Օր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արևն ու Լուսինը (Հարթման Շեդել, «Նյուրնբերգյա ժամանակագրություն», 1493)

Օր, ժամանակի չափման միավոր, մոտավորապես հավասար է այն ժամանակին, որի ընթացքում Երկիր մոլորակը պտտվում է իր առանցքի շուրջ[1]։ Սովորաբար «օր» ասելով նկատի է առնվում արևային օր աստղագիտական հասկացությունը, որով կոչվում է այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում Արևը երկու անգամ հասնում է երկնքում իր ամենաբարձր կետին[2]։

1960 թվականին օրը վերասահմանվել է Երկրի ուղեծրային շարժման հիման վրա և ներառվել Միջազգային համակարգի հիմնական միավորների շարքում։ Օր չափման միավորը վերասահմանվել է որպես 86,400 ՄՀ վայրկյան և նշանակվել d։ Քաղաքացիական օրը սովորաբար կազմված է 86 400 վայրկյանից՝ գումարած կամ հանած կոորդինացիոն վայրկյանը Համաշխարհային կոորդինացված ժամանակում (UTC), իսկ երբեմն էլ ավելացրած կամ հանած այն մեկ ժամ այն վայրերում, որոնք անցնում են ամառային ժամանակի[2][1]։ Օրն ունի 24 ժամի (1440 րոպե, կամ 86400 վայրկյան) և պայմանականորեն բաժանվում է չորս մասի՝ առավոտ, կեսօր, երեկո և գիշեր։ Օրացուցային օրերը կազմում են շաբաթներ, ամիսներ, տարիներ։

Որպես օր սովորաբար առանձնացվում է այն 24 ժամը, որ ընկած է մեկ կեսգիշերից մինչև հաջորդը և համապատասխանում է իր առանցքի շուրջը Երկրի մեկ պտույտի ժամանակին[3]։ Սակայն այն կարող է նշանակել տարբեր ժամանակահատվածներ՝ կախված համատեքստից, օրինակ՝ եթե ասվում է «օր ու գիշեր», որպես օր նկատի է առնվում երկու գիշերների միջև ընկած ժամանակահատվածը, այսինքն՝ արևածագից մինչև մայրամուտ[4], ցերեկը, որ ընկած է մի գիշերվանից մինչև մյուսը[5]։ Օր բառը կարող է վերաբերել նաև շաբաթվա օրվան կամ օրացուցային օրվան, օրինակ՝ երբ հարցնում են. «Ո՞ր օրը»։ Մարդու և բազմաթիվ կենդանիների կենսաբանական ռիթմերը կախված են Երկրի արևային օրվանից և գիշեր-ցերեկ հերթագայությունից։

Երկրի պտույտը իր առանցքի շուրջը

Օրն աստղագիտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղային (2) և արևային (3) օրերի տևողությունների համեմատությունը ուղեծրային և սեփական պտույտների համընկնման դեպքում

Մոլորակի վրա օրվա տևողությունը կախված է նրա պտտման անկյունային արագությունից։ Աստղագիտության մեջ տարբերում են օրերի մի քանի տիպեր՝ կախված հաշվարկման համակարգից։ Եթե որպես պտույտի հաշվարկման կետ վերցվում է հեռավոր աստղ, ապա ի տարբերություն մոլորակային համակարգի կենտրոնական լուսատուի, այդպիսի օրերը ունեն այլ տևողություն։ Օրինակ՝ Երկրի վրա տարբերակվում են միջին արևային օրեր (24 ժամ) և աստղային օրեր (մոտավորապես 23 ժամ 56 րոպե 4 վայրկյան[6])։ Նրանք հավասար չեն միմյանց, որովհետև Արևի շուրջը Երկրի ուղեծրային շարժման պատճառով Երկրի մակերևույթին գտնվող դիտողի համար Արևը պտտվում է հեռավոր աստղերի ֆոնին։

Միջին արևային օրերը կապված են կեղծ «միջին Արևի»՝ երկնային հասարակածող հավասարաչափ շարժվող կետի հետ, որը կատարում է մեկ պտույտ մեկ տարվա ընթացքում։ Միջին օրն ստացվում է արևադարձային տարվա տևողությունը (366,2422 աստղային օր) 365,2422 հավասար մասերի բաժանելիս։ Նրանք էլ իրենց հերթին բաժանվում են 24 ժամի, ժամը՝ 60 րոպեի, իսկ րոպեն՝ 60 վայրկյանի[6]։

