Jump to content

Յուպիտերի արբանյակներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գալիլեյան արբանյակների ուղեծրերը և պտույտը Յուպիտերի շուրջ, Ջունո կայանից կատարված լուսանկարների հիման վրա

Յուպիտերի արբանյակներ, Յուպիտեր մոլորակի բնական արբանյակներ։ Այսօրվա դրությամբ հայտնի է Յուպիտերի 115 արբանյակ[1], սա Արեգակնային համակարգի մոլորակների մեջ առավելագույն ցուցանիշն է, եթե հաշվի չենք առնում Սատուրնի օղակներում հայտնաբերված փոքրիկ արբանյակները[2]։ Յուպիտերի ուղեծրում գտնվող մարմինների ընդհանուր զանգվածի մոտ 99,997% կազմում են չորս Գալիլեյան արբանյակները, բոլոր մնացած արբանյակները և օղակները միասին կազմում են ընդամենը 0,003%։

Արբանյակներից ամենամեծերն են չորս Գալիլեյան արբանյակները, որոնք իրարից անկախ 1610 թվականին հայտնաբերել են Գալիլեո Գալիլեյը և Սիմոն Մարիուսը։ 19-րդ դարի վերջից սկսած հայտնաբերվել են մոլորակի տասնյակ զգալիորեն ավելի փոքր արբանյակներ, որոնք անվանվում են Հռոմեական աստված Յուպիտերի կամ նրա Հունական տարբերակ Զևսի սիրուհիների և դստրերի անուններով։

Յուպիտերի արբանյակներից ութը ուղիղ շարժում ունեն, ուղեծրերը համարյա շրջանաձև են և թեքումը չափազանց փոքր է Յուպիտերի հասարակածային հարթության նկատմամբ։ Գալիլեյան արբանյակները ունեն համարյա գնդաձև ձև, և կարող են գնահատվել որպես առնվազն գաճաճ մոլորակներ։ Մյուս չորս կանոնավոր արբանյակները շատ ավելի փոքր են, և պտտվում են մոլորակին մոտ, այս արբանյակները ծառայում են մոլորակի օղակների համար որպես մասնիկների աղբյուր, որոնք արտանետվում են այս արբանյակներից երկնաքերերի հետ բախումների արդյունքում։

Յուպիտերի մյուս բոլոր արբանյակները անկանոն են և պտտվում են հակադարձ ուղղությամբ, ուղեծրերը շատ ավելի հեռու են մոլորակից, ունեն համեմատաբար մեծ ուղեծրի թեքում և էքսցենտրիսիտետ, այսինքն ուղեծրերը էլիպսային են։ Այս արբանյակները հավանաբար որսացվել են մոլորակի ձգողական դաշտի կողմից արեգակնային ուղեծրերից։

