Ոսկե հատում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ոսկե հատում, ոսկի հատում (ճիշտը՝ «ոսկե հատման» հարաբերություն), հարմոնիկ մասնահատում, համաչափական համակարգ, ուր ցանկացած մեծության հատվածը (a) մասնահատվում է երկու այնպիսի մասերի, որոնցից մեծի (x;) հարաբերությունը փոքրին (a — Հ) հավասար է ամբողջ հատվածի հարաբերությանը մեծին (և հակառակը)։ Այդ հարաբերությունը իռացիոնալ է։ հարաբերությունից ստացվող հավասարման (x2+ax-a2=0) լուծումով՝ եթե a ընդունենք հավասար մեկի, ստացվում է՝ x․= 0,618, a—x=0,382։ Այսպիսով մեծ մասը (х) միջին համեմատականն է ամբողջ հատվածի և փոքր մասի, այստեղից՝ հատվածի մսնահատումը արտաքին և միջին համեմատությամբ։ Ոսկե հատում հարաբերության երկրաչափական կառուցումը իրականացվում է 1։2 հարաբերությամբ էջերով ուղղանկյուն եռանկյան միջոցով (տես գծ․, այստեղ с կետում հատվածը մասնահատվում է ոոսկե հատման հարաբերությամբ)։ Գործնականում կիրառվում է մոտավոր ոսկե հատումը՝ արտահայտված 2/3, 3/5, 5/8, 8/13..... կոտորակներով, որտեղ 2, 3, 5, 8, 13 են ֆիբոնաչչիի թվերն են (յուրաքանչյուր անդամը՝ սկսած երրորդից, հավասար է նախորդ երկուսի գումարին)։ Ճարտարապետական համաչափություններում ոսկե հատման կիրառման մեթոդում էական լրացում է կատարել Ի․ Վ․ Ժոլտովսկին սահմանել է մեկ այլ ածանցյալ հարաբերություն՝ այն անվանելով «ոսկե հատման ֆունկցիա»։ Ոսկե հատման սկզբունքները և նրանցից ածանցված համաչափական հարաբերությունները հիմք են ծառայել համաշխարհային արվեստի (գլխավորապես անտիկ աշխարհի և Վերածննդի ճարտարապետություն) բազմաթիվ ստեղծագործությունների կոմպոզիցիոն կառուցման համար։ Ոսկե հատման, հատկապես ֆիբոնաչչիի շարքի հարաբերությունները մեծապես կիրառվել են հայկական միջնադարյան ճարտարապետական ստեղծագործություններում (Ռսկեպար, Մաստարա, Թալինի Կաթողիկե, Գառնհովիտ և այլն)։ Ոսկե հատման հարաբերությունը հայտնի է եղել դեռևս հնուց։ Նրա բնորոշումը տրված է Պլատոնի «Տիմեոս» տրամախոսության մեջ։ Հավանաբար այս խնդիրը լուծվել է դեռևս Պյութագորասյան դպրոցում։ Էվկլիդեսի «Սկզբունքների» երկրորդ գրքում տրվում է ոսկե հատման հարաբերության երկրաչափական կառուցումը։ «Ոսկե հատում» տերմինը սահմանել է Լեոնարդո դա Վինչին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 628 CC-BY-SA-icon-80x15.png