Իսկական արևային օր կոչվում է երկու վերին կուլմինացիաների (Արևի կենտրոնի՝ միջօրեականի հարավային մասով (հյուսիսային կիսագնդի համար) երկու հաջորդական անցումների միջև ընկած ժամանակահատվածը, այլ կերպ ասած՝ երկու իսկական կեսօրների միջև ընկած ժամանակահատվածը)։ Որպես այդ օրվա սկիզբ ընդունվում է Արևի կենտրոնի՝ միջօրեականի հարավային մասով անցնելու պահը, Արևի կենտրոնի ժամային անկյունը կոչվում է իսկական ժամանակ։ Իսկական արևային օրը երկար է աստղային օրվանից և նրանց տևողությունը չափվում է տարվա ընթացքում, ինչը կախված է հասարակածի հարթության նկատմամբ խավարածիրի թեքությունից և Արևի շուրջը Երկրի ոչ հավասարաչափ շարժումից[6]։

Միավորների միջազգային համակարգ (ՄՀ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակի օր չափման միավորը (միջազգային՝ d) պատկանում է չափման ոչ համակարգային միավորների թվին և ՄՀ-ի կազմում չի ընդգրկվում։

Մեկ օրը հավասար է 86400 վայրկյանի[7]։ ՄՀ-ում վայրկյանը սահմանվում է որպես կայուն վիճակում գտնվող 133Ցեզիումի ատոմի երկու գերբարակ մակարդակների միջև անցմանը համապատասխանող ճառագայթման 9 192 631 770 պարբերություններին հավասար ժամանակահատված[8]: Համապատասխանաբար, օրը հավասար է 794243384928000 այդպիսի պարբերությունների։

Աստղագիտության մեջ օրը, որ սահմանվում է ՄՀ վայրկյանների միջոցով, կոչվում է հուլյան օր։

Միջին արևային օրերը պարունակում են ոչ ամբողջ թվով վայրկյաններ (օրինակ՝ նրանց տևողությունը 2000,0 դարաշրջանում հավասար է եղել 86400,002 վայրկյանի), ընդ որում՝ միջին արևային օրվա տևողությունը նույնպես անկայուն է Երկրի պտույթի անկյունային արագության փոփոխությունից, որին ենթարկվում է դարի ընթացքում։

Օրվա մշակութային սահմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցերեկային կենդանիների մեծ մասի համար օրն սկսվում է արևածագից և ավարտվում մայրամուտին։ Մարդը, ունենալով իր մշակութային ավանդույթներն ու գիտելիքները, ձևավորել է սեփական պատկերացումներն օրվա սկզբի և օրը մասերի բաժանելու մասին։

Հնում մարդն ժամանակի բաժանումը կատարել է ցերեկվա ու գիշերվա առանձնացմամբ։ Ցերեկն ու գիշերը մեկ օր համարելու մասին ամենավաղ հիշատակումը հանդիպում է Հոմերոի մոտ, ընդ որում՝ օրը նրա ստեղծագործություններում սկսվում է արևածագից։

Հրեական օրն սկսվում է կամ արևի մայր մտնելու հետ, կամ էլ մթնաղին (երբ հայտնվում են երրորդական մեծության աստղերը)։ Քրիստոնեական եկեղեցին ու միջնադարյան Եվրոպան հետևել է այդ ավանդույթին, որն Արևմուտքում հայտնի է որպես «ֆլորենտական հաշվարկ»։ Ըստ այդ համակարգի՝ «ժամը երկուսին» արտահայտությունը նշանակել է «մայրամուտից երկու ժամ անց»։ Այնպիսի հատուկ ամսաթվեր, ինչպիսիք են Ճրագալույցը, Հելոուինը, որոնք նշվում են երեկոն սկսվելու հետ, հին ավանդույթների մնացորդներն են, երբ կրոնական տոներն սկսել են նշել նախորդ օրվա երեկոյան։

Իսլամում օրը հաշվում են արևի մայր մտնելուց մինչև հաջորդ մայրամուտ, այսինքն՝ հորիզոնում արևի լիովին անհետանալը նշանակում է նոր օրվա սկիզբը[9]։