Արբայակների ցանկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Նշանակումներ
Գալիլեյան արբանյակներ
† Ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներ
‡ Հակադարձ շարժմամբ արբանյակներ
Հերթ. հմր.
[note 1]
Նշանակում
[note 2]
Անուն
Լուսանկար Բաց.
մեծ-ն.
Տրամագիծ
(կմ)[note 3]
Զանգված
(×1016 կգ)
Մեծ կիսաառանցք
(կմ)[3]
Սիդերիկ պարբերություն
(օր)[3][note 4]
Ուղեծրի թեքում
(°)[3]
Էքսց.
[4]
Հայտնաբերման
տարին]][5]
Հայտնաբերող[5] Խումբ
[note 5]
1XVIՄետիս
10.560×40×343.6128852+7ժ 10ր 16վ2.2260.00771979Սիննոտ
(Վոյաջեր-1)
Ներքին
2XVԱդրաստեա
12.020×16×140.2129000+7ժ 15ր 21վ2.2170.00631979Ջուիտ
(Վոյաջեր-2)
Ներքին
3VԱմալթեա
7.1250×146×128208181366+12ժ 01ր 46վ2.5650.00751892ԲարնարդՆերքին
4XIVԹեբե
9.0116×98×8443222452+16ժ 16ր 02վ2.9090.01801979Սիննոտ
(Վոյաջեր-1)
Ներքին
5IԻո
−1.73660.0
×3637.4
×3630.6
8931900421700+1.76910.050[6]0.00411610ԳալիլեյԳալիլեյան
6IIԵվրոպա
−1.43121.64800000671034+3.55120.471[6]0.00941610ԳալիլեյԳալիլեյան
7IIIԳանիմեդ
−2.15262.4148190001070412+7.15460.204[6]0.00111610ԳալիլեյԳալիլեյան
8IVԿալիստո
−1.24820.6107590001882709+16.6890.205[6]0.00741610ԳալիլեյԳալիլեյան
9XVIIIՖեմիստո
13.580.0697393216+129.8745.7620.21151975/2000Կովալ և Ռյոմեր/
Շեփարդ
Ֆեմիստոյի խումբ
10XIIIԼեդա12.8160.611187781+240.8227.5620.16731974ԿովալՀիմալիայի խումբ
11VIՀիմալիա
8.317067011451971+250.2330.4860.15131904ՊերրինՀիմալիայի խումբ
12LXXIՀերսա15.920.001511453004+250.4030.6060.09442018ՇեփարդՀիմալիայի խումբ
13LXVՊանդիա16.220.001511494801+251.7728.1550.18002017ՇեփարդՀիմալիայի խումբ
14XԼիսիստեյա
11.3366.311740560+259.8927.0060.13221938ՆիկոլսոնՀիմալիայի խումբ
15VIIԷլարա
9.9868711778034+259.6429.6910.19481905ՊերրինՀիմալիայի խումբ
16LIIIԴիա16.340.009012570424+287.9327.5840.20582001ՇեփարդՀիմալիայի խումբ
17XLVIԿարպո16.230.004517144873+458.6256.0010.27352003ՇեփարդԿարպոյի խումբ
18(կորսված)S/2003 J 1217.010.0001517739539−482.69142.6800.44492003ՇեփարդԱնանկեի խումբ (չհաստատված)
19LXIIՎալետուդո16.9118928095+532.0034.0140.22192016ՇեփարդՎալետուդոյի խումբ
20XXXIVԷվպորիե16.420.001519088434−538.78144.6940.09602002ՇեփարդԱնանկեի խումբ
21LXԷուֆեմե16.920.001519621780−561.52146.3630.25072003ՇեփարդԱնանկեի խումբ
22LVS/2003 J 1816.520.001520219648−587.38146.3760.10482003ԳլեդմանԱնանկեի խումբ
23LIIS/2010 J 217.5120307150−588.36150.40.3072010ՎեյլեթԱնանկեի խումբ
24XLIIՏելքսինոե16.420.001520453753−597.61151.2920.26842003ՇեփարդԱնանկեի խումբ
25XXXIIIԷվանտե16.530.004520464854−598.09143.4090.20002002ՇեփարդԱնանկեի խումբ
26XLVՀելիկե16.140.009020540266−601.40154.5860.13742003ՇեփարդԱնանկեի խումբ
27XXXVՕրթոսիե16.720.001520567971−602.62142.3660.24332002ՇեփարդԱնանկեի խումբ
28LXVIIIS/2017 J 716.620.001520571458−602.77143.4380.21472017ՇեփարդԱնանկեի խումբ
29LIVS/2016 J 117.030.001520595483−603.83139.8390.13772016ՇեփարդԱնանկեի խումբ
30LXIVS/2017 J 316.520.001520639315−605.76147.9150.14772017ՇեփարդԱնանկեի խումբ
31XXIVԻոկաստե15.550.01920722566−609.43147.2480.28742001ՇեփարդԱնանկեի խումբ
32(կորսված)S/2003 J 1616.420.001520743779−610.36150.7690.31842003ԳլեդմանԱնանկեի խումբ
33XXVIIՊրաքսիդիկե14.970.04320823948−613.90144.2050.18402001ՇեփարդԱնանկեի խումբ
34XXIIՀարպալիկե15.940.01221063814−624.54147.2230.24402001ՇեփարդԱնանկեի խումբ
35XLՄնեմե16.420.001521129786−627.48149.7320.31692003ԳլեդմանԱնանկեի խումբ
36XXXՀերմիպպե
15.640.009021182086−629.81151.2420.22902002ՇեփարդԱնանկեի խումբ
37XXIXԹիոնե15.940.009021405570−639.80147.2760.25252002ՇեփարդԱնանկեի խումբ
38LXXS/2017 J 916.120.001521429955−640.90152.6610.22882017ՇեփարդԱնանկեի խումբ
39XIIԱնանկե
12.0283.021454952−640.38151.5640.34451951ՆիկոլսոնԱնանկեի խումբ
40LՀերսե16.620.001522134306−672.75162.4900.23792003ԳլեդմանԿարմեի խումբ
41XXXIԷթնե16.030.004522285161−679.64165.5620.39272002ՇեփարդԿարմեի խումբ
42LXVIIS/2017 J 616.420.001522394682−684.66155.1850.55692017ՇեփարդՊասիֆեի խումբ (սահմանային անդամ)
43LXXIIS/2011 J 116.7122401817−694.98163.3410.23282011ՇեփարդԿարմեի խումբ
44XXXVIIԿալե16.420.001522409207−685.32165.3780.20112002ՇեփարդԿարմեի խումբ
45XXՏայգետե15.650.01622438648−686.67164.8900.36782001ՇեփարդԿարմեի խումբ
46LXIS/2003 J 1916.820.001522696750−698.55166.6570.25722003ԳլեդմանԿարմեի խումբ
47XXIՔալդենե16.040.007522713444−699.33167.0700.29162001ՇեփարդԿարմեի խումբ
48LVIIIՖիլոֆրոսինե16.720.001522720999−699.68141.8120.09322003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
49(կորսված)S/2003 J 1016.820.001522730813−700.13163.8130.34382003ՇեփարդԿարմեի խումբ
50(կորսված)S/2003 J 23
