Լաջվարդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լաջվարդ
Lapis lazuli block.jpg
Լաջվարդն իր բնական վիճակում, Աֆղանստան
Ընդհանուր
Կատեգորիա Ապար
Բանաձև
(կրկնվող միավորը)
տարբեր միներալների խառնուրդ, որտեղ լազուրիտը հիմնական բաղադրիչն է
Նույնականացում
Գույն Կապույտ, սպիտակ կալցիտ և մեղրագույն պիրիտ բծերով
Բյուրեղային համակարգ Ոչ մի, քանի որ լաջվարդը ապար է: Հիմնական բաղադրիչ լազուրիտը հաճախ հանդես է գալիս տասներկուանիստի տեսքով
Բեկում կենտ-կոնխոիդալ
Մոոսի կարծրություն 5–5.5
Փայլ խամրած
Շերտեր վառ կապույտ
Ձգողականություն 2.7–2.9
Բեկման ցուցանիշ 1.5

Լաջվարդ կամ կապույտ քար, մուգ կապույտ կիսաթանկարժեք քար, որը հնուց գնահատվում է իր վառ գունավորման համար։ Լաջվարդ դեռ մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակում[1] արդյունահանում էին Սար-ի Սանգի հանքահորերից[2] և Աֆղանստանի հյուսիս արևելյան հատվածում գտնվող Բադախշան նահանգի այլ հանքահորերից։ Լաջվարդի ուլունքներ են հայտնաբերվել Մեհրգարհի, Կովկասի և նույնիսկ Մավրիտանիայի նեոլիթյան գերեզմանատեղերում։ Այն օգտագործվել է նաև Թութենհամոնի (1341–1323 BC) թաղման դիմակի ունքերը նկարելու համար[3]։

Միջին դարերի ավարտին լաջվարդն սկսում է արտահանվել Եվրոպա, որտեղ այն փոշիացնում են՝ ստանալով ծովազվարթ (ուլտրամարին) ներկը, որը կապույտ գունանյութերից ամենաթանկարժեքն էր։ Այն օգտագործվել է Վերածննդի և Բարոկկոյի ամենահայտնի նկարիչների կողմից՝ Մազաչչո, Պերուջինո, Տիցիան և Վերմեեր։ Նրանով ներկել են կենտրոնական կերպարների և հատկապես Մարիամ Աստվածածնի զգեստը։

Ներկայումս, հյուսիսային Աղֆանիստանի և Պակիստանի հանքահորերը դեռ մնում են լաջվարդի ամենամեծ աղբյուրը։ Կարևոր են նաև Ռուսաստանի Բայկալ լճի արևմտյան հատվածում և Չիլիի Անդերում գտնվող հանքահորերը։ Քիչ քանակությամբ լաջվարդ է արդյունահանվում Իտալիայում, Մոնղոլիայում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում[4]։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերենում լաջվարդ բառը (գրաբարում՝ լազուարդ) ծագել է պարսկերեն لاجورد lājavard, բառից, որը պարսկերեն քարի անվանումն է[5] և այն վայրը, որտեղից արդյունահանում էին լաջվարդը[6][7][8]։

Հայերենում «լազուր» գույնն արտահայտող բառը ծագել է քարի անվանումից։

Գիտություն և կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաջվարդն ապար է, որի հիմնական բաղադրությունը լազուրիտն է[9] (25% - 40%), որը ունի (Na,Ca)8(AlSiO4)6(S,SO4,Cl)1-2[10] քիմիական բանաձևը։ Լաջվարդը պարունակում է նաև կալցիտ (սպիտակ), սոդալիտ (կապույտ) և պիրիտ (մետաղական դեղին)։ Այլ բաղադրիչներից են՝ աուգիտ, դիոպսիդ, էնստատիտ, միկա, հաույնիտ և այլն։ Լաջվարդը սովորաբար առկա է բյուրեղների տեսքով։

Գույն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վառ կապույտ գունավորումը պայմանավորված է բյուրեղում եռածծմբի (S
3
) ռադիկալ անիոնի առկայությամբ[11]։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաջվարդը շատ լավ հղկվում է, որի պատճառով օգտագործվում է զարդերում, փորագրություններում, խճանկարներում, նախշազարդերում, փոքր քանդակներում և անոթներում։ Փոշիացված այն օգտագործվում է ուլտարամարին գունանյութի պատրաստման մեջ, որը լայնորեն կիրառվել է Վերածննդի որմնանկարներում և յուղանկարներում։ Այն դադարեց կիրառվել յուղանկարներում 19-րդ դարում, երբ արհեստական ճանապարհով ստացվեց ներկի սինթետիկ տարբերակը։

Լաջվարդի արհեստական տարբերակը սինթեզվում է Գիլսոնի գործընթացի ընթացքում, որի ժամանակ ստանում են արհեստական ծովազվարթ և ցինկի հիդրոֆոսֆատ[12]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Moorey Peter Roger (1999)։ Ancient Mesopotamian Materials and Industries: the Archaeological Evidence։ Eisenbrauns։ էջեր 86–87։ ISBN 978-1-57506-042-2 
  2. David Bomford and Ashok Roy, A Closer Look- Colour (2009), National Gallery Company, London, (ISBN 978-1-85709-442-8)
  3. Alessandro Bongioanni & Maria Croce
  4. "All about colored gemstones," the International Colored Gemstones Association
  5. Oxford English Dictionary
  6. Senning Alexander (2007)։ «lapis lazuli (lazurite)»։ Elsevier's Dictionary of Chemoetymology։ Amsterdam: Elsevier։ էջ 224։ ISBN 978-0-444-52239-9 
  7. Weekley Ernest (1967)։ «azure»։ An Etymological Dictionary of Modern English։ New York: Dover Publications։ էջ 97 
  8. Հրաչյա Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. 2, Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1926, էջ 256-257։
  9. Mindat entry relating to lapis lazuli
  10. Mindat – Lazurite
  11. Boros E., Earle M. J., Gilea M. A., Metlen A., Mudring A.-V., Rieger F., Robertson A. J., Seddon K. R., Tomaszowska A. A., Trusov L., Vyle J. S. (2010)։ «On the dissolution of non-metallic solid elements (sulfur, selenium, tellurium and phosphorus) in ionic liquids»։ Chem. Comm. 46: 716–718։ doi:10.1039/b910469k 
  12. Read, Peter (2005). Gemmology, Elsevier, p. 185. ISBN 0-7506-6449-5