Հին Եգիպտոսում մեկ օր համարվել է արևածագից մինչև հաջորդ արևածագ ընկած ժամանակահատվածը։

Առօրյա կյանքում գիշերը համարվում է նախորդ օրվա շարունակությունը։ Օրինակ՝ «ուրբաթ գիշերը» և «լույս ուրբաթի գիշերը» արտահայտություններն ունեն տարբեր իմաստ։ Սովորաբար գիշերային հաղորդումները ներառվում են նախորդ օրվա ծրագրում։ Գիշերը «այսօր», «երեկ» և «վաղը» արտահայտությունները դառնում են ոչ միանշանակ։

Միջազգային համաձայնություն օրվա սկզբի վերաբերյալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի ժամանակակից համաձայնություն քաղաքացիական օրվա վերաբերյալ, ըստ որի՝ օրն սկսվում է կեսգիշերին՝ ժամը 00:00 (ներառյալ) և ավարտվում ուղիղ 24 ժամ անց՝ ժամը 24:00 (չհաշված)։ Մինչև 1925 թվականը քաղաքացիական օրվանից բացի գոյություն է ունեցել նաև աստղագտական օր, որն սկսվել է կեսօրին։ Ծովագնացության մեջ ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը օգտագործվել է նավիգացիոն կամ ծովային (անգլ.՝ nautical) օր, որը նույնպես սկսվել է կեսօրին, ինչպես աստղագիտական օրը, սակայն մեկ օրվա տարբերությամբ[10]։ Աստղագիտության մեջ օրվա սկիզբը կեսօրը հաշվելու մասին պայմանավորվածությունը մինչ օրս էլ գործում է հուլյան ամսաթվերով առաջնորդվելու դեպքում։

Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունն օգտագործում է օդերևութաբանական օր հասկացությունը։ Ազգային օդերևութաբանական ծառայությունների գործունեությունը համակարգելու նպատակով օդերևութաբանական օրվա սկիզբը տարբեր ժամային գոտիների համար սահմանվել է ըստ UTC-ի.

  • 0 ժամ՝ 19-24 ժամային գոտիներ,
  • 6 ժամ՝ 13-18 ժամային գոտիներ,
  • 12 ժամ՝ 7-12 ժամային գոտիներ,
  • 18 ժամ՝ 1-6 ժամային գոտիներ։

Այսպիսով, օրինակ, Եվրոպայի երկրներում օդերևութաբանական օրն սկսվում է 18:00 (UTC). այդ ժամանակ ամփոփվում են օրվա արդյունքները, հաշվվում օդի ջերմաստիճանի միջին և էքստրեմալ ցուցանիշները և այլն[11]։ Եթե նշված ցանկում առաջին ժամային գոտին UTC+1 գոտին է[12], ապա ստացվում է, որ օդերևութաբանական օրը որոշակի տեղամասում կարող է սկսվել 19:00 մինչև 24:00 միջակայքում՝ ըստ պաշտոնական ժամանակի։

Օրվա հետ կապված հատուկ պայմանավորվածություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակավոր անցագրերի և այլնի վավերականության ժամկետը կարող է ավարտվել կեսգիշերին։ Սակայն եթե ծառայություններ մատոցողի (օրինակ՝ հասարակական տրանսպորտ) փոփոխվող ժամանակացույցն ընդգրկում է, օրինակ, առավոտյան 6:00 մինչև հաջորդ գիշերվա 1:00 (որը կարող է նշվել նաև որպես 25:00), ապա վերջին ժամը կարող է օրինական կերպով դիտարկվել որպես նախորդ օրվա մաս։ Օրինակ՝ քաղաքային ավտոբուսով կամ տրոլեյբուով մեկ ամիս երթևեկելու թույլտվության վավերականության ժամկետն ավարտվում է հաջորդ ամսվա 1-ին միայն հասարակական տրանսպորտի անձնակազմի տվյալ հերթափոխն ավարտվելուց հետո։ «Nederlandse Spoorwegen» հոլանդական երկաթուղու օրական տոմսը վավերական է 28 ժամ՝ 0:00 մինչև 28:00 (այսինքն՝ հաջորդ օրվա 4:00)։ «London Regional Transport» (Լոնդոնի հասարակական տրանսպորտի) տոմսի վավերականության ժամկետն ավարտում է դրանց ակտիվացման հաջորդ օրվա 4:30։

