Յուպիտերի արբանյակներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գալիլեյան արբանյակների ուղեծրերը և պտույտը Յուպիտերի շուրջ, Ջունո կայանից կատարված լուսանկարների հիման վրա

Յուպիտերի արբանյակներ, Յուպիտեր մոլորակի բնական արբանյակներ։ Այսօրվա դրությամբ հայտնի են Յուպիտերի 79 արբանյակ[1][2][3], սա Արեգակնային համակարգի մոլորակների մեջ առավելագույն ցուցանիշն է, եթե հաշվի չենք առնում Սատուրնի օղակներում հայտնաբերված փոքրիկ արբանյակները[4]: Յուպիտերի ուղեծրում գտնվող մարմինների ընդհանուր զանգվածի մոտ 99,997% կազմում են չորս Գալիլեյան արբանյակները, բոլոր մնացած արբանյակները և օղակները միասին կազմում են ընդամենը 0,003%:

Արբանյակներից ամենամեծերն են չորս Գալիլեյան արբանյակները, որոնք իրարից անկախ 1610 թվականին հայտնաբերել են Գալիլեո Գալիլեյը և Սիմոն Մարիուսը: 19-րդ դարի վերջից սկսած հայտնաբերվել են մոլորակի տասնյակ զգալիորեն ավելի փոքր արբանյակներ, որոնք անվանվում են Հռոմեական աստված Յուպիտերի կամ նրա Հունական տարբերակ Զևսի սիրուհիների և դստրերի անուններով:

Յուպիտերի արբանյակներից ութը ուղիղ շարժում ունեն, ուղեծրերը համարյա շրջանաձև են և թեքումը չափազանց փոքր է Յուպիտերի հասարակածային հարթության նկատմամբ: Գալիլեյան արբանյակները ունեն համարյա գնդաձև ձև, և կարող են գնահատվել որպես առնվազն գաճաճ մոլորակներ: Մյուս չորս կանոնավոր արբանյակները շատ ավելի փոքր են, և պտտվում են մոլորակին մոտ, այս արբանյակները ծառայում են մոլորակի օղակների համար որպես մասնիկների աղբյուր, որոնք արտանետվում են այս արբանյակներից երկնաքերերի հետ բախումների արդյունքում:

Յուպիտերի մյուս բոլոր արբանյակները անկանոն են և պտտվում են հակադարձ ուղղությամբ, ուղեծրերը շատ ավելի հեռու են մոլորակից, ունեն համեմատաբար մեծ ուղեծրի թեքում և էքսցենտրիսիտետ, այսինքն ուղեծրերը էլիպսային են: Այս արբանյակները հավանաբար որսացվել են մոլորակի ձգողական դաշտի կողմից արեգակնային ուղեծրերից:

Արբայակների ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշանակումներ
Գալիլեյան արբանյակներ
† Ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներ
‡ Հակադարձ շարժմամբ արբանյակներ
Հերթ. հմր.
[note 1]
Նշանակում
[note 2]
Անուն
Լուսանկար Բաց.
մեծ-ն.
Տրամագիծ
(կմ)[note 3]
Զանգված
(×1016 կգ)
Մեծ կիսաառանցք
(կմ)[5]
Սիդերիկ պարբերություն
(օր)[5][note 4]
Ուղեծրի թեքում
(°)[5]
Էքսց.
