Հին Եգիպտոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հին Եգիպտոս, հյուսիսային Աֆրիկայի հինավուրց քաղաքակրություններից մեկը, որը կենտրոնացված էր Նեղոս գետի ստորին հատվածում, որտեղ այժմ տեղակայված է Եգիպտոսը: Նախապատմական Եգիպտոսը համախմբվեց մոտ մ.թ.ա. 3100 թվականին (ըստ եգիպտական պայմանական ժամանակագրության),[1] որը քաղաքականապես միավորեց Վերին և Ստորին Եգիպտոսները՝ Մենեսի գլխավորությամբ (հաճախ նույնականացվում էր Նարմերի հետ)[2]: Հին Եգիպտոսի պատմությունը բաժանված է պայմանական ժամանակաշրջաններով. հին թագավորությունը համապատասխանում է Վաղ Բրոնզե դարին, Միջին Թագավորությունը՝ Միջին Բրոնզե դարին և Նոր թագավորությունը՝ Ուշ Բրոնզե դարին:

Եգիպտոսը հասավ իր հզորության գագաթնակետին Նոր Թագավորության ժամանակաշրջանում, որը կառավարում էր Նուբիայի մեծ մասը և Մերձավոր Արևելքի զգալի մասը, որից հետո այն դանդաղ անկում է ապրում: Իր պատմության ընթացքում Եգիպտոս ներխուժել կամ նվաճվել է մի շարք օտար ուժերի կողմից, այդ թվում հիքսոսների, լիվիացիների, նուբիացիների, ասորեստանցիների, Աքեմենյան պարսիկների կողմից և մակեդոնացիների՝ Ալեքսանդ Մակեդոնացու հրամանատարությամբ: Ալեքսանդրի մահից հետո ձևավորվեց Հռովմեական Պտղոմեոսյան Թագավորությունը, որը ղեկավարեց Եգիպտոսը մինչև մ.թ.ա. 30 թվականը, երբ Կլեոպատրան գերի ընկավ Հռովմեական Կայսրությանը և Եգիպտոսը դարձավ հռովմեական գավառ[3]:

Հին Եգիպտական քաղաքակրթության հաջողությունը մասնակիորեն կապված էր գյուղատնտեսության համար Նեղոս գետի պայմաններին հարմարվելու ունակությունից: Նեղոսի վարարումներից և ոռոգումներից առաջանում էին բերրի դաշտավայրեր, որոնք նպաստում էին գյուղատնտեսությանը, որը ապահովվում էր ավելի խիտ բնակչության առկայությանը և հասարակական բարեկեցության և մշակույթի զարգացմանը: Եգիպտոսի կառավարությունը խրախուսել է հովտային հանքավայրերի շահագործմանը և հարակից ամայի շրջանների օգտագործմանը, խմբային շինարարական աշխատանքներին և գյուղատնտեսական նախագծերի կազմակերպմանը, շրջակա շրջանների հետ առևտուր իրականացմանը, ինքնուրույն վաղ գրավոր համակարգի զարգացմանը, զինված ուժերին, որոնք նպատակ ունեին դիմակայել օտարերկրյա թշնամիններին և նպաստել Եգիպտոսի հաստատմանը: Այս գործունեությունը խթանելու և կազմակերպելու համար եղել են ազնվական գրագիրներ, կրոնական առաջնորդներ և կառավարիչների բյուկրատիա, որոնք վերահսկվում էին փարավոնի կողմից, որը ապահովում էր եգիպտական ժողովրդի համագործոկցությանը և միասնությանը կրոնական համոզմունքների համատեքստում[4][5]:

Հին Եգիպտացիների բազմաթիվ ձեռքբերումներց էին քարհանքերի և շինարարական տեխնիկան, որոնք նպաստում էին մոնումենտալ բուրգերի, տաճարների և սրբավայրերի կառուցմանը, մաթեմատիկայի համակարգը, գործնական բժշկության արդյունավետ համակարգը, ոռոգման համակարգերը և գյուղատնտեսական արտադրության տեխնիկան, առաջին հայտնի տախտակե նավակները, եգիպտական հախճապակին և ապակե ճարտարարարվեստը, գրականության նոր ժանրերը և խեթերի հետ կնքված առաջին հռչակավոր խաղաղության պայմանագրերը[6]: Հին Եգիպտոսը կայուն ժառանգություն է թողել: Նրա արվեստը և ճարտարապետությունը լայնորեն տարածված էին և նրա հագույն իրերեը տարածվեցին աշխարհի հեռավոր անկյուներում: Ժամանակակից եվրոպացիների կողմից Եգիպտոսում իրականցված պեղումները և հագույն գտածոների հայտնաբերումը հանգեցրին եգիպտական քաղաքակրթության գիտական հետաքննությանը և նրա մշակութային ժառանգության ավելի բարձր գնահատմանը:[7]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Եգիպտոսի քարտեզը, տվայալ ժամանակաշրջանի խոշոր քաղաքներն դինաստիայի ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա.3150-մթ.ա.30 )

Նեղոսը իր տարածաշրջանի մարդկության համար ամբողջ պատմության ընթացքում եղել է փրկության օղակ[8]: Նեղոսի բերրի գետահովիտները մարդկանց հնարավորություն էին տալիս զբաղվել գյուղատնտեսությամբ[9]: Նեղոսի հովտում սկսել են ապրել մոտ 120.000 տարի առաջ:

Նախապատմանական ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նաքադա II-ի սափորը՝ զարդարված վիթերով (նախապատմական ժամանակաշրջան)

Նախապատմական ժամանակաշրջանում Եգիպտոսի կլիման նվազ արգասաբեր էր, քան այսօր: Եգիպտոսի խոշոր շրջանները ծածկված էին սավաննաներով, որտեղով անցնում էին անասունների հոտերը: Բոլոր շրջաններում բուսականությունը և կենդանական աշխարհը հարուստ էր և Նեղոսը իր վարարաումներով աջակցում էր բնակչությանը: Որսորդությունը տարածված զբաղմուն էր բոլոր եգիպտացիների համար նաև այն ժամանակաշրջանում, երբ շատ կենդանիներ դեռ ընտելացված չէին[10]:

Սկսած մ.թ.ա. 5500 թվականից Նեղոսի հովտում ապրող փոքր ցեղերը մի շարք մշակույթների կրողն են եղել, որն արտահայտվել է անասնապահության, գյուղատնտեսության, երկրագործության մեջ և նրանք հայտնի են իրենց խեցեղենով ու անձնական իրերով, ինչպիսիք են սանրերը, ապարանջանները և ուլունքներով: Այս վաղ մշակույթների ամենամեծ կենտրոնը Վերին (հարավային ) Եգիպտոսում գտնվող ա Բադարի քաղաքն էր, որն հայտնի էր իր բարձրորակ կերամիկայով, քարե և պղնձե գործիքներով [11]:

Նեկենից գտնված վաղ գերեզմանի նկար մ.թ.ա. 3500 թվական. Նաքադա, հավանաբար Գերզեհ մշակույթ

Բադարիին հաջորդեց Ամրատիան (Նաքադա I) և Գերզեն [12] (Նաքադա II), որոնք բերեցին մի շարք տեխնոլոգիական բարեփոխումներ: Մինչև Նաքադա I -ի ժամանակաշրջանը եգիպտացիները ենթադրաբար Եթովպիայից վերցրել են օպսիդիանը, դրանից պատրաստել շեղբեր և այլ քարե գործիքներ[13] : Նաքադա II-ի ժամանակաշրջանում գոյություն ունեն Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես Քանանայի , Բինլոսի ափերի հետ շփման վաղ պացույցներ[14]: Մոտ 1,000 տարիների ընթացքում Նագադայի մշակույթը զարգացավ, հզոր քղաքակրթության մեջ ստեղծվեցին մի քանի փոքր գյուղատնտեսական համայքներ, որի ղեկավարները լիովին վերահսկում էին Նեղոսի հովիտի մարդկանց և ռեսուրսները[15]: Նեկենում (հունարեն Հիերիկոնպոլիս), իսկ ավելի ուշ Աբիդոսում իշխանության կենտրոն հիմնելիս Նաքադա III-ը ընդլայնել է Եգիպտոսի հյուսիսային ուղղությունը Նեղոսի երկանքով[16]: Նրանք նաև առևտրական կապեր էին հաստատում Նուբիայի հարավային շրջանների հետ[16]:

Նաքադայի մշակույթը ստեղծում էր տարատեսակ նյութական մշակութային իրեր, որոնք արտացոլում էին բարձր խավի աճող ուժն ու հարստությունը, ինչպես նաև նրանց անձնական օգտագործման իրերը, որոնք ներառում էին սանրեր, փոքր արձանիկներ, ներկված խեցեղեն, բարձրորակ դեկորատիվ քարե ծաղկամաններ, կոսմետիկ հարդարման միջոցներ, ոսկուց, լապիսից ու փղոսկրից պատրաստված զարդեր: Նրանք նաև մշակեցին կերամիկական ջնարակ, որը հայտնի է նաև որպես ֆայենցիա, որը օգտագործվել Հռոմում գավաթների, զմուռսների և ֆիգուարանների զարդարման համար[17]: Նագադայի մշակույթի վերջին շրջանում սկսեցին օգտագործել գրավոր խորհրդանիշներ, որոնք ի վերջո մշակվեցին դառնալով հիերոգլիֆներ, որոն օգտագործվելու էր հին եգիպտական լեզուն գրելու համար[18]:

Վաղ Դինաստիական ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 3050– մ.թ.ա.2686 )[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջագետքի շումերա-աքադական քաղաքակրթությանը և հին Էլամին: Մ.թ.ա. երրորդ դարում եգիպտացի քուրմ Մանեթոն կանոնակարգեց Մենես փարավոնի դինասիան մինչև իր ժամանակաշրջանի 30 դինաստիաները, որն պահպանվել է մինչ օրս[19]: Եվ Նա իրեն հռչակեց Մենի (հունարեն Մենես)փարավոնի օրինական իրավահաջորդ: ով հավատում էր , որ միավորել է Վերին և Ստորին Եգիպտոսները: (շուրջ մ.թ.ա 3100)[20]:

Միավորված պետականացումը աստիճանաբար տեղի ունեցավ, քան ներկայացրել են հնագույն եգիպտացի գրողները, հատկապես որ Մենես փարավոնի ժամանակաշրջանին վերաբերող արձանագրություններ չկան: Այժմ որոշ գիտնականներ հավատում են, որ առասպելական Մենեսը կարող է լինել փարավոն Նարմերը, ով պատկերված է թագավորական ծիսական Narmer Palette-ում որպես վերամիավորման խորհրդանշան[21]: Մոտ մ.թ.ա. 3150 թվականին վաղ դինաստիական շրջանի առաջին փարավոններից մեկը Մեմֆիսը մայրաքաղաք հիմնելու միջոցով կարողանում էր հսկել դելտայի տարածաշրջանի բերրի տարածքները, գյուղատնտեսությանը, ինչպես նաև եկատմտաբեր Լևանտայի հետ առևտրային երթուղիները: Հին տոհմական ժամանակաշրջանում փարավոնների աճող ուժն ու հարստությունը արտացոլվում էին իրենց դամբարաններում և պաշտամունքային կառույցներում, որոնք հիշատակում էին մահացած փարավոնին[21]: Փարավոնների կողմից ստեղծված հզոր թագավորությունը ծառայեց օրիկանացնելու հողի, աշխատանքի և ռեսուրսների պետական վերահսկողությունը, որոնք անհրաժեշտ էին հնագույն եգիպտական քաղաքակրթության գոյատևման և աճի համար[22]:

Narmer Palette -ն պատկերում է երկու Եգիպտոսների միավորումը[23]:

Հին Թագավորություն ( մ.թ.ա.2686– մ.թ.ա 2181)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետության, արվեստի և տեխնոլոգիաների խոշոր առաջընթացները կատարվել են Հին Թագավության ժամանակ, որը մեծապես նպաստեց գյուղատնտեսությանը և բնակչության թվաքանակի աճին, ինչը հնարավոր դարձավ զարգացած կենտրանական վարչակազմի ստեղծմանը[24]: Հին Եգիպտոսի նվաճումներից էր Գիզայի բուրգերը և Մեծ Սֆինքսը, որոնք կառուցվել են Հին Թագավորության ժամանակ: Կառավարիչների հրամանների ներքո պետական պաշտոնյանները հավաքում էին հարկեր համակարգված ոռոգման ծրագրեր իրականացնելու համար, բերքատվությունը բարելավելու համար շինարարական նախագծեր իրականացնելու համար և արդարադատության համակարգ՝ խաղաղություն և և կարգ պահպանելու համար[25]:

Խաֆրե Էնթարե

Եգիպտոսում կենտրոնական վարչակազմի բարձրացման կարևորության պատճառով առաջացել էր կրթված գրագիրների և պաշտոնյաների նոր դաս, ովքեր իրենց ծառայությունների դիմաց փարավոնի կողմից վճարվում էին սեփականությամբ: Փարավոնները հողատարածքներ նվիրաբերել են իրենց մահվան և տեղական տաճարներին, որպեսզի նրա մահվանից հետո բավարար ռեսուրներ ունենան նրա երկրպագելու: Սակայն գիտնականները կարծում են, որ այդ երևույթը Եգիպտոսում հինգ դարերի ընթացքում աստիճանաբար խափանեց տնտեսության կենսունակությունը և տնտեսությունը այլևս չկարողացավ աջակցել մեծ կենտրոնացված վարչակազմին[26]: Որպես փարավոնների ուժի նվազում Եգիպտոսի նահանգների կառավարիչները սկսցին վիճարկել փարավոնի ուժի գերակայությունը: Սա մ.թ.ա. 2200 մինչև մ.թ.ա. 2150 ընկած ժամանակահատվածն էր: Ենթադրվում է, որ երկիրը գտնվում էր 140 - ամյա սովի և կռվի մեջ, որը հայտնի է որպես առաջին միջանկյալ ժամանակաշրջան[27]:

Առաջին Միջանկյալ ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 2181– մ.թ.ա. 1991)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Թագավորության վերջում Եգիպտոսի կենտրոնական կառավարության փլուզումից հետո կառավարությունը չէր կարողանում աջակցել և կայունացնել երկրի տնտեսությունը: Երկրում տիրող ճգնաժամի ժամանակ տարածաշրջանային կառավարիչները չստանալով փարավոնի աջակցությունը և երկրում տիրող սովն ու քաղաքական վեճերը հանգեցրին փոքրածավալ քաղաքացիկան պատերազմների: Տեղական ղեկավարման մարմինները օգտվելով երկրում տիրող իրավիճակից, որոնք ոչ մի տուրք չէին վճարում փարավոնին, հռչակեցին իրենց անկախությոնը՝ օգտագործելով իրենց անկախությունը նահանգներում բարգավճող մշակույթ ստեղծելու համար: Սեփական ռեսուրսների վերահսկողության ներքո նահանգները տնտեսապես դարձան ավելի հարուստ, ինչը ցույց տվեց բոլոր սոցիալական դասերի շրջանում ավելի մեծ ու լավ կառուցված գերեզմանատները [28]: Գավառական արհետավորները որդեգրեցին և հարմարվեցին նոր մշակույթում ստեղծվող զարդանախշերին, որոնք նախկինում սահմանափակված էին Հին Թագավրության ժամանակաշրջանում, իսկ գրագիրները մշակեցին գրական նոր ոճեր, որոնք արտահայտեցին ժամանակի լավատեսությունը և ինքնատիպությունը [29]:

Տեղական կառավարիչները ազատվելով Փարավոնի իշխանությունից սկսեցին պայքարել տարածքային վերահսկողության և քաղաքական իշխանության համար: Մթ.ա. 2160 թվականին Հերակլեոպոլիսում ղեկավարները կառավարում էին Ստորին Եգիպտոսի հյուսիսային մասը, մինչդեռ նրա մրցակից կլանը, որը գտնվում էր Թեբեում և Ինթեֆ դինաստիան վերահսկում Էր Վերի Եգիպտոսի հարավը: Քանի որ Ինթեֆ դինաստիայի իշխանությունը աճեց և դեպի հյուսիս ընդլայնվեց նրա վերահսկողությունը անխուսափելի դարձավ երկուդինաստիաների բախումն ու մրցակցությունը: Մոտ մ.թ.ա. 2055 թվականին հյուսիսային Թեբեն ընկավ Նեբհեպետրե Մենտուհոտեպ II -ի գերագայության տակ, սական ի վերջո հաղթել է Հերակլեոպոլիթանի կառավարիչները, որոնք միավորեցին երկու Եգիպտոսները: Սկսվեց տնտեսական և մշակութային վերածննդի նոր ժամանակաշրջան, որը հայտնի է որպես Միջին Թագավորություն [30]

Միջին Թագավորություն (մ.թ.ա. 2134– մ.թ.ա.1690)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին Թագավորության փարավոնները վերականգնել են երկրի կայունությունը և բարգավաճումը, դրանով իսկ խթանելով արվեստի, գրականության և հուշարձանների շինարարական աշախատանքների վերականգմանը: Մենտուհոտեպ II -ը և նրա Տասնմեկերորդ Դինաստիայի ժառանգորդները կառավարում էին Թեբեից, բայց կառավարիչ Ամենեմհատ I-ը մ.թ.ա. 1985 թվականին Տասնուկերորդ Դինաստիայի սկզբում ստանձնելով իշխանությունը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Իջթավեյ, որը տեղակայված էր Ֆայումում.: Իջթավեյից Տասներկուրերորդ Դինաստիայի փարավոնները ձեռնամուխ եղան տարածաշրջանի գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացմանը, հողատարածքների վերականգման և ոռոգման սխեմաների մշակմանը: Բացի այդ Նուբիայում գտնվող ռազմական հողատարածքները, որոնք հարուստ էին քարհանքերով և ոսկու հանքերով Արևելյան դելտայում աշխատողները կառուցեցին պաշտպանական կառույց, որը կոչվեց «դարպասներ», որը պաշտպանելու էր օտարերկրյա հարձակումներից:

Փարավոնները, որոնք երկիրը ապահովում էին ռազմականորեն և քաղաքականապես, գյուղատնտեսությամբ և հանքարդյունաբերությամբ, նպաստում էին նաև բնակչության աճի զարգացմանը, արվեստի ու կրոնի ծաղկմանը: Հին Թագավորությունում ի տարբերություն վերխավի վերաբերմունքը աստվածների նկատմամբ, Միջին Թագավորությունում բարձրացվում էր անհատի պաշտամունքը : Միջին Թագավորությում գրված գրակաությում նկարագրված էին բարդ թեմաներ և հերոսներ, որոնք գրված էին վստահ, պերճախոս լեզվով: Այդ ժամանակի խորաքանդակները և դիմանկարները գրավում էին իրենց նուրբ, անհատական մանրամսներով, որոնք հասել էին տեխնիկական բարդության նոր բարձրունքների:

Միջին թագավորության ամենանշանավոր կավարաիչը Ամենեմհատ III-ն էր, ով թույլ տվեց սեմախոս քանանաիցիներին թույլատրում է վերաբնակվել Մերձավոր Արևելքիցդեպի Դելտայի շրջաններ բավարար աշխատուժ ապահովելու համար, հատկապես հանքարդյունաբերության և շինարարական աշխատանքների համար: Սակայն այս հսկայական շինարարական և հանքարդյունաբերական աշխատանքները, այնուամենայնիվ, զուգորդվում էին Նեղոս գետի վարարումներով, իսկ ավելի թագավորությունները հետևողական են եղել տնտեսության նկատմամբ, բայց Միջին Թագավորության ժամանակ տնտեսությունը դանդաղ անկում է ապրում, հետագայում տասներեքերորդ և տասնչոչսերոդ դինաստիաների ընթացքում: Այս անկման ժամանակ, քանանցի բնակիչները սկսեցին ավելի շատ վերահսկել Դելտայի շրջանը և ի վերջո Եգիպտոսում իշխանության գլուխ անցան հիքսոսները.:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հազարամյակների ընթացքում եգիպտացիները ստեղծեցին դաստիարակության ուսուցման և կրթության յուրահատուկ համակարգ։ Հին եգիպտացուն բնորոշ էր քչախոսությունը, աշխատասիրությունը, դիմացկունությունը։ Հետմահու կյանքի վերաբերյալ կրոնական պատկերացումները ստիպում էին հատուկ ուշադրություն հատկացնել երեխաների ուսուցմանն ու դաստիարակությանը։ Զավակները ճիշտ կատարելով իրենց ծնողների թաղման ծիսակատարությունները պետք է ծնողների համար հետմահու կյանք ապահովեին։ Զավակների բարոյական դաստիարակությունն իրականացվում էր բանավոր և գրավոր խրատական պատմությունների միջոցով։ Ընտանիքում կնոջ և տղամարդու միջև կար իրավահավասարություն, ահա ինչու տղաների և աղջիկների ուսուցմանն ու դաստիարակությանը հավասար ուշադրություն էր հատկացվում։

Թե բարձր և թե ցածր խավերի համար բնորոշ էր մասնագիտության փոխանցումը հորից որդուն։ Դա կատարվում էր երկարատև ուսուցման միջոցով, որի ժամանակ կիրառվում էին նաև ֆիզիկական պատժամիջոցներ։ Քանի որ ուսուցման նպատակը երեխային տվյալ ընտանիքի ավանդական մասնագիտությանը պատրատելն էր, կրթության առաջին օղակը հանդիսանում էր ընտանեկան դպրոցը։ Հայրը որդուն սովորեցնում էր իր մասնագիտության հիմունքները։ Հետագայում նման ընտանեկան դպրոցներում վճարովի հիմունքներով տվյալ մասնագիտությունը սովորում էին նաև այլ ծնողների երեխաներ։ Գրավոր լեզվի տարածումը և պետության կարիքների համար գրագետ մարդկանց աճող պահանջարկը առաջ բերեց նաև գրագիտության դպրոցների առաջացման պահանջ։ Պաշտոնյաներին և աստիճանավորների մոտ ծառայության մեջ էին մեծ թվով գրագիրներ։ Նրանց պարտականությունների շրջանակը լայն և բազմազան էր։ Գրագիրը պետք է կարողանար գրագետ և արագ գրել, կարդալ արագագիր գրառումները և դասական հիերոգլիֆներով գրված տեքստերը, կազմել տեղանքի քարտեզ, կատարել մաթեմատիկական հաշվարկներ հարկերի հավաքման, ծախսերի և եկամուտների վերաբերյալ, կազմել պաշտոնական գրություններ, հրովարտակներ, տարեգրություններ։

Գրագիր դառնալու արվեստին տիրապետում էին տարիների տքնաջան աշխատանքով։ Գրել սովորում էին պապիրուսի վրա, եղեգնյա գրչով, մոխրից պատրաստված սև թանաքով։ Դպրոցական պապիրուսները լվացվում և մի քանի անգամ օգտագործվում էին։ Պահպանվել են նման գրառումներ՝ ուսուցչի կատարած ուղղումներով։

Հին Եգիպտոսում կարևոր տնտեսական և գիտա-կրթական դեր էին խաղում տաճարները։ Արքաները տաճարներին խոշոր կալվածքներ և հազարավոր ստրուկներ էին նվիրում։ Տաճարներում կուտակված մթերքի պաշարներն օգտագործվում էին պետության կարիքների համար հասարակական աշխատանքներ կատարելիս գյուղացիներին մթերապահիկ հատկացնելու, ինչպես նաև տարերային աղետների դեպքում բնակչությանը օգնություն տրամադրելու համար Արքայական և տաճարական խոշոր տնտեսություններում օգտագործում էին համայնական գյուղացիների աշխատանքը որպես պարհակ։ Նման աշխատանքները ղեկավարելու համար անհրաժեշտ էին գրագետ, կրթված մարդիկ, որոնք կարողանային հաշվարկել օրվա ընթացքում կատարված աշխատանքների ծավալը, ծախսված մթերքների չափը և այլն։ Նման գիտելիքներ կարելի էր ստանալ հատուկ պետական-տաճարական դպրոցներում, որտեղ սովորում էին քրմերի և աստիճանավորների երեխաները։ Այսպիսով, Եգիպտոսում կրթությունը պետական մենաշնորհ էր և հասանելի էր միայն հասարակության վերնախավին։

Բարձր պաշտոն զբաղեցնելու համար անհրաժեշտ էր սովորել տաճարային դպրոցում։ Նման դպրոցները խիստ մասնագիտացված էին։ Կային դպրոցներ որտեղ սովորեցնում էին կառավարելու արվեստը, ճարտարախոսություն, պատմություն։ Որոշ տաճարների դպրոցներում առավելապես սովորեցնում էին ճշգրիտ գիտություններ՝ մաթեմատիկա, երկրաչափություն, աշխարհագրություն, աստղագիտություն։ Առանձին դպրոցներում սովորեցնում էին օտար լեզուներ՝ նվաճված երկրներում աստիճանավոր աշխատելու կամ հարևան երկրների հետ գրագրություն վարելու համար։ Կային նաև առանձին դպրոցներ, որտեղ սովորեցնում էին բժշկական գիտելիքներ, քիմիա, ֆիզիկա, դեղագործություն, անասնաբուժություն։ Եգիպտացիները շատ հմուտ էին բժշկության մեջ և կարողանում էին բուժել տարբեր ներքին հիվանդություններ, կատարել բարդ վիրահատություններ։ Ուսյալ և կրթված մարդիկ հասարակության մեջ ավելի բարձր դիրք էին զբաղեցնում և ավելի հարուստ էին լինում։