Օրերի բաժանում մասերի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մասերի քանակը, որոնց բաժանվել է օրմ կամ ցերեկն ու գիշերն առանձին-առանձին, կախված է եղել տվյալ ժողովրդի զարգացման աստիճանից և մեծացել է մարդկության զարգացմանը զուգընթաց։ Նոր աշխարհի ժողովուրդների մեծ մասը օրը բաժանել է չորս մասի, որ համապատասխանել են արևի ծագելուն, ցերեկը նրա անցած ուղու ամենաբարձր կետին, արևի մայր մտնելուն և գիշերվա կեսին։ Ըստ ճանապարհորդ Գորրեբոուի վկայության, որը նկարագրել է Իսլանդիան 18-րդ դարի կեսերին, իսլանդացիները օրը բաժանել են 10 մասի։ Արաբները տարբերակել են միայն արևի ծագումը, նրա բարձրանալը և իջնելը, արևի մայր մտնելը, մթնշաղը, գիշերը, աքաղաղի առաջին կանչն ու լուսաբացը։ Սակայն նախկինում ոչ քաղաքակիրթ որոշ ժողովուրդների մոտ կարելի է գտնել օրվա համեմատաբար ճշգրիտ բաժանում, օրինակ՝ Ընկերության կղզիների բնիկները Ջեյմս Կուկի ժամանակներում օրը բաժանել են 18 մասի, որոնց տևողությունը եղել է ոչ միահավասար. առավել կարճ ժամանակահատվածները համապատասխանել են առավոտին ու երեկոյին, ամենաերկարները՝ կեսգիշերին ու կեսօրին[13]։

Օրվա բաժանում 24 հիմնական մասի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակի հաշվարկման ժամանակակից համակարգերում ընդունված է օրվա բաժանումը հավասար տևողություն ունեցող 24 մասերի։

Օրվա այդպիսի բաժանում (բայց մասերի ոչ հավասար տևողություններով) առաջին անգամ հանդիպում է Հին Եգիպտոսում մեր թվարկությունից շուրջ 2100 տարի առաջ. ժամանակի մեջ կողմնորոշվելու այդ համակարգն ընդունել են եգիպտացի քրմերը։ Այդ օրերի 24 ժամերի թվում եղել է մեկ ժամ առավոտյան մթնշաղը, ցերեկվա ինը ժամերը, երեկոյան մթնշաղի մեկ ժամն ու գիշերվա տասներկու ժամերը։ Մեր թվարկությունից շուրջ 1300 տարի առաջ օրվա այդ բաժանումը բարեփոխվել է. օրվա լուսավոր ու մութ հատվածները բաժանվել են 12-ական մասի, ինչի արդյունքում «ցերեկային» ու «գիշերային» ժամերի տևողությունները փոխվել են՝ կախված եղանակից[14]։

Բաբելոնում նույնպես ցերեկն ու գիշերը բաժանվել են 12-ական ժամերի։ Համաձայն Հերոդոտոսի «Պատմության» (II, 109)՝ բաբելացիներից այդ համակարգը փոխառել են հույները, ավելի ուշ՝ հավանաբար եգիպտացիներից կամ հույներից այն վերցրել են հռոմեացիները։ Օրինակ՝ Հռոմում ձմեռը «ցերեկային ժամի» տևողությունը կազմել է շուրջ 45 րոպե։

Հին Հռոմում ցերեկային ժամերը միավորվել են չորս հավասար ժամանակամիջոցների, իսկ գիշերվա ժամերը միավորվել են «պահակության» (հսկողության ժամանակահատվածը) չորս ժամանակահատվածների (երկուսի մինչև կեսգիշեր, երկուսը՝ կեսգիշերից հետո), որոնցից յուրաքանչյուրը ներառել է երեք ժամ[15]։

Միջնադարյան Եվրոպայում օրը մասերի բաժանվել է ըստ եկեղեցական ժամերգությունների, որոնց սկիզբն ու տևողությունը որոշվել է ըստ հին հռոմեական օրացույցի[15]։

