Լաջվարդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լաջվարդ
Lapis lazuli block.jpg
Լաջվարդն իր բնական վիճակում, Աֆղանստան
Ընդհանուր
Կատեգորիա Ապար
Բանաձև
(կրկնվող միավորը)
տարբեր միներալների խառնուրդ, որտեղ լազուրիտը հիմնական բաղադրիչն է
Նույնականացում
Գույն Կապույտ, սպիտակ կալցիտ և մեղրագույն պիրիտ բծերով
Բյուրեղային համակարգ Ոչ մի, քանի որ լաջվարդը ապար է: Հիմնական բաղադրիչ լազուրիտը հաճախ հանդես է գալիս տասներկուանիստի տեսքով
Բեկում կենտ-կոնխոիդալ
Մոոսի կարծրություն 5–5.5
Փայլ խամրած
Շերտեր վառ կապույտ
Ձգողականություն 2.7–2.9
Բեկման ցուցանիշ 1.5

Լաջվարդ կամ կապույտ քար, մուգ կապույտ կիսաթանկարժեք քար, որը հնուց գնահատվում է իր վառ գունավորման համար։ Լաջվարդ դեռ մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակում[1] արդյունահանում էին Սար-ի Սանգի հանքահորերից[2] և Աֆղանստանի հյուսիս արևելյան հատվածում գտնվող Բադախշան նահանգի այլ հանքահորերից։ Լաջվարդի ուլունքներ են հայտնաբերվել Մեհրգարհի, Կովկասի և նույնիսկ Մավրիտանիայի նեոլիթյան գերեզմանատեղերում։ Այն օգտագործվել է նաև Թութենհամոնի (1341–1323 BC) թաղման դիմակի ունքերը նկարելու համար[3]։

Միջին դարերի ավարտին լաջվարդն սկսում է արտահանվել Եվրոպա, որտեղ այն փոշիացնում են՝ ստանալով ծովազվարթ (ուլտրամարին) ներկը, որը կապույտ գունանյութերից ամենաթանկարժեքն էր։ Այն օգտագործվել է Վերածննդի և Բարոկկոյի ամենահայտնի նկարիչների կողմից՝ Մազաչչո, Պերուջինո, Տիցիան և Վերմեեր։ Նրանով ներկել են կենտրոնական կերպարների և հատկապես Մարիամ Աստվածածնի զգեստը։

Ներկայումս, հյուսիսային Աղֆանիստանի և Պակիստանի հանքահորերը դեռ մնում են լաջվարդի ամենամեծ աղբյուրը։ Կարևոր են նաև Ռուսաստանի Բայկալ լճի արևմտյան հատվածում և Չիլիի Անդերում գտնվող հանքահորերը։ Քիչ քանակությամբ լաջվարդ է արդյունահանվում Իտալիայում, Մոնղոլիայում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում[4]։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերենում լաջվարդ բառը (գրաբարում՝ լազուարդ) ծագել է պարսկերեն لاجورد lājavard, բառից, որը պարսկերեն քարի անվանումն է[5] և այն վայրը, որտեղից արդյունահանում էին լաջվարդը[6][7][8]։

Հայերենում «լազուր» գույնն արտահայտող բառը ծագել է քարի անվանումից։

Գիտություն և կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաջվարդն ապար է, որի հիմնական բաղադրությունը լազուրիտն է[9] (25% - 40%), որը ունի (Na,Ca)8(AlSiO4)6(S,SO4,Cl)1-2[10] քիմիական բանաձևը։ Լաջվարդը պարունակում է նաև կալցիտ (սպիտակ), սոդալիտ (կապույտ) և պիրիտ (մետաղական դեղին)։ Այլ բաղադրիչներից են՝ աուգիտ, դիոպսիդ, էնստատիտ, միկա, հաույնիտ և այլն։ Լաջվարդը սովորաբար առկա է բյուրեղների տեսքով։

Գույն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վառ կապույտ գունավորումը պայմանավորված է բյուրեղում եռածծմբի (S
3
) ռադիկալ անիոնի առկայությամբ[11]։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաջվարդը շատ լավ հղկվում է, որի պատճառով օգտագործվում է զարդերում, փորագրություններում, խճանկարներում, նախշազարդերում, փոքր քանդակներում և անոթներում։ Փոշիացված այն օգտագործվում է ուլտարամարին գունանյութի պատրաստման մեջ, որը լայնորեն կիրառվել է Վերածննդի որմնանկարներում և յուղանկարներում։ Այն դադարեց կիրառվել յուղանկարներում 19-րդ դարում, երբ արհեստական ճանապարհով ստացվեց ներկի սինթետիկ տարբերակը։

Լաջվարդի արհեստական տարբերակը սինթեզվում է Գիլսոնի գործընթացի ընթացքում, որի ժամանակ ստանում են արհեստական ծովազվարթ և ցինկի հիդրոֆոսֆատ[12]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Moorey, Peter Roger (1999). Ancient Mesopotamian Materials and Industries: the Archaeological Evidence. Eisenbrauns. էջեր 86–87. ISBN 978-1-57506-042-2. https://books.google.am/?id=P_Ixuott4doC&pg=PA86&dq=Lapis+lazuli+++mines+in+the+Badakhshan#v=onepage&q=Lapis%20lazuli%20%20%20mines%20in%20the%20Badakhshan&f=false. 
  2. David Bomford and Ashok Roy, A Closer Look- Colour (2009), National Gallery Company, London, (ISBN 978-1-85709-442-8)
  3. Alessandro Bongioanni & Maria Croce
  4. "All about colored gemstones," the International Colored Gemstones Association
  5. Oxford English Dictionary
  6. Senning, Alexander (2007). «lapis lazuli (lazurite)». Elsevier's Dictionary of Chemoetymology. Amsterdam: Elsevier. էջ 224. ISBN 978-0-444-52239-9. 
  7. Weekley, Ernest (1967). «azure». An Etymological Dictionary of Modern English. New York: Dover Publications. էջ 97. 
  8. Հրաչյա Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. 2, Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1926, էջ 256-257։
  9. Mindat entry relating to lapis lazuli
  10. Mindat – Lazurite
  11. Boros E., Earle M. J., Gilea M. A., Metlen A., Mudring A.-V., Rieger F., Robertson A. J., Seddon K. R., Tomaszowska A. A., Trusov L., Vyle J. S. (2010)։ «On the dissolution of non-metallic solid elements (sulfur, selenium, tellurium and phosphorus) in ionic liquids»։ Chem. Comm. 46: 716–718։ doi:10.1039/b910469k 
  12. Read, Peter (2005). Gemmology, Elsevier, p. 185. ISBN 0-7506-6449-5