Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սառուցյալ օվկիանոս
Երկիր մոլորակի օվկիանոսներ

Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս[1] կամ Սառուցյալ օվկիանոս[1], աշխարհի ամենափոքր և ամենացածր օվկիանոսը։ Այն եզրափակված է մի կողմից Եվրասիայով և մյուս կողմից Հյուսիսային Ամերիկայով։ Նրա մակերևույթի ընդհանուր մակերեսն է 14,056,000 քառակուսի կիլոմետր, ինչը գրեթե համընկնում է Ռուսաստանի չափերի հետ։ [2]

Օվկիանոսի ջրի ծավալը կազմում է 18,07 մլն. կմ3։ Միջին խորությունը 1225 մ է, իսկ ամենամեծ խորությունը՝ 5527 մ, Գրենլանդական ծովում է։ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի հատակի ռելիեֆի մեծ մասը զբաղեցնում են խութերը (օվկիանոսի հատակի ավելի քան 45 %-ը) և մայրցամաքների ծայրամասերի ստորջրյա հատվածները (հատակի մինչև 70 %-ը)։ Ընդունված է օվկիանոսը բաժանել ջրային երեք տարածքների՝ Արկտիկական ավազան, Հյուսիս-Եվրոպական ավազան, Կանադական ավազան։ Բևեռային դիրքի շնորհիվ օվկիանոսի կենտրոնական մասի մակերեսի սառցաշերտը պահպանվում է ողջ տարվա ընթացքում, թեև գտնվում է շարժման մեջ։

Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ջրերը ողողում են Դանիայի (Գրենլանդիա), Իսլանդիայի, Կանադայի, Նորվեգիայի, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի ափերը։ Օվկիանոսի վերահսկողության իրավունքի հարցը միջազգային մակարդակում հստակ սահմանված չէ։ Այն մասնակիորն սահմանված է Արկտիկայի երկրների ազգային օրենսդրություններում ու միջազգային իրավական համաձայնագրերում։ Տարվա մեծ մասը օվկիանոսն օգտագործվում է բեռների տեղափոխման համար, որ իրականացնում են Ռուսաստանը՝ Հյուսիսային ծովային ուղով, և ԱՄՆ-ն ու Կանադան՝ Հյուսիսարևմտյան անցումով։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել]

Օվկիանոսը որպես ինքնուրույն առանձնացվել է աշխարհագրագետ Վարենիուսի կողմից 1650 թվականին Հիպերբորեական օվկիանոս անունով («Հեռավոր հյուսիսում գտնվող օվկիանոս», հին հուն․՝ Βορέαςհյուսիսային քամու առասպելական աստված կամ այլ կերպ՝ Հյուսիս, հին հուն․՝ ὑπερ- – նախածանց, որը ցույց է տալիս ինչ-որ բանի գերազանցումը): Այն ժամանակների արտասահմանյան աղբյուրներում կիրառվում էին նաև հետևյալ անվանումները՝ Oceanus Septentrionalis – «Հյուսիսային օվկիանոս» (լատ.՝ Septentrio — հյուսիս), Oceanus Scythicus — «Սկյութական օվկիանոս» (լատ.՝ Scythae — սկյութացի), Oceanes Tartaricus — «Թարթարյան օվկիանոս»[3], Μare Glaciale — «Սառուցյալ ծով» (լատ.՝ Glacies — սառույց): Ռուսական հողի վախճանի մասին ասքում Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսը կոչվել է «Դիշյուչիմ մորեմ»: 17-18-րդ դարերի ռուսական քարտեզների վրա կիրառվում են հետևյալ անվանումները՝ Ծով օվկիանոս, Սառուցյալ ծով օվկիանոս, Սառուցյալ ծով, Հյուսիսային կամ Սառուցյալ ծով, Սառուցյալ օվկիանոս, Հյուսիսային Բևեռային ծով, իսկ ռուսազգի ծովագնաց, ծովակալ Ֆեոդոր Լիտկեն 19-րդ դարի 20-ական թվականներին այն անվանել է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս [4]: Այլ երկրներում լայնորեն կիրառվում է անգլ.՝ Arctic Ocean — «Արկտիկական օվկիանոս» անվանումը, որը 1845 թվականին օվկիանոսին տվել է Լոնդոնյան աշխարհագրական միությունը [5]:

1935 թվականի հունիսի 27ԽՍՀՄ Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի որոշմամբ ընդունվել է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս անվանումը, որը համապատասխանում էր այն ձևին, որն օգտագործվում էր Ռուսաստանում 19-րդ դարի սկզբից, և մոտ էր ռուսական ավելի վաղ անվանումներին [6]:

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Օվկիանոսների հիմնական ձևաբանական բնութագրերը
(«Օվկիանոսների քարտեզագրքի» տվյալներով. 1980 թվական)[7]
Օվկիանոսներ Ջրի
մակերևույթի
մակերեսը, մլն.կմ²
Ծավալը,
մլն.կմ³
Միջին
խորությունը,
մ
Օվկիանոսի
առավելագույն խորությունը,
մ
Ատլանտյան 91,66 329,66 3736 Պուերտո Ռիկո փողրակ (8742)
Հնդկական 76,17 282,65 3711 Զոնդյան փողրակ (7209)
Հյուսիսային սառուցյալ 14,75 18,07 1225 Գրենլանդական ծով (5527)
Խաղաղ 178,68 710,36 3976 Մարիանյան իջվածք (11 022)
Համաշխարհային 361,26 1340,74 3711 11 022


Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսը գտնվում է Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի միջև: Ատլանտյան օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Հուդզոնի նեղուցի արևելյան մասով, այնուհետև Դևիսի նեղուցի միջով և Գրենլադիա կղզու ափով մինչև Բրուստեր հրվանդանը, Դանիական նեղուցի միջով մինչև Իսլանդիա կղզու վրա գտնվող Ռեյդինուպյուր հրվանդանը, նրա առափնյայով մինչև Գերպիր հրվանդանը, այնուհետև Ֆարերյան կղզիների մոտ, այնուհետև Շետլանդյան կղզիների մոտ և 61° հյուսիսային լայնությամբ մինչև Սկանդինավյան թերակղզին[8]: Միջազգային հիդրոգրաֆիկ կազմակերպության տերմինաբանության մեջ Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի սահմանն անցնում է Գրենլադիայից Իսլանդիայի միջով, այնուհետև Շպիցբերգենի մոտ, այնուհետև Արջի կղզու միջով և մինչև Նորվեգիայի առափնյան, ինչը Ատլանտյան օվկիանոսի կազմի մեջ է ներառում Գրենլանդական և Նորվեգական ծովերը[9]: Խաղաղ օվկիանոսի հետ սահմանը համարվում է Բերինգի նեղուցի գիծը Դեժնյովի հրվանդանից մինչև Արքայազն Ուելսի հրվանդանը: Միջազգային հիդրոգրաֆիկ կազմակերպության տերմինաբանության մեջ սահմանն անցնում է Հյուսիսային բևեռային շրջանով Ալյասկայի և Սիբիրի միջև, որը նույն տերբինաբանության մեջ բաժանում է Չուկոտի և Բերինգի ծովերը: Միևնույն ժամանակ, որոշ օվկիանոսագետներ Բերինգի ծովը դասում են Հյուսիսային աառուցյալ օվկիանոսին[10]:

Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը ամենափոքրն է օվկիանոսների թվում: Օվկիանոսի սահմանները որոշելու մեթոդներից կախված, նրա մակերեսը կազմում է 14,056-ից[11] մինչև 15,558[12] միլիոն կմ², այսինքն Համաշխարհային օվկիանոսի մոտ 4%-ը: Ջրի ծավալը կազմում է 18,07 միլիոն կմ³: Որոշ օվկիանոսագետներ[13] դիտում են այն որպես Ատլանտյան օվկիանոսի ներքին ծով: Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը համարվում է ամենասակավաջուրը օվկիանոսների թվում, նրա միջին խորությունը կազմում է 1225 մ (առավելագույն խորությունը՝ 5527 մետր է, որը գտնվում է Գրենլանդական ծովում)[14][15]: Ջրափնյա գծի երկարությունը կազմում է 45 389 կմ[11]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 53։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Michael Pidwirny (2006)։ «Introduction to the Oceans»։ www.physicalgeography.net։ http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html։ Վերցված է 2006 թ․ դեկտեմբերի 7–ին։ 
  3. «van Schagen 1680 World & Continents - 5 maps»։ The International Antiquarian Mapsellers Association։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-03-ին։ http://www.webcitation.org/65AAXAnVO։ Վերցված է 2011-10-21։ 
  4. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип.. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — С. 170
  5. Северный Ледовитый океан / Е. Г. Никифоров, А. О. Шпайхер // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — Третье изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978
  6. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип.. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — С. 170
  7. Օվկիանոսների քարտեզագիրք. Տերմիններ, հասկացություններ, տեղեկատվական աղյուսակներ.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85
  8. Большая Российская энциклопедия. Т.2. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — С. 445
  9. Международная гидрографическая организация. Limits of oceans and seas (special publication 23). — 3. — Монте-Карло, 1953. — P. 11—12. — 39 p.
  10. Ned Allen Ostenso։ «Arctic Ocean»։ Britannica։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-03-09-ին։ http://www.webcitation.org/6EzBjfkvq։ Վերցված է 2013-03-07։ 
  11. 11,0 11,1 «Arctic Ocean»։ ЦРУ։ 2012-11-15։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xq.html։ Վերցված է 2013-03-07։ 
  12. «Volumes of the World's Oceans from ETOPO1»։ Национальное управление океанических и атмосферных исследований։ 2012-11-15։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-03-15-ին։ http://www.webcitation.org/6F8x9dKiZ։ Վերցված է 2013-03-07։ 
  13. Tomczak, Matthias & J Stuart Godfrey. Chapter 7. Arctic oceanography; the path of North Atlantic Deep Water // Regional Oceanography: an Introduction. — 2. — Дели: Daya Publishing House, 2003. — P. 83—104. — 390 p. — ISBN 8170353076.
  14. Кравчук П. А. Рекорды природы. — Л.: Эрудит, 1993. — 216 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
  15. Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А.М.Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988. — С. 546—551.