16-17-րդ դարերում Ռուսաստանում օրվա ժամերն ունեցել են հավասար տևողություններ, բայց կախված տարվ այս կամ այն ամսված որոշակի ամսաթվից՝ փոխվել է օրվա «ցերեկային» ու «գիշերային» ժամերի քանակը։ Նրանց թիվը տատանվել է 7-ից մինչև 17[16], ընդ որում՝ Կրեմլի ժամացույցներում շարժվել է թվատախտակը, իսկ միակ սլաքը մնացել է անշարժ[17]։ Ժամերգությունների այդ կարգը չեղարկվել է սինոդի կողմից 1722 թվականին, երբ նախկին ժամերի համակարգը փոխվել է ընդհանուր եվրոպականով, ընդ որում՝ օրվա սկիզբը սահմանվել է կեսգիշերը, ոչ թե առավոտը, ինչպես նախկինում էր[18]։

Օրերը հին Ռուսաստանում
Ժամանակաշրջան Ցերեկային ժամերի քանակ Ցերեկվա առաջին ժամի սկիզբը ժամանակակից կարգով Գիշերային ժամերի քանակ Գիշերվա առաջին ժամի սկիզբը ժամանակակից կարգով
27 նոյեմբերի – 1 հունվարի 7 8:30 17 15:30
2–16 հունվարի, 11–26 նոյեմբերի 8 7:21 16 15:21
17 հունվարի – 1 փետրվարի,
26 հոկտեմբերի – 10 նոյեմբերի
9 7:30 15 16:30
2–17 փետրվարի, 10–25 հոկտեմբերի 10 6:21 14 16:21
18 փետրվարի – 5 մարտի,
24 սեպտեմբերի – 9 հոկտեմբերի
11 6:30 13 17:30
6–20 մարտի, 8–23 սեպտեմբերի 12 5:21 12 17:21
21 մարտի – 5 ապրիլի,
23 օգոստոսի – 7 սեպտեմբերի
13 5:30 11 18:30
6–22 ապրիլի, 7–22 օգոստոսի 14 4:21 10 18:21
23 ապրիլի – 8 մայիսի,
23 հուլիսի – 6 օգոստոսի
15 4:30 9 19:30
9–24 մայիսի, 6–22 հուլիսի 16 3:21 8 19:21
25 մայիսի – 5 հուլիսի 17 3:30 7 20:30

Բաժանում 30 հիմնական մասի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանում օրը մասերի բաժանելու հնագույն ավանդույթն իր արտացոլումն է գտել «Ատխարվա վեդայում»։ Համաձայն դրա՝ օրվա լուսավոր մասը (ցերեկ) բաժանվել է հինգ ժամանակաշրջանների՝ «ուդյան Սուրյա» (արևի ծագում), «սամհավա» (կովերի հավաքում), «մադհյամ դինա» (կեսօր), «ապարահնա» (կեսօրից հետո ընկած ժամանակահատված), «աստամ յան» (մայրամուտ)։ Վեդայական գրականության մեջ օրը բաժանվել է հավասար մասերի, բայց ոչ թե 24 մասի, այլ 30 «մուհուրտաների» (1 մուհուրտա = 48 րոպե)։ Մեկ «մուհուրտան» ներառել է 15 «կշիպրա» (1 կշիպրա = 3 րոպե 12 վայրկյան), մեկ «կշիպրան» կազմված է եղել 15 «էտարհիներից» (1 էտարհի = 12,8 վայրկյան), մեկ «էտարհին» ներառել է 15 «իդանի» (1 իդանի = 0,85 վայրկյան)[19]։

Բաժանում 12 հիմնական մասի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանում Հան դինաստիայի տիրապետության տարիներից (206 մ.թ.ա. – 220 մ. թ.) սկիզբ է առել օրը տասներկու հավասար մասերի բաժանելու ավանդույթը՝ ըստ աստղագուշակի տասներկու կենդանիների թվի։ Այդ ավանդույթը հետագայում տարածվել է նաև Ճապոնիայում, Կորեայում և Վիետնամում։ Աստղագուշակի յուրաքանչյուր կենդանու հատկացվել է ժամանակ, որը պայմանականորեն կոչվել է «ժամ», օրինակ՝ «Առնոտի ժամ» (կեսգիշեր) կամ «Ձիու ժամ» (կեսօր)[20]։