[6]
Հայտնաբերման
տարին]][7]
Հայտնաբերող[7] Խումբ
[note 5]
1 XVI Մետիս
Metis.jpg
10,5 60 × 40 × 34 ≈ 3.6 128 852 +7ժ 10ր 16վ 2.226 0.0077 1979 Սիննոտ
(Վոյաջեր-1)
Ներքին
2 XV Ադրաստեա
Adrastea.jpg
12,0 20 × 16 × 14 ≈ 0.2 129 000 +7ժ 15ր 21վ 2.217 0.0063 1979 Ջուիտ
(Վոյաջեր-2)
Ներքին
3 V Ամալթեա
Amalthea Voyager-1.png
7,1 250 × 146 × 128 208 181 366 +12ժ 01ր 46վ 2.565 0.0075 1892 Բարնարդ Ներքին
4 XIV Թեբե
Thebe.jpg
9,0 116 × 98 × 84 ≈ 43 222 452 +16ժ 16ր 02վ 2.909 0.0180 1979 Սիննոտ
(Վոյաջեր-1)
Ներքին
5 I Իո
−1,7 3 660,0
× 3 637,4
× 3 630,6
8 931 900 421 700 +1,7691 0.050[8] 0.0041 1610 Գալիլեյ Գալիլեյան
6 II Եվրոպա
Europa-moon.jpg
−1,4 3 121,6 4 800 000 671 034 +3,5512 0.471[8] 0.0094 1610 Գալիլեյ Գալիլեյան
7 III Գանիմեդ
Ganymede g1 true-edit1.jpg
−2,1 5 262,4 14 819 000 1 070 412 +7,1546 0.204[8] 0.0011 1610 Գալիլեյ Գալիլեյան
8 IV Կալիստո
Callisto.jpg
−1,2 4 820,6 10 759 000 1 882 709 +16,689 0.205[8] 0.0074 1610 Գալիլեյ Գալիլեյան
9 XVIII Ֆեմիստո
S 2000 J 1.jpg
13,5 8 0,069 7 393 216 +129.87 45.762 0.2115 1975/2000 Կովալ և Ռյոմեր/
Շեփարդ
Ֆեմիստոյի խումբ
10 XIII Լեդա 12,8 16 0.6 11 187 781 +240.82 27.562 0.1673 1974 Կովալ Հիմալիայի խումբ
11 VI Հիմալիա
Himalia from New Horizons.jpg
8,3 170 670 11 451 971 +250.23 30.486 0.1513 1904 Պերրին Հիմալիայի խումբ
12 LXXI Հերսա 15,9 2 0,0015 11 453 004 +250.40 30.606 0.0944 2018 Շեփարդ Հիմալիայի խումբ
13 LXV Պանդիա 16,2 2 0,0015 11 494 801 +251.77 28.155 0.1800 2017 Շեփարդ Հիմալիայի խումբ
14 X Լիսիստեյա
Lysithea2.jpg
11,3 36 6.3 11 740 560 +259.89 27.006 0.1322 1938 Նիկոլսոն Հիմալիայի խումբ
15 VII Էլարա
Elara2-LB1-mag17.jpg
9,9 86 87 11 778 034 +259.64 29.691 0.1948 1905 Պերրին Հիմալիայի խումբ
16 LIII Դիա 16,3 4 0,0090 12 570 424 +287.93 27.584 0.2058 2001 Շեփարդ Հիմալիայի խումբ
17 XLVI Կարպո 16,2 3 0,0045 17 144 873 +458.62 56.001 0.2735 2003 Շեփարդ Կարպոյի խումբ
18 (կորսված) S/2003 J 12 17,0 1 0,00015 17 739 539 −482.69 142.680 0.4449 2003 Շեփարդ Անանկեի խումբ (չհաստատված)
19 LXII Վալետուդո 16,9 1 18 928 095 +532.00 34.014 0.2219 2016 Շեփարդ Վալետուդոյի խումբ
20 XXXIV Էվպորիե 16,4 2 0,0015 19 088 434 −538.78 144.694 0.0960 2002 Շեփարդ Անանկեի խումբ
21 LX Էուֆեմե 16,9 2 0,0015 19 621 780 −561.52 146.363 0.2507 2003 Շեփարդ Անանկեի խումբ
22 LV S/2003 J 18 16,5 2 0,0015 20 219 648 −587.38 146.376 0.1048 2003 Գլեդման Անանկեի խումբ
23 LII S/2010 J 2 17,5 1 20 307 150 −588.36 150.4 0.307 2010 Վեյլեթ Անանկեի խումբ
24 XLII Տելքսինոե 16,4 2 0,0015 20 453 753 −597.61 151.292 0.2684 2003 Շեփարդ Անանկեի խումբ
25 XXXIII Էվանտե 16,5 3 0,0045 20 464 854 −598.09 143.409 0.2000 2002 Շեփարդ Անանկեի խումբ
26 XLV Հելիկե 16,1 4 0,0090 20 540 266 −601.40 154.586 0.1374 2003 Շեփարդ Անանկեի խումբ
27 XXXV Օրթոսիե 16,7 2 0,0015 20 567 971 −602.62 142.366 0.2433 2002 Շեփարդ Անանկեի խումբ
28 LXVIII S/2017 J 7 16,6 2 0,0015 20 571 458 −602.77 143.438 0.2147 2017 Շեփարդ Անանկեի խումբ
29 LIV S/2016 J 1 17,0 3 0,0015 20 595 483 −603.83 139.839 0.1377 2016 Շեփարդ Անանկեի խումբ
30 LXIV S/2017 J 3 16,5 2 0,0015 20 639 315 −605.76 147.915 0.1477 2017 Շեփարդ Անանկեի խումբ
31 XXIV Իոկաստե 15,5 5 0,019 20 722 566 −609.43 147.248 0.2874 2001 Շեփարդ Անանկեի խումբ
32 (կորսված) S/2003 J 16 16,4 2 0,0015 20 743 779 −610.36 150.769 0.3184 2003 Գլեդման Անանկեի խումբ
33 XXVII Պրաքսիդիկե 14,9 7 0,043 20 823 948 −613.90 144.205 0.1840 2001 Շեփարդ Անանկեի խումբ
