Յուրայի ժամանակաշրջան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Յուրայի ժամանակաշրջան (համակարգ, փուլ), մեզոզոյան խմբի երկրորդ համակարգը, որը համապատասխանում է Երկրի պատմության մեզոզոյան դարաշրջանի երկրորդ ժամանակաշրջանին։ Հաջորդում է տրիասի ժամանակաշրջանին և նախորդում կավճի ժամանակաշրջանին: Ռադիոլոգիական մեթոդով Յուրայի ժամանակաշրջանի սկիզբը որոշվում է 190–195 մլն տարի, վերջը՝ 135–137 մլն տարի մ․ թ․ ա․, տևողությունը՝ 55–58 մլն տարի։ Յուրայի ժամանակաշրջանը անջատել է ֆրանսիացի երկրաբան Ա․ Բրոնյարը՝ 1829 թվականին։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը ծագում է Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի Յուրայի (Jura) լեռներից։

Ապարներ և տեկտոնական շարժումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրայի հասակի ապարները տարածված են բոլոր մայրցամաքներում։ Ըստ կազմի և ձևավորման պայմանների դրանք խիստ բազմազան են (ծովային և կոնտինենտալ ավազակավային հաստվածքներ, կարբոնատային ապարներ և աղաբեր նստվածքներ, հրաբխային ապարներ)։ Յուրայի հասակի ապարների հետ են առնչված երկաթի (Արևմտյան Եվրոպա), ֆոսֆորիտների, գիպսի, աղերի և այլ օգտակար հանածոների հանքավայրեր։ Հայաստանում Յուրայի ժամանակաշրջանի ապարները (էֆուզիվներ, տուֆաբրեկչիաներ, ավազաքարեր) հայտնի են հանրապետության հյուսիսային և հյուսիս–արևմտյան մասերում, Զանգեզուրում։ Դրանց հետ են կապված պղնձի և բազում մետաղային մի շարք հանքավայրեր (Ալավերդի, Շամլուղ, Ախթալա, Կապան)։ Տեկտոնական շարժումները առավել ինտենսիվ դրսևորվել են Խաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինալային գոտում, որտեղ կազմավորվել են մինչև այժմ պահպանված ծալքավոր լեռնային համակարգեր։ Յուրայի ժամանակաշրջանում տեղի է ունենում Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների իջվածքների առաջացումը, որը հետևանք է, հավանաբար, մայրցամաքների շարժման, հատկապես Գոնդվանայի տրոհման։ Տրոհման զոնաների հետ կապված են հրաբխականության ակտիվ դրսևորումներ (Արևելյան Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիման, որ համեմատաբար չոր էր յուրայի սկզբում, միջին յուրայում դառնում է խոնավ։ Ուշ յուրայում պարզորոշ արտահայտվում է կլիմայական զոնայնությունը։

Բուսականություն և կենդանիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրայի ժամանակաշրջանի բուսականությունը աչքի է ընկնում ձարխոտերի և բազմազան մերկասերմերի գերակշռությամբ։ Կենդանական աշխարհում անողնաշարավորների բնորոշ ներկայացուցիչներն էին ամոնիտները և բելեմնիտները։ Լայնորեն տարածված էին զանազան երկփեղկանիներ։ Ողնաշարավորները հիմնականում ներկայացված էին խոշոր չափերի հասնող ցամաքային և լողացող մողեսներով։ Երևան են գալիս ծովային կոկորդիլոսներն ու կրիաները, առաջին ատամնավոր թռչունները։

Նստվածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում յուրայի նստվածքները մեծ տարածում ունեին Արևելաեվրոպական պլատֆորմի, Արևմտասիբիրական դաշտավայրի սահմաններում, հարավային ծալքավոր զոնաներում (Կարպատներ, Ղրիմ, Կովկաս, Պամիր, Անդրբայկալ)։ Յուրայի ժամանակաշրջանի նստվածքները պարունակում են ածխի համաշխարհային պաշարների 14% –ը և նավթի մոտ 15%-ը։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ածխի խոշոր հանքավայրեր կային Արևելյան Սիբիրում, Անդրբայկալում, Անդրկովկասում, արտասահմանում՝ Բալկանյան թերակղզում, Իրանում, Մոնղոլիայում, ՉԺՀ–ում։ Նավթի և գազի հանքավայրեր հայտնի են Մանգիշլակում, Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Մերձավոր և Միջին Արևելքում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 135 CC-BY-SA-icon-80x15.png