Հնդկական օվկիանոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հնդկական օվկիանոս

Հնդկական օվկիանոս[1], աշխարհի՝ մեծությամբ երրորդ օվկիանոսը։ Այն ընդգրկոմ է երկրագնդի ջրային մակերեսի մոտ 20 տոկոսը։ Նրա սահմաներն են հյուսիսից՝ Ասիան, հարավից՝ Անտարկտիդան, արևմուտքում՝ Աֆրիկան, արևելքում՝ Ավստրալիան։ Նրա մակերևույթի ամբողջ մակերեսն է 73,5 միլիոն քառակուսի կիլոմետր։ Հյուսիսից ողողում է Ասիայի, արևմուտքից՝ Աֆրիկայի, արևելքից՝ Ավստրալիայի ափերը, հարավից սահմանակցում է Անտարկտիդային։ Ատլանտյան օվկիանոսի հետ սահմանը գտնվում է արևելյան երկայնության 20°, իսկ Խաղաղից արևելյան երկայնության 146° 55'-ում։ Ամենահյուսիսային կետը Հնդկական օվկիանոսի մոտ հյուսիսային լայնության 30°-ն է, որը գտնվում է Պարսից ծովում։ Հնդկական օվկիանոսի լայնությունը կազմում է մոտ 10000 կմ՝ Ավստրալիայի և Աֆրիկայի հարավային կետերի միջև։

Անվան ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հույները օվկիանոսի իրենց հայտնի արևմտյան մասը ծովերի և ծոցերի հետ միասին անվանել են Էրիթրեական ծով (հին հուն․՝ Ἐρυθρά θάλασσα՝ Կարմիր, իսկ հին ռուսական աղբյուրներում՝ Սև ծով)։ Հետզհետե այդ անվանումը վերաբերել է միայն մոտակա ծովին, իսկ օվկիանոսը ստացել է անվանումը Հնդկաստանով, ավելի հայտնի այդ ժամանակ իր աստվածություններով ցամաքի երկրներում։ Այդպես Ալեքսանդր Մակեդոնացին մ. թ. ա. IV դարում անվանում է այն հնդկական պեգալոս (հին հուն․՝ Ἰνδικόν πέλαγος)՝ «Հնդկական ծով»։ Արաբների մոտ այն հայտնի է ինչպես Բար-Էլ-Հինդ (ժամանակակից արաբերենով՝ المحيط الهندي‎‎՝ ալ - մուհյթ ալ-հինդի)՝ «Հնդկական օվկիանոս»։ 16-րդ դարից հռոմեական գիտնական Պլինեյ Ավագի կողմից հաստատվեց դեռ I դարում Օկեանուս Ինդիկուս անվանումը (լատ.՝ Oceanus Indicus)՝ Հնդկական օվկիանոս։[2]

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օվկիանոսների հիմնական ձևաբանական բնութագրերը
(«Օվկիանոսների քարտեզագրքի» տվյալներով. 1980 թվական)[3]
Օվկիանոսներ Ջրի
մակերևույթի
մակերեսը, մլն.կմ²
Ծավալը,
մլն.կմ³
Միջին
խորությունը,
մ
Օվկիանոսի
առավելագույն խորությունը,
մ
Ատլանտյան 91,66 329,66 3736 Պուերտո Ռիկո փողրակ (8742)
Հնդկական 76,17 282,65 3711 Զոնդյան փողրակ (7209)
Հյուսիսային սառուցյալ 14,75 18,07 1225 Գրենլանդական ծով (5527)
Խաղաղ 178,68 710,36 3976 Մարիանյան իջվածք (11 022)
Համաշխարհային 361,26 1340,74 3711 11 022