Օրվա ժամերի չինական ավանդական բաժանում
Ժամանակ Անվանում Անվան նշանակություն
23:00–01:00 Առնետի ժամ Այն ժամանակը, երբ առնետներն առավել ակտիվ են սնունդ որոնում։ Դրանից բացի, առնետներն առջևի ու հետևի ոտքերի վրա ունեն տարբեր թվով մատներ, ինչի շնորհիվ դարձել են «շրջադարձի», «նոր սկզբի» խորհրդանիշ։
01:00–03:00 Ցլի ժամ Այն ծամանակը, երբ եզներն սկզում են արոճ անել՝ դանդաղ ու հաճույքով։
03:00–05:00 Վագրի ժամ Այն ժամանակը, երբ վագրերն առավել կատաղի են՝ ռիսկի դիմելով որս գտնելու համար։
05:00–07:00 Ճագարի ժամ Այն ժամանակը, երբ հեքիաթային Լուսնային ճագարը Լուսնի վրա բուսական բուսահեղուկ է պատրաստում մարդկանց օգնելու համար։
07:00–09:00 Վիշապի ժամ Այն ժամանակը, երբ վիշապները ճախրում են երկնքում, որպեսզի անձրև գա։
09:00–11:00 Օձի ժամ Այն ժամանակը, երբ օձերը լքում են իրենց բները։
11:00–13:00 Ձիու ժամ Այն ժամանակը, երբ Արևը կանգնած է զենիթում, և երբ մյուս կենդանիները պառկում են հանգստանալու, իսկ ձիերը դեռ ոտքի վրա են։
13:00–15:00 Ոչխարի ժամ Այն ժամանակը, երբ ոչխարներն ու այծերը խոտ են ուտում և հաճախակի միզում։
15:00–17:00 Կապկի ժամ Կապիկների ակտիվ կենսագործունեության ժամանակը։
17:00–19:00 Աքաղաղի ժամ Այն ժամանակը, երբ աքաղաղները հավաքվում են իրենց խմբերով։
19:00–21:00 Շան ժամ Շան՝ շենքը պահպանելու իր պարտականությունները կատարելու ժամանակը։
21:00–23:00 Խոզի ժամ Այն ժամանակը, երբ խոզերն անխռով քնում են։

Աստղային օր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի իր առանցքի շուրջն ունեցած մեկ լրիվ պտույտի ժամանակամիջոցը կոչվում է աստղային օր: Այն հազարամյակների ընթացքում գրեթե մնում է անփոփոխ։ Աստղագետներն այդ ժամանակամիջոցը բաժանում են 24 մասի՝աստղային ժամերի, ժամն էլ իր հերթին 60 րոպեի, րոպեն էլ՝60 վայրկյանի։ Այդ ժամանակի բաժանումը ունի առավելություն, յուրաքանչյուր աստղ ունի իր ծագման և մայր մտնելու որոշակի և հաստատուն ժամանակը, հետևապես հեշտությամբ որոշվում է աստղերի դիրքը երկնքում[21]:

Արեգակնային օր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արեգակի տեսանելի օրապտույտի ժամանակամիջոցը 4 րոպեով երկար է աստղերի տեսանելի պտտման ժամանակամիջոցից։ Աստղագիտական դիտարկումների համար հարմար է աստղային ժամանակը, բայց այն նպատակահարմար չէ առօրյա կյանքում։ Ամեն օր առաջ ընկնելով՝ տարվա մեջ տվյալ աստղագիտական ժամը կարող է լինել գիշերվա և ցերեկվա ցանկացած պահին։ Մարդկային հասարակության կյանքը հարմարեցված է գիշերվա և ցերեկվա փոփոխությունների հետ, նշանակում է անհրաժեշտ է գործ ունենալ ոչ թե աստղային այլ արեգակնային օրվա հետ։ Կեսօրին Արեգակի սկավառակի կենտրոնը գտնվում է միջօրեկանի վրա (հարավային մասում), այդ պահն անվանում են իրական կեսօր: Երկու իրար հաջորդող իրական կեսօրների միջև ընկած ժամանակամիջոցը կոչվում է իրական արեգակնային օր[21]:

Միջին արեգակնային օր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարվա մեջ եղած իրական արեգակնային բոլոր օրերի տևողությունների միջին թվաբանականը կոչվում է միջին արեգակնային օր:

Օրվա մասեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի պտույտը

Շատ հնում օրը բաժանել են երկու մասի.

Այնուհետև ցերեկն ու գիշերը բաժանել են երկուական հավասար մասերի.