34 XXII Հարպալիկե 15,9 4 0,012 21 063 814 −624.54 147.223 0.2440 2001 Շեփարդ Անանկեի խումբ
35 XL Մնեմե 16,4 2 0,0015 21 129 786 −627.48 149.732 0.3169 2003 Գլեդման Անանկեի խումբ
36 XXX Հերմիպպե
Ερμίππη.gif
15,6 4 0,0090 21 182 086 −629.81 151.242 0.2290 2002 Շեփարդ Անանկեի խումբ
37 XXIX Թիոնե 15,9 4 0,0090 21 405 570 −639.80 147.276 0.2525 2002 Շեփարդ Անանկեի խումբ
38 LXX S/2017 J 9 16,1 2 0,0015 21 429 955 −640.90 152.661 0.2288 2017 Շեփարդ Անանկեի խումբ
39 XII Անանկե
Ananké.jpg
12,0 28 3.0 21 454 952 −640.38 151.564 0.3445 1951 Նիկոլսոն Անանկեի խումբ
40 L Հերսե 16,6 2 0,0015 22 134 306 −672.75 162.490 0.2379 2003 Գլեդման Կարմեի խումբ
41 XXXI Էթնե 16,0 3 0,0045 22 285 161 −679.64 165.562 0.3927 2002 Շեփարդ Կարմեի խումբ
42 LXVII S/2017 J 6 16,4 2 0,0015 22 394 682 −684.66 155.185 0.5569 2017 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ (սահմանային անդամ)
43 LXXII S/2011 J 1 16,7 1 22 401 817 −694.98 163.341 0.2328 2011 Շեփարդ Կարմեի խումբ
44 XXXVII Կալե 16,4 2 0,0015 22 409 207 −685.32 165.378 0.2011 2002 Շեփարդ Կարմեի խումբ
45 XX Տայգետե 15,6 5 0,016 22 438 648 −686.67 164.890 0.3678 2001 Շեփարդ Կարմեի խումբ
46 LXI S/2003 J 19 16,8 2 0,0015 22 696 750 −698.55 166.657 0.2572 2003 Գլեդման Կարմեի խումբ
47 XXI Քալդենե 16,0 4 0,0075 22 713 444 −699.33 167.070 0.2916 2001 Շեփարդ Կարմեի խումբ
48 LVIII Ֆիլոֆրոսինե 16,7 2 0,0015 22 720 999 −699.68 141.812 0.0932 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
49 (կորսված) S/2003 J 10 16,8 2 0,0015 22 730 813 −700.13 163.813 0.3438 2003 Շեփարդ Կարմեի խումբ
50 (կորսված) S/2003 J 23
S2003j23ccircle.gif
16,8 2 0,0015 22 739 654 −700.54 148.849 0.3930 2004 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
51 XXV Էրինոմե 16,1 3 0,0045 22 986 266 −711.96 163.737 0.2552 2001 Շեփարդ Կարմեի խումբ
52 XLI Աոեդե 15,6 4 0,0090 23 044 175 −714.66 160.482 0.4311 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
53 XLIV Կալիքորե 16,3 2 0,0015 23 111 823 −717.81 164.605 0.2041 2003 Շեփարդ Կարմեի խումբ
54 LXVI S/2017 J 5 16,5 2 0,0015 23 169 389 −720.49 164.331 0.2842 2017 Շեփարդ Կարմեի խումբ
55 LXIX S/2017 J 8 17,0 1 0,0015 23 174 446 −720.73 164.782 0.3118 2017 Շեփարդ Կարմեի խումբ
56 XXIII Կալիկե 15,5 5 0,019 23 180 773 −721.02 165.505 0.2139 2001 Շեփարդ Կարմեի խումբ
57 XI Կարմե
Carmé.jpg
11,0 46 13 23 197 992 −702.28 165.047 0.2342 1938 Նիկոլսոն Կարմեի խումբ
58 XVII Կալիրոե
S1999j1.jpg
14,1 9 0,087 23 214 986 −727.11 139.849 0.2582 2000 Սփար
Սփեյսուոչ ծրագիր
Պասիֆեի խումբ
59 XXXII Էվրիդոմե 16,3 3 0,0045 23 230 858 −723.36 149.324 0.3769 2002 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
60 LXIII S/2017 J 2 16,9 2 0,0015 23 240 957 −723.83 166.398 0.2360 2017 Շեփարդ Կարմեի խումբ
61 XXXVIII Պազիթեե 16,8 2 0,0015 23 307 318 −726.93 165.759 0.3288 2002 Շեփարդ Կարմեի խումբ
62 LI S/2010 J 1 16,5 2 23 314 335 −724.34 163.2 0.320 2010 Ջեյքոբսոն Կարմեի խումբ
63 XLIX Կորե 16,6 2 0,0015 23 345 093 −723.72 137.371 0.1951 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
64 XLVIII Կիլլենե 16,3 2 0,0015 23 396 269 −731.10 140.148 0.4115 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
65 LVI S/2011 J 2 16,9 1 23 400 981 −731.32 148.77 0.3321 2011 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
66 XLVII Էվկլադե 16,0 4 0,0090 23 483 694 −735.20 163.996 0.2828 2003 Շեփարդ Կարմեի խումբ
67 LIX S/2017 J 1 16,8 2 0,0015 23 483 978 −734.15 149.197 0.3969 2017 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