Հնդկական օվկիանոսը գլխավորապես գտնվում է Հյուսիսային կամ Խեցգետնի արևադարձից դեպի հարավ, հյուսիսում՝ Եվրասիայի, արևմուտքում՝ Աֆրիկայի, արևելքում՝ Ավստրալիայի և հարավում՝ Անտարկտիդայի միջև [4]: Ատլանտյան օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Ասեղի հրվանդանի միջօրեականով (արլ.ե. 20° մինչև Անտարկտիդայի առափնյան (Մոդ թագուհու երկիր)): Խաղաղ օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է՝ Ավստրալիայից հարավի Բասի նեղուցի արևելյան սահմանից մինչև Թասմանիան, այնուհետև արլ.ե. 146°55’ միջօրեականով մինչև Անտարկտիդան, Ավստրալիայից հյուսիս՝ Անդամանյան ծովի և Մալակկայի նեղուցի միջև, այնուհետև Սումատրա կղզու հարավարևմտյան ափով, Զոնդյան նեղուցով, Ճավա կղզու հարավային ափով, Բալի և Սավու ծովերի հարավային սահմաններով, Արաֆուրյան ծովի հյուսիսային սահմանով, Նոր Գվինեայի հարավարևմտյան սահմանով և Տորեսի նեղուցի արևմտյան սահմանով[5]: Երբեմն օվկիանոսի հարավային մասը [հվ.լ. 35° հյուսիսային սահմանով (ջրի շրջանառության և մթնոլորտի հատկանիշով) մինչև հվ.լ. 60° (հատակի ռելիեֆի բնույթով)], դասում են Հարավային օվկիանոսին, որը պաշտոնապես չի առանձնացվում[6]:

Ծովեր, ծոցեր, կղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական օվկիանոսի ծովերի, ծոցերի և նեղուցների մակերեսը կազմում է 11,68 միլիոն կմ² (օվկիանոսի ընդհանուր մակերեսի 15 %-ը), ծավալը՝ 26,84 միլիոն կմ³ (9,5%): Օվկիանոսի ափերի երկայնքով տեսակայված ծովերը և հիմնական ծոցերն են (ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ)՝ Կարմիր ծով, Արաբական ծով (Ադենի ծոց, Օմանի ծոց, Պարսից ծոց), Լակադիվյան ծով, Բենգալյան ծոց, Անդամանյան ծով, Թիմորյան ծով, Արաֆուրյան ծով (Կարպենտարիա ծոց), Մեծ Ավստրալիական ծոց, Մոուսոնի ծով, Դևիսի ծով, Համագործակցության ծով, Տիեզերագնացների ծով (վերջին չորս ծովերը երբեմն վերագրում են Հարավային օվկիանոսին):

Որոշ կղզիներ, ինչպիսիք են օրինակ, Մադագասկարը, Սոքոթրան, Մալդիվները համարվում են հնագույն մայրցամաքների մի մասը, մյուսները՝ Անդամանյան, Նիկոբարյան կամ Ծննդյան կղզին, ունեն հրաբխային ծագում։ Հնդկական օվկիանոսի խոշորագույն կղզին Մադագասկարն է՝ 590 000 կմ²: Ամենախոշոր կղզիները և արշիպելագներն են՝ Թասմանիա, Շրի Լանկա, Կերգելեն արշիպելագ, Անդամանյան կղզիներ, Մելվիլյան կղզիներ, Մասկարենյան կղզիներ (Ռեյունիոն, Մավրիկիոս), Կենգուրու, Նիաս, Մենտավայան կղզիներ (Սիբերուտ), Սոքոթրա, Գրուտ-Այլենդ, Կոմորյան կղզիներ, Տիվի կղզեխումբ (Բատերստ), Զանզիբար, Սիմելուե, Ֆյուրնո կղզիներ (Ֆլինդերս), Նիկոբարյան կղզիներ, Քեշմ, Քինգ, Բահրեյնի կղզիներ, Սեյշելյան կղզիներ, Մալդիվներ, Չագոս արշիպելագ:

Flinders island.jpg
Sunrise Dar es Salaam Beach.jpg
Beach sunset Perth.jpg
One Palm Point, Panaitan Island.JPG
Ֆլինդերս կղզի Օվկիանոսի տեսքը Տանզանիայի առափնյայից Մայրամուտը Ավստրալիայի ծովափում Ուջունգ Կուլոնի ազգային պարկ, Ինդոնեզիա