Միջին Թագավորություն (մ.թ.ա. 2134– մ.թ.ա.1690)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամինհոտեպ III, Միջին Թագավորության վերջին մեծ տիրակալը

Միջին Թագավորության փարավոնները վերականգնել են երկրի կայունությունը և բարգավաճումը, դրանով իսկ խթանելով արվեստի, գրականության և հուշարձանների շինարարական աշախատանքների վերականգմանը[31]: Մենտուհոտեպ II -ը և նրա Տասնմեկերորդ Դինաստիայի ժառանգորդները կառավարում էին Թեբեից, բայց կառավարիչ Ամենեմհատ I-ը մ.թ.ա. 1985 թվականին Տասնուկերորդ Դինաստիայի սկզբում ստանձնելով իշխանությունը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Իջթավեյ, որը տեղակայված էր Ֆայումում.[32]: Իջթավեյից Տասներկուրերորդ Դինաստիայի փարավոնները ձեռնամուխ եղան տարածաշրջանի գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացմանը, հողատարածքների վերականգման և ոռոգման սխեմաների մշակմանը: Բացի այդ Նուբիայում գտնվող ռազմական հողատարածքները, որոնք հարուստ էին քարհանքերով և ոսկու հանքերով Արևելյան դելտայում աշխատողները կառուցեցին պաշտպանական կառույց, որը կոչվեց «դարպասներ», որը պաշտպանելու էր օտարերկրյա հարձակումներից[33]:

Փարավոնները, որոնք երկիրը ապահովում էին ռազմականորեն և քաղաքականապես, գյուղատնտեսությամբ և հանքարդյունաբերությամբ, նպաստում էին նաև բնակչության աճի զարգացմանը, արվեստի ու կրոնի ծաղկմանը: Վերնախավի վերաբերմունքը աստվածների նկատմամբ ի տարբերություն Հին Թագավորության, Միջին Թագավորությունում բարձրացվում էր անհատի պաշտամունքը [34]: Միջին Թագավորությում գրված գրակաությում նկարագրվում էին բարդ թեմաներ և հերոսներ, որոնք գրված էին վստահ, պերճախոս լեզվով[35]: Այդ ժամանակի խորաքանդակները և դիմանկարները գրավում էին իրենց նուրբ, անհատական մանրամսներով, որոնք հասել էին տեխնիկական բարդության նոր բարձրունքների[36]:

Միջին թագավորության ամենանշանավոր կավարաիչը Ամենեմհատ III-ն էր, ով թույլ տվեց սեմախոս քանանաիցիներին թույլատրում է վերաբնակվել Մերձավոր Արևելքիցդեպի Դելտայի շրջաններ բավարար աշխատուժ ապահովելու համար, հատկապես հանքարդյունաբերության և շինարարական աշխատանքների համար: Սակայն այս հսկայական շինարարական և հանքարդյունաբերական աշխատանքները, այնուամենայնիվ, զուգորդվում էին Նեղոս գետի վարարումներով, իսկ ավելի թագավորությունները հետևողական են եղել տնտեսության նկատմամբ, բայց Միջին Թագավորության ժամանակ տնտեսությունը դանդաղ անկում է ապրում, հետագայում տասներեքերորդ և տասնչոչսերոդ դինաստիաների ընթացքում: Այս անկման ժամանակ, քանանցի բնակիչները սկսեցին ավելի շատ վերահսկել Դելտայի շրջանը և ի վերջո Եգիպտոսում իշխանության գլուխ անցան հիքսոսները.[37]:

Երկրորդ Միջանկյալ ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա.1674– մ.թ.ա.1549 ) և հիքսոսները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Եգիպտոսի առավելագույն տարածքը (մ.թ.ա15-րդ դար)

Քանի որ Միջին Թագավորության փարավոնների ուժը թուլացավ մ.թ.ա. 1785 թվականին Արևմտյան Ասիայի ժովուրդը, որոնք կոչվում էին հիքսոսներ և արդեն բնակություն էին հաստատել Դելտայում, գրավեցին Եգիպտոսը և Ավարիսը հռչակեցին Եգիպտոսի նոր մայրաքաղաք, ստիպելով նախկին կենտրոնական կառավարությանը նահանջել Թեբե: Փարավոնը ընկալվում էր որպես վասսալ և պետք է տուրք վճարեր[38]: Հիքսոսները («օտար իշխաններ») պահպանեցին Եգիպտոսի կառավարման մոդելը և նրանք ճանաչվեցին որպես փարավոններ, դրանով իսկ եգիպտական տարրերը ներմուծեցին իրենց մշակույթ: Նրանք և մյուս զավթիչները Եգիպտոս ներմուծեցին պատերազմ վարելու նոր եղանակներ, հատկապես աղեղն և ձիաքարշ մարտակառքերը[39]:

Հարավից հեռանալուց հետո բնիկ թեբացի թագավորները հենց իրենք ընկան հյուսիսը իշխող քանանացի հիքսոսների և հարավից հիքսոսների նուբյան դաշնակից քուշանների միջև: Մի քանի տարի վասալական կախման մեջ մնալուց հետո, Թեբեն բավականչափ ուժ էր հավաքում հիքսոսներին մարտահրավերը նետելու համար, որը տևեց ավելի քան 30 տարի մինչև մ.թ.ա. 1555 թվականը[38] : Փարավոններ Սեքեներա Տաո II -ը և Քամոսեն ի վերջո կարողացան հաղթահարել Եգիպտոսի հարավում գտնվող նուբիացիներին, սակայն չկարողացան հաղթել հիքսոսներին: Սակայն այդ խնդիրը լուծեց Քամոսի իրավահաջորդ Ահմոսե I-ը, ով հաջողությամբ վարեց մի շարք արշավներ, որոնք մշտապես վերացրեցին հիքսոսների ներկայությունը Եգիպտոսում: Նա հիմնեց նոր դինաստիա և Նոր Թագավորությունում հետևում էին, որ փարավոնների ուշադրության կենտրունում լինի բանակը և նրանք ձգտում էին ընդլայնել Եգիպտոսի սահմանները և փորձել ձեռք բերել Մերձավոր Արևելքի վարպետությունը[40]:

Նոր Թագավորություն (մ.թ.ա.1549–1069 )[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Թագավորության փարավոնները ստեղծեցին աննախադեպ բարգավաճման ժամանակաշրջան, պահպանելով երկրի սահմանները և ամրապնդեցին դիվանագիտական կապեր իրենց հարևանների, այդ թվում՝ Միտտանիի կայսրության, Ասորեստանի և Քանանի հետ: Ռազմական արշավանքները վարում էին Թութմոս I-ը և նրա թոռ Թութմոս III-ը ընդարձակեցին փարավոնների ազդեցությունը լայնածավալ կայսրությունում և Եգիպտոսը տեսած չէր այսպիսի հզորություն:

Հաթշեփսոթի քարե արձանը

Այդ երկու փարավոնների կառավարման միջև թագուհի Հաթշեփսուտը, ով հանդես է գալիս նաև որպես փարավոն, սկսեց բազմաթիվ շինարարական ծրագրերի իրագործումը, ներառյալ հիքսոսների կողմից վնասված տաճարների վերանորոգում և առևտրական կապերի հաստատում դեպի Փունտ և Սինա[41]: Երբ մ.թ.ա. 1425 թվականին Թութմոս III-ը մահացավ, Եգիպտոսը կայսրություն էր, որը ձգվում էր Նիյաից Սիրիայի հյուսիս- արևմուտք և մինչև Նեղոսի չորրորդ քարվաստը, և թույլ տվեց մինչ այդ արգելված ամենանհրաժեշտ ապրանքների ներմուծումը, օրինակ ինչպիսիք էին բրոնզը և փայտը[42]:

Նոր թագավորության փարավոնները սկսսեցին լայնամաշտաբ շինարական աշխատանքներ, որը նպաստում էր Ամոն աստծո պաշտամունքին, որի պաշտամունքը հիմնականում աճում էր Կառնակում: Նրանք կառուցեցին նաև հուշարձաններ՝ փառավորելու ինչպես իրական, այնպես էլ պատկերավոր ձեռքբերումները: Կառնակի տաճարը երբևէ կառուցված ամենամեծ եգիպտական տաճարն էր[43]:

Մոտ մ.թ.ա.1350 թվականին Նոր Թագավորության կայունությաը սպառնում էր, երբ Ամինհոտեպ IV-ը գահ բարձրացավ և մի շարք արմատական և քաոսային բարեփոխումներ սկսեց: Նա իր անունը փոխելով Էխնաթոն գովաբանեց նախկինում աննշան արևի աստված Աթոնին, որպես գերագույն աստված, խափանեց շատ այլ աստվածների պաշտամունքը և մայրաքաղաքը տեղափոխեց նոր կառուցված քաղաք Ախեթաթոն ( ժամանակակից անվանումը Ամառնա)[44] : Նա նվիրված էր իր նոր կրոնին և արվեստի ոճին: Նրա մահից հետո Աթոնի պաշտամունքը արագորեն մոռացվեց և վերականգնվեց ավանդական կրոնական կարգը: Հետագա փարավոնները Թութանհամոնը, Այը և Հորեմհեբը աշխատել են ջնջել Էխնաթոնի, որը հայտնի է որպես Ամառնա ժամանակաշրջան[45]:

Ռամզես II-ի չորս հսկայական արձանները, որոնք տեղակայված են նրա Աբու Սիմբել տաճարի կողային հատվածում

Մ.թ.ա.1279 թվականին գահ բարձրացավ Ռամզես II, որը հայտնի է նաև որպես Ռամզես Մեծ, գահ բարձրանալով շարունակել է ավելի շատ տաճարներ, արձաններ և սրբավայրեր կառուցել, և ավելի շատ երեխաներ ունենալ, քան պատմության մեջ ցանկացած այլ թագավոր[46]: Համարձակ ռազմական առաջնորդ Ռամզես II-ը Քադեշի (ներկայիս Սիրիա) ճակատամարտում հաղթանակ տարավ հիքսոսների դեմ և պատերազմի ավարտից հետո վերջապես համաձայնվեց առաջին խաղաղության պայմանագրին, որը կնքվեց մ.թ.ա. 1258 թվականին[47]:

Այնուամենայնիվ Եգիպտոսի հարստությունը գայթակղիչ էր մասնավորապես արևմուտքից Լիբիայի Բերբերների , և ծովափնյա ժողովուրդների համար, ենթադրաբար[48][49] Էգեյան ծովի ծովահենների համար: Սկզբում բանակին հաջողվում էր կասեցնել այդ արշավանքները, սակայն Եգիպտոսը կորցրեց Քանանի հարավային մասի տարածքների հսկողությունը , որն էլ մեծ մասամբ ընկավ ասորեստանցիների հսկողության տակ: Արտաքին սպառնալիքների հետևանքով սրվել էր նաև երկրի ներքին խնդիրները, օրինակ ինչպիսիք էին կոռուպցիան, գերեզմաների կողոպուտը և քաղաքացիկան անկարգությունները: Թեբեի կուտակեց հսկայածավալ հողատարածքներ և հարստություն և ընդլայնեց իր ազդեցությունը Երրորդ Միջանկյալ Ժամանակաշրջանում[50]:

Երրորդ Միջանկյալ ժամանակաշրջան (մ.թ.ա.1069–653 )[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png {{Հիմնական հոդված2}} կաղապարի տեղադրման սխալ՝ պետք է նշել գոնե մեկ պարամետր


Մ.թ.ա.1078 թվականին Ռամզես XI-ի մահվանից հետո Եգիպտոսի հյուսիսային հատվածի իշխանություն ստանձնեց Սմենդեսը, իշխելով Թանիս քաղաքից: Հարավը արդյունավետորեն վերահսկվում էր Թեբեում Ամուն աստծո տաճարի գլխավոր քրմապետի կողմից, որը ճանաչում էր միայն Սմենդեսի իշխանությունը[51]: Այդ ժամանակահատվածում լիբիացիները բնակություն հաստատեցին արևմտյան դելտայում և նրանք սկսեցին մեծացնել իրենց ինքվարությունը: Լիբիական իշխանները դելտան վերահսկողության տակ են պահել մինչև մ.թ.ա. 945 թվականը՝ Շոշենք I փարավոնի կառավարում, ով հիմնեց այսպես կոչված Լիբիայի կամ Բուբաստիտի դինաստիան, որը շուրջ 200 տարի մնաց իշխանության գլուխ: . Շոշենք փարավոնը ձեռք է բերել նաև Հարավային Եգիպտոսի վերահսկողությունը՝ իր ընտանիքի անդամներին տալով կարևոր քրմական պաշտոններ: Լիբիայի հսկողությունը սկսեց թուլանալ Դելտայի Լեոնոպոլիս քաղաքում առաջացած նոր դինաստիայի պատճառով, իսկ քուշաններն էլ սպառնում էին հարավից: Մոտ մ.թ.ա 727 թվականին քուշան Փիյե թագավորը ներխուժեց հյուսիս և իր ձեռքը վերցրեց Թեբեի և վերջ ի վերջո դելտայի հսկողությունը[52]:

Եգիպտոսի հեռահաս հեղինակությունը զգալիորեն նվազեց Երրորդ Միջանկյալ ժամանակաշրջանի վերջում: Նրա օտարերկրյա դաշնակիցները ընկել էին Ասորեստանի ազդեցության տակ և մ.թ.ա. 700-ական թվականներին երկու երկրների միջև պատերազմը դարձավ անխուսափելի: Մ.թ.ա 671 և 667 թվականների ընթացքում ասորեստանցիները սկսեցին իրենց հարձակումները դեպի Եգիպտոս: Թահարքայի և նրա իրավահաջորդ Թութանհամոնի իշխանությունը լցված էր ասորեստանցիների հետ մշտական հակամարտություններով, որոնց դեմ եգիպտոսը տարավ մի քանի հաղթանակներ: Ի վերջո ասորեստանցիները քուշաններին հետ մղեցին դեպի Նուբիա, գրավեցին Մեմֆիսը և կողոպտեցին Թեբեյի տաճարները[53]:

ՈՒշ Ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 672–332)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    {{Հիմնական հոդված2}} կաղապարի տեղադրման սխալ՝ պետք է նշել գոնե մեկ պարամետր

Ասորեստանցիները Եգիպտոսի կառավարումը թողեցին մի շարք վասսալների, որոնք հայտնի դարձան Քսաներորդ դինաստիայի Սաիտ թագավորներ: Մ.թ.ա. 653 թվականին Սաիտ թագավոր Պսամտիկ I-ին հաջողվեց ասորեստանցիների միջոցով հեռացնել հույն վարձկաններին, որոնք զինվորագրվել էին Եգիպտոսի առաջին նավատորմում ծառայելու համար: Հունական ազդեցությունը մեծացել էր, քանի որ դելտայում գտնվող Նաուկրատիսքաղաքը դարձել էր հույների համար տուն: Սաիտ թագավորները հիմնեցին նոր մայրաքաղաք՝ Սաիսը, որը ականատես եղավ կարճ, բայց բուռն վերածննդի, բայց մ.թ.ա. 525 թվականին հզոր պարսիկները՝ Կամբյուսես II-ի գլխավորությամբ, սկսեցին նվաճել Եգիպտոսը և ի վերջո Փելուսիումի ճակատամարտում գերեվարվեց Պսամտիկ III փարավոնը: Կմբյուսես II-ը ստանձնեց փարավոնի պաշտոնական կոչումը, սակայն Եգիպտոսը կառավարում էր Իրանից՝ Եգիպտոսը թողնելով սատրապների հսկողության ներքո: Պարսկաստանի դեմ մի քանի հաջողակ ապստամբություններ տեղի ունեցան մ.թ.ա.5-րդ դարում, սակայն Եգիպտոսը երբեք չի կարողացել տապալել պարսիկների իշխանությունը:

Եգիպտոսը Պարսկաստանի կողմից գրավվելուց հետո միացավ Կիպրոսին և Փյունիկիային՝ Աքեմենյան տերության վեցերորդ սատրապությանը: Եգիպտոսում պարսկական իշխանության այս առաջին շրջանը, որը հայտնի է նաև, որպես Քսանյոթերորդ դինաստիա, ավարտվեց մ.թ.ա. 402 թվականին, երբ Եգիպտոսը հռչկեց իր անկախությունը և սկսեց ղեկավարվել իր բնիկ դինաստիաների կողմից: Այս դինաստիաներից վերջինը Տասներեքերորդն էր՝ հին Եգիպտոսի արքայական տան վերջին բնիկ փարավոն Նեքտանեբո II-ը: Պարսկական իշխանության կարճ վերականգնումը, որը երբեմն հայտնի էր որպես Երեսուներորդ դինաստիա սկսվեց մ.թ.ա.343 թվականին, սակայն մ.թ.ա. 332 թվականին պարսկական կառավարիչ Մազասսը առանց կռվի Եգիպտոսը հանձնեց Ալեքսանդր Մեծին:

Պտղոմեոսյան ժամանակաշրջան (մ.թ.ա.332–30 )[խմբագրել | խմբագրել կոդը][խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Հիմնական հոդված՝ Պտղոմեոսյան Եգիպտոս Ալեքսանդր Մեծ մ.թ.ա.100- մ.թ.100, 54, 162, Բրուկլին թանգարան Մ.թ.ա. 332 թվականին  Ալեքսանդր Մեծը հանդիպեց պրսիկների աննշան դիմադրությանը և նվաճեց Եգիպտոսը ու եգիպտացիների կողմից ողջունվեց որպես փրկարար: Ալեքսանդրի իրավահաջորդների կողմից Մակեդոնիայի Պտղոմեոսյան թագավորության կառավարման հաստատումը հիմնված էր եգիպտական մոդելի վրա և հիմնվեց նոր մայրաքաղաք՝ Ալեքսանդրիան: Քաղաքը ցույց էր տալիս հելլենիստական իշխանության ուժն ու հեղինակությունը, որը դարձավ կրթության ու մշակույթի կենտրոն և հայտնի էր իր գրադարանով որպես Ալեքսանդրիայի գրադարան: Ալեքսանդրիայի փարոսը լույս էր սփռում բազմաթիվ նավերի համար, որոնք քաղաքը պահում էին առևտրի միջոցով, քանի որ Պտղոմեոսները առևտրային և եկամտաբեր ձեռնարկություններ էին ստեղծում, ինչպիսիք էին պապիրոսի արտադրությունը, որի արտադրությունը առաջնահերթային էր:

Հելլենիստական մշակույթը երբեք դուրս չի մղել բուն եգիպտական մշակույթը, քանի որ Պտղոմեոսները ժամանակին աջակցել են ավանդույթների պահպանմանը, որպեսզի ձեռք բերեն ժողովրդի հավատարմությունը: Նրանք կառուցել են նոր տաճարներ եգիպտական ոճով՝ աջակցելով ավանդական մշակույթի պահպանմանը և հանդես են եկել որպես փարավոններ: Որոշ ավանդույթներ միաձուլվեցին, ինչպես եգիպտական և հունական աստվածները, օրինակ Սերապիսը և դասական հունական քանդակների ձևերը կրում են եգիպտական ավանդական զարդանախշերի ազդեցությունը: Չնայած իրենց եգիպտացիների խռովությունները հանգստացնելու ջանքերին, Պտղոմեոսներին վիճարկված էր ապստամբություններ, գահի համար պայքարող դաժան ընտանեկան մրցակցություն, և Ալեքսանդրիայի հուզված ամբոխը, որը ձևավորվեց Պտղոմեոս IV-ի մահվանից հետո Բացի այդ, երբ Հռոմը սկսեց Եգիպտոսից ավելի հաճախակի հացահատիկ ներմուծել, հռոմեացիները մեծ հետաքրքրություններ դրսևորեցին երկրի քաղաքական իրավիճակի նկատմամաբ: Եգիպտական շարունակական ապստամբությունները, հավակնորդ քաղաքական գործիչների պայքարը և Մերձավոր Արևելքի հզոր հակառակորդները իրավիճակը անկայուն դարձրին և Հռոմը իր ուժերը առաջնորդեց՝ երկիրը որպես կայսրության գավառ ապահովելու համար:

    1rightarrow.png {{Հիմնական հոդված2}} կաղապարի տեղադրման սխալ՝ պետք է նշել գոնե մեկ պարամետր


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Chronology»։ Digital Egypt for Universities, University College London։ Արխիվացված օրիգինալից 16 March 2008-ին։ Վերցված է 25 March 2008 
  2. Dodson (2004) p. 46
  3. Clayton (1994) p. 217
  4. James (2005) p. 8
  5. Manuelian (1998) pp. 6–7
  6. Clayton (1994) p. 153
  7. James (2005) p. 84
  8. Shaw (2002) pp. 17, 67–69
  9. Shaw (2002) p. 17
  10. Ikram Salima (1992)։ Choice Cuts: Meat Production in Ancient Egypt։ University of Cambridge։ էջ 5։ ISBN 978-90-6831-745-9։ LCCN 1997140867։ OCLC 60255819։ Վերցված է 22 July 2009 
  11. Hayes (1964) p. 220
  12. Childe, V. Gordon (1953), New Light on the Most Ancient Near East, (Praeger Publications)
  13. Barbara G. Aston, James A. Harrell, Ian Shaw (2000). Paul T. Nicholson and Ian Shaw editors. "Stone," in Ancient Egyptian Materials and Technology, Cambridge, 5–77, pp. 46–47. Also note: Barbara G. Aston (1994). "Ancient Egyptian Stone Vessels," Studien zur Archäologie und Geschichte Altägyptens 5, Heidelberg, pp. 23–26. (See on-line posts: [1] and [2].)
  14. Patai, Raphael (1998), Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times (Princeton Uni Press)
  15. «Chronology of the Naqada Period»։ Digital Egypt for Universities, University College London։ Արխիվացված օրիգինալից 28 March 2008-ին։ Վերցված է 9 March 2008 
  16. 16,0 16,1 Shaw (2002) p. 61
  17. «Faience in different Periods»։ Digital Egypt for Universities, University College London։ Արխիվացված օրիգինալից 30 March 2008-ին։ Վերցված է 9 March 2008 
  18. Allen (2000) p. 1
  19. Clayton (1994) p. 6
  20. Shaw (2002) pp. 78–80
  21. 21,0 21,1 Shaw (2002) p. 70
  22. «Early Dynastic Egypt»։ Digital Egypt for Universities, University College London։ Արխիվացված օրիգինալից 4 March 2008-ին։ Վերցված է 9 March 2008 
  23. Robins (1997) p. 32
  24. James (2005) p. 40
  25. Shaw (2002) p. 102
  26. Shaw (2002) pp. 116–7
  27. Clayton (1994) p. 69
  28. Shaw (2002) p. 120
  29. Shaw (2002) p. 146
  30. Clayton (1994) p. 29
  31. Shaw (2002) p. 148
  32. Clayton (1994) p. 79
  33. Shaw (2002) p. 158
  34. Shaw (2002) pp. 179–82
  35. Shaw (2002) p. 146
  36. Robins (1997) p. 90
  37. Shaw (2002) p. 188
  38. 38,0 38,1 Ryholt (1997) p. 310
  39. Shaw (2002) p. 189
  40. Shaw (2002) p. 224
  41. Clayton (1994) pp. 104–107
  42. James (2005) p. 48
  43. Bleiberg (editor) Edward (2005)։ «Ancient Egypt 2675-332 BCE: Architecture and Design»։ Arts and Humanities Through the Eras 1 
  44. Aldred (1988) p. 259
  45. Cline (2001) p. 273
  46. With his two principal wives and large harem, Ramesses II sired more than 100 children. Clayton (1994) p. 146
  47. Tyldesley (2001) pp. 76–7
  48. Killebrew 2013, էջ. 2 . Quote: "First coined in 1881 by the French Egyptologist G. Maspero (1896), the somewhat misleading term "Sea Peoples" encompasses the ethnonyms Lukka, Sherden, Shekelesh, Teresh, Eqwesh, Denyen, Sikil / Tjekker, Weshesh, and Peleset (Philistines). [Footnote: The modern term "Sea Peoples" refers to peoples that appear in several New Kingdom Egyptian texts as originating from "islands" (tables 1-2; Adams and Cohen, this volume; see, e.g., Drews 1993, 57 for a summary). The use of quotation marks in association with the term "Sea Peoples" in our title is intended to draw attention to the problematic nature of this commonly used term. It is noteworthy that the designation "of the sea" appears only in relation to the Sherden, Shekelesh, and Eqwesh. Subsequently, this term was applied somewhat indiscriminately to several additional ethnonyms, including the Philistines, who are portrayed in their earliest appearance as invaders from the north during the reigns of Merenptah and Ramesses Ill (see, e.g., Sandars 1978; Redford 1992, 243, n. 14; for a recent review of the primary and secondary literature, see Woudhuizen 2006). Hencefore the term Sea Peoples will appear without quotation marks.]"
  49. The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe Ca. 1200 B.C., Robert Drews, p48–61 Quote: "The thesis that a great "migration of the Sea Peoples" occurred ca. 1200 B.C. is supposedly based on Egyptian inscriptions, one from the reign of Merneptah and another from the reign of Ramesses III. Yet in the inscriptions themselves such a migration nowhere appears. After reviewing what the Egyptian texts have to say about 'the sea peoples', one Egyptologist (Wolfgang Helck) recently remarked that although some things are unclear, "eins ist aber sicher: Nach den agyptischen Texten haben wir es nicht mit einer 'Volkerwanderung' zu tun." Thus the migration hypothesis is based not on the inscriptions themselves but on their interpretation."
  50. James (2005) p. 54
  51. Cerny (1975) p. 645
  52. Shaw (2002) p. 345
  53. Shaw (2002) p. 358