68 (կորսված) S/2003 J 4 16,7 2 0,0015 23 570 790 −739.29 147.175 0.3003 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
69 VIII Պասիֆե
Pasiphaé.jpg
10,4 60 30 23 609 042 −739.80 141.803 0.3743 1908 Մելոտտ Պասիֆեի խումբ
70 XXXIX Հեգեմոնե 16,0 3 0,0045 23 702 511 −745.50 152.506 0.4077 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
71 XLIII Արքե
Bigs2002j1barrow.png
16,3 3 0,0045 23 717 051 −746.19 164.587 0.1492 2002 Շեփարդ Կարմեի խումբ
72 XXVI Իսոնոե 16,0 4 0,0075 23 800 647 −750.13 165.127 0.1775 2001 Շեփարդ Կարմեի խումբ
73 (կորսված) S/2003 J 9 17,0 1 0,00015 23 857 808 −752.84 164.980 0.2761 2003 Շեփարդ Կարմեի խումբ
74 LVII Էյրենե 15,9 4 0,0090 23 973 926 −758.34 165.549 0.3070 2003 Շեփարդ Կարմեի խումբ
75 IX Սինոպե
Sinopé.jpg
11,4 38 7.5 24 057 865 −739.33 153.778 0.2750 1914 Նիկոլսոն Պասիֆեի խումբ
76 XXXVI Սպոնդե 16,7 2 0,0015 24 252 627 −771.60 154.372 0.4431 2002 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
77 XXVIII Ավտոնոե 15,6 4 0,0090 24 264 445 −772.17 151.058 0.3690 2002 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
78 XIX Մեգակլիտե 15,0 5 0,021 24 687 239 −792.44 150.398 0.3077 2001 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ
79 (կորսված) S/2003 J 2 16,6 2 0,0015 28 570 410 -981.55 153.521 0.4074 2003 Շեփարդ Պասիֆեի խումբ (չհաստատված)

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հերթականությունը բխում է այլ արբանյակների միջև Յուպիտերից միջին հեռավորությունից
  2. Նշանակումը կատարվում է Հռոմեական թվերով նրանց անվանման հերթականությամբ
  3. Բազմաթիվ մասերով ցուցադրված տրամագծերը, օրինակ՝ "60 × 40 × 34", վերաբերվում են որ գնդաձև մարմիններին, և ցույց են տալիս արբանյակի չափերը
  4. Բացսական պարբերությունը հակադարձ շարժման նշումն է
  5. "?" նշումն արվում է այն արբանյակների դեպքում, որոնց պատկանելությունը խմբին հաստատված չէ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Sheppard Scott S.։ «The Jupiter Satellite and Moon Page»։ Carnegie Institution, Department of Terrestrial Magnetism։ Վերցված է 17 July 2018 
  2. Resnick Brian։ «The Jupiter Satellite and Moon Page»։ Vox։ Վերցված է 17 July 2018 
  3. Science Carnegie (16 July 2018)։ «A dozen new moons of Jupiter discovered, including one "oddball"»։ Carnegie Institution for Science (անգլերեն)։ Վերցված է 17 July 2018 
  4. «12 New Moons Found Orbiting Jupiter»։ 17 July 2018։ Վերցված է 17 July 2018 
  5. 5,0 5,1 5,2 «Natural Satellites Ephemeris Service»։ IAU: Minor Planet Center։ Վերցված է 8 January 2011։ «Note: some semi-major axis were computed using the µ value, while the eccentricities were taken using the inclination to the local Laplace plane» 
  6. Scott S. Sheppard։ «Jupiter's Known Satellites»։ Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science։ Վերցված է 17 July 2018 
  7. 7,0 7,1 «Gazetteer of Planetary Nomenclature»։ Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)։ U.S. Geological Survey։ 7 November 2008։ Վերցված է 2 August 2008 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Siedelmann P.K.; Abalakin V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E. և այլք։ (2000). The Planets and Satellites 2000 (Report). IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites. http://www.hnsky.org/iau-iag.htm։ Վերցված է 31 August 2008. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]