Օվկիանոսի ձևավորման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ յուրայի ժամանակաշրջանում հնագույն սուպերմայրցամաք Գոնդվիանան սկսեց մասերի բաժանվել։ Արդյունքում առաջացան Աֆրիկան Արաբական պլատֆորմի հետ, Հինդուստան և Անտարկտիդան Ավստրալիայի հետ։ Այդ գործընթացը ավարտվել է յուրայի և կավճային դարաշրջանների սահմանագծին (140-130 միլիոն տարի առաջ), և սկսեց ձևավորվել ժամանակակից Հնդկական օվկիանոսի երիտասարդ իջվածքը։ Կավճային դարաշրջանում օվկիանոսի հատակը ընդլայնվում էր Հինդուստանի դեպի հյուսիս տեղաշարժվելու և Խաղաղ ու Թետիս օվկիանոսների մակերեսի կրճատման հաշվին։ Ուշ կավճային ժամանակաշրջան սկսվել է Ավստրալիա-Անտարկտիկական մայրցամաքի մասնատումը։ Նույն ժամանակ նոր ռիֆտային զոնայի առաջացման արդյունքում Արաբական սալը անջատվել է Աֆրիկյան սալից, և առաջացել են Կարմիր ծովը և Ադենի ծոցը: Կայնոզոյի դարաշրջանի սկզբում դադարել է Հնդկական օվկիանոսի ընդարձակումը Խաղաղ օվկիանոսի կողմը, սակայն շարունակել է ընդլայնվել Թետիս ծովի կողմը։ Էոցենի դարաշրջանի վերջում և օլիգոցենի դարաշրջանի սկզբում տեղի է ունեցել Հինդուստանի Ասիական մայրցամաքի հետ բախումը[7]:

Այսօր տեկտոնական սալերի շարժումը շարունակվում է։ Այդ շարժման առանցքն են համարվում Աֆրիկա-Անտարկտիկական լեռնաշղթայի, Կենտրոնա-Հնդկական լեռնաշղթայի և Ավստրալա-Անտարկտիկական բարձունքի միջինօվկիանոսյան ռիֆտային զոնաները։ Ավստրալական սալը շարունակում է իր շարժը դեպի հյուսիս տարեկան 5-7 սմ արագությամբ։ Նույն ուղղությամբ տարեկան 3-6 սմ արագությամբ շարունակում է իր շարժը Հնդկական սալը։ Արաբական սալը շարժվում է դեպի հյուսիս-արևելք տարեկան 1-3 սմ արագությամբ։ Աֆրիկական սալից շարունակում է առանձնանալ Սոմալիական սալը Արևելա-Աֆրիկյան ռիֆտային զոնայով, որը շարժվում է տարեկան 1-2 սմ արագությամբ հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ[8]: 2004 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Հնդկական օվկիանոսում Սիմելուե կղզու մոտ, որը գտնվում է Սումատրա (Ինդոնեզիա) կղզու հյուսիս-արևմտյան ափի մոտ, տեղի է ունեցել պատմության մեջ դիտվող ամենահզոր մինչև 9,3 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժ: Դրա պատճառ է հանդիսացել մոտ 1200 կմ երկրակեղևի տեղաշարժը 15 մ տարածության վրա սուբդիկցիայի զոնայի երկայնությամբ, ինչի արդյունքում Հինդուստանի սալը տեղաշարժվել է Բիրմայի սալի տակ։ Երկրաշարժը առաջացրել է ցունամի, որն էլ դարձել է հսկայական ավերածությունների և մեծ թվով զոհերի պատճառ (մինչև 300 հազար մարդ)[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 51. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип.. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — С. 75—76.
  3. Օվկիանոսների քարտեզագիրք. Տերմիններ, հասկացություններ, տեղեկատվական աղյուսակներ.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85
  4. Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А.М.Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988. — С. 527—530
  5. Большая Российская энциклопедия. Т.11. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 228
  6. «Южный океан»։ Российские универсальные энциклопедии Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-08-04-ին։ Վերցված է 2012-07-24 
  7. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984. — С. 142—191.
  8. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984. — С. 10—15.
  9. «Землетрясение в Индийском океане в 2004 году. Данные цунами»։ Цунами.ком։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-06-23-ին։ Վերցված է 2012-06-20 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիր մոլորակի օվկիանոսներ