Հետագա դարերում տարբեր ժողովուրդներ օրը բաժանում էին ավելի մեծ թվով մասերի Ցերեկն ու գիշերը բաժանել են մասերի

Օրվա այդ մասերը զանազան ժողովուրդների մոտ ունեցել են տարբեր անուններ։ Հայկական անունների հիմքում ընկած է օրվա այդ պահի լուսավորվածությունը կամ տաքացման աստիճանը։

1. Ցերեկվա մասերի անուններն են՝

2. Գիշերվա մասերի անունները՝

Օրը 24 հավասար մասերի բաժանելը գիտության մեջ առաջին անգամ այն օգտագործել և մտցրել է Պտղոմեոսը մեր թվարկության 2-րդ դարում։ Օրվա սկիզբը բոլոր ժողովուրդները միատեսակ չեն ընդունել։ Չինացիները, հրեաները իտալացիները, հայերը, և արևելյան մի շարք ժողովուրդներ օրվա սկիզբը համարել են Արեգակի մայր մտնելու պահը: Բաբելացիները, հույները, եգիպտացիները օրը սկսել են արևածագից։ Ժամանակակից բոլոր ազգերի մոտ թե՛ քաղաքացիական և թե՛ աստղագիտական օրվա սկիզբը համարվում է գիշերվա ժամը 12-ը[22]:

ՍԻ համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԻ համակարգ կամ միավորների միջազգային համակարգ։ Այդ համակարգում միավորները բաշխվում են երեք տեսակի՝ հիմնական, ածանցյալ և արտահամակարգային միավորներ։ Օր մեծությունը չի մտնում Միավորների միջազգային համակարգի մեջ, սակայն թույլատրվում է նրա օգտագործումը հաշվարկներում։ Օրը արտահամակարգային միավոր է, 24 ժամ։ Այս դեպքում 1 օրը՝ 24 ժ =24 ×3600= 86 400 վ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Weisstein, Eric W. (2007)։ «Day»։ Վերցված է 2011-05-31 
  2. 2,0 2,1 Weisstein, Eric W. (2007)։ «Solar Day»։ Վերցված է 2011-05-31 
  3. «day – Definition of day in English by Oxford Dictionaries»։ Oxford Dictionaries – English 
  4. «day» – via The Free Dictionary 
  5. «Definition of DAY»։ www.merriam-webster.com 
  6. 6,0 6,1 6,2 «Время, системы измерения»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  7. Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации. Արխիվացված է Նոյեմբեր 2, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով: Утверждено Постановлением Правительства РФ от 31 октября 2009 г. № 879
  8. : «Unit of time (second)»։ SI Brochure։ BIPM։ Վերցված է 2012 թ․ մարտի 24 
  9. Селешников С. И. История календаря и хронология. — М.: Наука, 1970. — С. 111. — 224 с. — 11 000 экз.
  10. Дерек Хауз. Гринвичское время и открытие долготы. Нулевой меридиан
  11. «Погода и Климат - FAQ по сайту»։ www.pogodaiklimat.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-26-ին։ Վերցված է 2017-10-01 
  12. «Одна из старых карт часовых поясов мира, где показана нумерация часовых поясов от I до XXIV»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-07-13-ին։ Վերցված է 2017-10-01 
  13. «Астрономия»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  14. Бикерман Э. Хронология древнего мира. Ближний Восток и античность. – М., 1976. – С. 11–12.
  15. 15,0 15,1 И. Н. Гансвинд «Время как цикл. Почему циферблат часов размечен цифрами от 1 до 12» Archived 2008-01-17 at the Wayback Machine.
  16. Л. В. Черепнин. Русская хронология, § 14. Сутки и их деление
  17. Эрколе Зани, 1678.
  18. Д. Прозоровский «День, в древней Руси»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  19. Историко-астрономические исследования, XII / Отв. ред. Л. Е. Майстров // А. И. Володарский «Астрономия в Древней Индии». — М., Наука, 1975
  20. Shelly H. Wu. (2005). Chinese Astrology. Publisher: The Career Press, ISBN 1-56414-796-7
  21. 21,0 21,1 Բ. Ե. Թումանյան, Լ. Ա. Վաթյան «Ընդհանուր աստղագիտություն» Երևան 1960 թ. էջ 120
  22. Բ. Ե. Թումանյան, Լ. Ա. Վաթյան «Ընդհանուր աստղագիտություն» Երևան 1960 թ. էջ 125