16.820.001522739654−700.54148.8490.39302004ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
51XXVԷրինոմե16.130.004522986266−711.96163.7370.25522001ՇեփարդԿարմեի խումբ
52XLIԱոեդե15.640.009023044175−714.66160.4820.43112003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
53XLIVԿալիքորե16.320.001523111823−717.81164.6050.20412003ՇեփարդԿարմեի խումբ
54LXVIS/2017 J 516.520.001523169389−720.49164.3310.28422017ՇեփարդԿարմեի խումբ
55LXIXS/2017 J 817.010.001523174446−720.73164.7820.31182017ՇեփարդԿարմեի խումբ
56XXIIIԿալիկե15.550.01923180773−721.02165.5050.21392001ՇեփարդԿարմեի խումբ
57XIԿարմե
11.0461323197992−702.28165.0470.23421938ՆիկոլսոնԿարմեի խումբ
58XVIIԿալիրոե
14.190.08723214986−727.11139.8490.25822000Սփար
Սփեյսուոչ ծրագիր
Պասիֆեի խումբ
59XXXIIԷվրիդոմե16.330.004523230858−723.36149.3240.37692002ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
60LXIIIS/2017 J 216.920.001523240957−723.83166.3980.23602017ՇեփարդԿարմեի խումբ
61XXXVIIIՊազիթեե16.820.001523307318−726.93165.7590.32882002ՇեփարդԿարմեի խումբ
62LIS/2010 J 116.5223314335−724.34163.20.3202010ՋեյքոբսոնԿարմեի խումբ
63XLIXԿորե16.620.001523345093−723.72137.3710.19512003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
64XLVIIIԿիլլենե16.320.001523396269−731.10140.1480.41152003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
65LVIS/2011 J 216.9123400981−731.32148.770.33212011ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
66XLVIIԷվկլադե16.040.009023483694−735.20163.9960.28282003ՇեփարդԿարմեի խումբ
67LIXS/2017 J 116.820.001523483978−734.15149.1970.39692017ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
68(կորսված)S/2003 J 416.720.001523570790−739.29147.1750.30032003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
69VIIIՊասիֆե
10.4603023609042−739.80141.8030.37431908ՄելոտտՊասիֆեի խումբ
70XXXIXՀեգեմոնե16.030.004523702511−745.50152.5060.40772003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
71XLIIIԱրքե
16.330.004523717051−746.19164.5870.14922002ՇեփարդԿարմեի խումբ
72XXVIԻսոնոե16.040.007523800647−750.13165.1270.17752001ՇեփարդԿարմեի խումբ
73(կորսված)S/2003 J 917.010.0001523857808−752.84164.9800.27612003ՇեփարդԿարմեի խումբ
74LVIIԷյրենե15.940.009023973926−758.34165.5490.30702003ՇեփարդԿարմեի խումբ
75IXՍինոպե
11.4387.524057865−739.33153.7780.27501914ՆիկոլսոնՊասիֆեի խումբ
76XXXVIՍպոնդե16.720.001524252627−771.60154.3720.44312002ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
77XXVIIIԱվտոնոե15.640.009024264445−772.17151.0580.36902002ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
78XIXՄեգակլիտե15.050.02124687239−792.44150.3980.30772001ՇեփարդՊասիֆեի խումբ
79(կորսված)S/2003 J 216.620.001528570410-981.55153.5210.40742003ՇեփարդՊասիֆեի խումբ (չհաստատված)
  1. Հերթականությունը բխում է այլ արբանյակների միջև Յուպիտերից միջին հեռավորությունից
  2. Նշանակումը կատարվում է Հռոմեական թվերով նրանց անվանման հերթականությամբ
  3. Բազմաթիվ մասերով ցուցադրված տրամագծերը, օրինակ՝ "60×40×34", վերաբերվում են որ գնդաձև մարմիններին, և ցույց են տալիս արբանյակի չափերը
  4. Բացսական պարբերությունը հակադարձ շարժման նշումն է
  5. "?" նշումն արվում է այն արբանյակների դեպքում, որոնց պատկանելությունը խմբին հաստատված չէ

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. «"Planetary Satellite Discovery Circumstances". JPL Solar System Dynamics. NASA. 30 April 2025. Archived from the original on 27 September 2021».
  2. «12 New Moons Found Orbiting Jupiter». 2018 թ․ հուլիսի 17. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 17-ին.
  3. 1 2 3 «Natural Satellites Ephemeris Service». IAU: Minor Planet Center. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 8-ին. «Note: some semi-major axis were computed using the µ value, while the eccentricities were taken using the inclination to the local Laplace plane»
  4. Scott S. Sheppard. «Jupiter's Known Satellites». Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 17-ին.
  5. 1 2 «Gazetteer of Planetary Nomenclature». Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). U.S. Geological Survey. նոյեմբերի 7, 2008. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 2-ին.
  6. 1 2 3 4 Siedelmann P.K.; Abalakin V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; և այլք: (2000). The Planets and Satellites 2000 (Report). IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 31-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]