001 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ | |
| 79 | — (կորսված) | S/2003 J 2‡ | 16.6 | 2 | 0.0015 | 28570410 | -981.55 | 153.521 | 0.4074 | 2003 | Շեփարդ | Պասիֆեի խումբ (չհաստատված) |
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նշումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Հերթականությունը բխում է այլ արբանյակների միջև Յուպիտերից միջին հեռավորությունից
- ↑ Նշանակումը կատարվում է Հռոմեական թվերով նրանց անվանման հերթականությամբ
- ↑ Բազմաթիվ մասերով ցուցադրված տրամագծերը, օրինակ՝ "60 × 40 × 34", վերաբերվում են որ գնդաձև մարմիններին, և ցույց են տալիս արբանյակի չափերը
- ↑ Բացսական պարբերությունը հակադարձ շարժման նշումն է
- ↑ "?" նշումն արվում է այն արբանյակների դեպքում, որոնց պատկանելությունը խմբին հաստատված չէ
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ «"Planetary Satellite Discovery Circumstances". JPL Solar System Dynamics. NASA. 30 April 2025. Archived from the original on 27 September 2021».
- ↑ «12 New Moons Found Orbiting Jupiter». 2018 թ․ հուլիսի 17. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 17-ին.
- 1 2 3 «Natural Satellites Ephemeris Service». IAU: Minor Planet Center. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 8-ին. «Note: some semi-major axis were computed using the µ value, while the eccentricities were taken using the inclination to the local Laplace plane»
- ↑ Scott S. Sheppard. «Jupiter's Known Satellites». Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 17-ին.
- 1 2 «Gazetteer of Planetary Nomenclature». Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). U.S. Geological Survey. նոյեմբերի 7, 2008. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 2-ին.
- 1 2 3 4 Siedelmann P.K.; Abalakin V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; և այլք: (2000). The Planets and Satellites 2000 (Report). IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 31-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Յուպիտերի արբանյակներ կատեգորիայում։ |
- Յուպիտերի արբանյակները (ռուս.)
- Յուպիտերի արբանյակների դիրքը այս պահին (ռուս.)
- Յուպիտերի հայտնի արբանյակները (անգլ.)
- Յուպիտերի արբանյակների էջ (անգլ.)
- Յուպիտերի արբանյակների դիրքերը ցույց տվող սիմուլացիա (անգլ.)
- Յուպիտերի արբանյակները Արխիվացված 2017-07-27 Wayback Machine ՆԱՍԱ-ի Solar System Exploration կայքում (անգլ.)
- Յուպիտերի համակարգի մասին հոդվածների արխիվ Planetary Science Research Discoveries կայքում (անգլ.)
- Յուպիտերի համակարգի արբանյակների անիմացիա (անգլ.)
- Քեյն Ֆրեյզեր. Astronomy Cast Ep 57: Jupiter's Moons (անգլ.)
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||




















