Jump to content

Ստրաբոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ստրաբոն
հին հունարեն՝ Στράβων
Ծնվել էմոտ մ. թ. ա. 63[1]
Ամասիա, Պոնտոսի թագավորություն[2][1]
Մահացել էոչ վաղ քան 21 և ոչ ուշ քան 24
Ամասիա, Հռոմեական կայսրություն
Մասնագիտությունաշխարհագրագետ, պատմաբան, փիլիսոփա և գրող
Գործունեության ոլորտաշխարհագրություն
Տիրապետում է լեզուներինհին հունարեն[3]
 Strabo Վիքիպահեստում

Ստրաբոն (հուն․՝ Στράβων , մոտ մ. թ. ա. 63[1], Ամասիա, Պոնտոսի թագավորություն[2][1] - ոչ վաղ քան 21 և ոչ ուշ քան 24, Ամասիա, Հռոմեական կայսրություն), հույն պատմիչ և աշխարհագրագետ։ Հեղինակել է «Պատմություն» (չի պահպանվել) և «Աշխարհագրություն» երկասիրությունները։

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստրաբոնը ծնվել է Փոքր Ասիայի Ամասիա քաղաքում՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքում։ Նրա հոր ընտանիքի մասին ոչինչ հայտի չէ, բայց մոր ազգականները կարևոր պաշտոններ են զբաղեցրել Միհրդատ 5-րդի ու Միհրդատ 6-րդի օրոք։ Ստրաբոնի նախապապը թագավորի զորավարն էր, իսկ ազգականներից մեկը Կոմմագենեի քահանան էր։ Ստրաբոնի պապը անցնում է հռոմեացիների կողմը ու նրանց տալիս 15 թագավորական ամրոց։ Նրանց ընտանիքը Գնեոս Պոմպեոսի կողմից ստանում է հռոմեական քաղաքացիություն[4]։

Ստրաբոնի ծննդյան տարեթիվը ճշգրիտ հայտնի չէ, սակայն ելնելով նրա աշխատության մեջ արված հիշատակումներից՝ ենթադրվում է, որ ծնվել է մոտ մ.թ.ա. 63 թվականին։ Սովորել է Նյուսայի և Հռոմի ճարտասանական դպրոցներում՝ Արիստոդեմոսի, Տիրիանոնի ու փիլիսոփա Քսենարխոսի մոտ, ուսումնասիրել է Արիստոտելի գրվածքները։ Ստացել է փիլիսոփայական կրթություն[5]։ Թեև Ստրաբոնը տեսել է իր նկարագրած շրջանների համեմատաբար փոքր մասը, այնուամենայնիվ նա շատ է ճանապարհորդել։ Ըստ իր հաղորդած տեղեկությունների՝ նա եղել է Եգիպտոսում, Կապադովկիայում, Եփեսոսում, Նիսայում, Հերապոլիսում և այլուր։ Ստրաբոնն առաջին անգամ Հռոմում եղել է մ.թ.ա. 44 թվականին, երկար ժամանակ ապրել է այնտեղ ու եղել է հռոմեական բարձրագույն հասարակության մի մասը։ Մ.թ.ա. 44 թվականին նա ուղևորվել է Ալեքսանդրիա՝ նավարկելով Աֆրիկայի երկայնքով ու Նեղոսով մինչև Եթովպիայի սահմանը։ Իր աշխատություններում Ստրաբոնը անդրադարձել է նաև Եփեսոսի Արտեմիդորին, ով ապրել է իրենից քիչ առաջ[5]։

Կրթություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստրաբոնը իր վաղ կյանքի ընթացքում սովորել է տարբեր մասնագիտություններ մի քանի նշանավոր ուսուցիչների մոտ։ Նա հիշատակում է իր բոլոր կամ գրեթե բոլոր ուսուցիչներին՝ որպես իրենց քաղաքների նշանավոր քաղաքացիներ՝ իր Միջերկրական շրջագայությունների տարբեր կանգառներում։ Նրա կրթության առաջին փուլը անցել է Նիսայում (ներկայիս Սուլթանհիսար, Թուրքիա)՝ հռետորաբանության վարպետ Արիստոդեմոսի մոտ, ով համբավավոր Փոսիդոնիոսի թոռն էր, որի ազդեցությունը ակնհայտ է Ստրաբոնի «Աշխարհագրության» մեջ։ Արիստոդեմոսը նախկինում դասավանդել էր այն հռոմեական զորահրամանատարի որդիներին, որը տիրացել էր Պոնտոսին։ Սա նաև ցույց է տալիս դարաշրջանի միջազգային միտումը, ըստ որի հույն մտավորականները հաճախ կրթում էին հռոմեական վերնախավին։ Արիստոդեմոսը ղեկավարում էր հռետորաբանության և քերականության երկու դպրոց՝ մեկը Նիսայում, մյուսը՝ Հռոդոսում։ Նիսայի դպրոցը առանձնանում էր հոմերոսյան գրականության հանդեպ մտավոր հետաքրքրությամբ և հին հունական էպոսների մեկնաբանությամբ։ Ստրաբոնը Հոմերոսի պոեզիայի մեծ երկրպագու էր, հավանաբար՝ Նիսայում Արիստոդեմոսի հետ անցկացրած ժամանակի շնորհիվ։

Նա ազդված էր նաև Հեկատեոսի և Արիստոտելի գաղափարներից[6]:

Մոտավորապես 21 տարեկանում՝ Մ․թ․ա․ 44 թվականին, Ստրաբոնը տեղափոխվեց Հռոմ և մնաց այնտեղ մինչև առնվազն Մ․թ․ա․ 31 թվականը՝ ուսանելով և գրելով։ Նա փիլիսոփայություն էր ուսումնասիրում պերիփատետիկ Զենարխոսի մոտ, ով մեծ հեղինակություն ուներ Օգոստոսի արքունիքում։ Չնայած Զենարխոսի արիստոտելյան հակվածություններին՝ Ստրաբոնն ավելի ուշ դրսևորեց ստոիկ հայացքներ, որոնք հիմնականում ձևավորվել էին իր ապագա ուսուցչի՝ Աթենոդորոսի ազդեցությամբ։ Աթենոդորոսը նույնպես Օգոստոսի դաստիարակն էր։ Հռոմում Ստրաբոնը քերականություն էր սովորում նաև Ամիսոսի հարուստ ու հայտնի գիտնական Տիռաննիոնի մոտ։ Այսպիսով նա ավարտեց հույն ազնվականության ավանդական կրթությունը՝ հռետորաբանության, քերականության և փիլիսոփայության մեջ։ Տիռաննիոնը, որին ճանաչում էին որպես Կիկերոնի ընկեր և նրա եղբորորդի Կվինտուսի ուսուցիչ, պերիփատետիկ էր, բայց առավել կարևոր էր այն, որ մեծ հեղինակություն ուներ աշխարհագրության հարցերում․ սա նշանակալի հանգամանք էր, հաշվի առնելով Ստրաբոնի ապագա ներդրումը ոլորտում։

Ստրաբոնի վերջին կարևոր ուսուցիչը եղել է Աթենոդորոս Կանանացին, փիլիսոփա, որը Մ․թ․ա․ 44 թվականից իր կյանքը անցկացրել էր Հռոմում՝ ստեղծելով կապեր հռոմեական վերնախավի հետ։ Աթենոդորոսը Ստրաբոնին փոխանցեց իր փիլիսոփայությունը, գիտելիքները և լայն կապերը։ Ի տարբերություն Զենարխոսի և Տիռաննիոնի՝ Աթենոդորոսը ստոիկ էր և գրեթե հաստատ Ստրաբոնի՝ նախկին ուսուցիչներից տարբերվող փիլիսոփայական ուղու հիմնական աղբյուրը։ Բացի այդ, իր անձնական փորձառությունից ելնելով՝ Աթենոդորոսը Ստրաբոնին տրամադրեց տեղեկություններ կայսրության այն շրջանների մասին, որոնց մասին նա այլ կերպ չէր իմանա։ Ստրաբոնի առաջին մեծածավալ աշխատությունը՝ «Պատմական հիշատակարաններ» (Historica hypomnemata), գրվել է հենց Հռոմում։ Այն նախատեսված էր ընդգրկելու աշխարհին հայտնի պատմությունը՝ սկսած Հռոմեացիների կողմից Հունաստանի նվաճումից։ Թեև այս գործը գրեթե ամբողջությամբ կորած է, Ստրաբոնը ինքն է մեջբերում դրանից, իսկ այլ հին հեղինակներ նույնպես վկայում են դրա գոյության մասին։ Միակ պահպանված մասնիկը պապիրուսի մի պատառիկ է, որը այժմ պահվում է Միլանի համալսարանում (վերահամարակալված որպես Papyrus 46)։

Գործունեություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստրաբոնը, ինչպես պատկերված է Նյուրնբերգյան տարեգրության մեջ

Ստրաբոնի կյանքը նշանավորվել է լայնածավալ ճանապարհորդություններով։ Նա այցելել է Եգիպտոս և Կուշ, հասել է մինչև Տոսկանիայի ափամերձ շրջանները արևմուտքում և մինչև Եթովպիա հարավում՝ բացի Փոքր Ասիայում իր ճամփորդություններից և Հռոմում անցկացրած ժամանակից։ Միջերկրականում և Մերձավոր Արևելքում ճանապարհորդելը, հատկապես գիտական նպատակներով, բավականին տարածված էր այդ ժամանակաշրջանում և հեշտացվում էր Ագոստոս կայսրի (մ.թ.ա. 27 – մ.թ. 14) խաղաղության պայմաններում։ Մ.թ.ա. 29 թվականին, Կորինթոս մեկնելու ճանապարհին (որտեղ այդ պահին գտնվում էր Ագոստոսը), նա այցելել է Եգեյան ծովի Գյարոս կղզին։ Մոտ մ.թ.ա. 25 թվականին նա նավարկել է Նեղոսով և հասել մինչև Փիլաե[7] , որից հետո նրա ճանապարհորդությունների մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ մինչև մ.թ. 17 թվականը։

Ստրաբոնի արձանը նրա հայրենի քաղաքում (ժամանակակից Ամասիա, Թուրքիա)

Հստակ հայտնի չէ, թե Ստրաբոնի «Աշխարհագրությունը» երբ է գրվել, սակայն ստեղծագործության մեջ եղած նշումները ցույց են տալիս, որ վերջնական տարբերակը պատրաստ է եղել Տիբերիոս կայսրի օրոք։ Որոշները դրա առաջին տարբերակները դնում են մ.թ.ա. 7 թվականին[8], մյուսները՝ մ.թ. 17[9]կամ մ.թ. 18 թվականին[8]: Ամենաուշ հիշատակվող իրադարձությունը, որին կարելի է որոշակի թվել, մ.թ. 23 թվականին Մավրուսիայի (Մավրետանիա) թագավոր Հուբա II-ի մահվան մասին հիշատակությունն է, որի մասին Ստրաբոնը գրում է, թե դա տեղի է ունեցել «վերջերս»[10]: Ըստ ամենայնի, նա «Աշխարհագրության» վրա աշխատել է երկար տարիներ և պարբերաբար վերանայել է այն, թեև ոչ միշտ հետևողականորեն։ Ստեղծագործությունը հանրագիտարանային բնույթի քրոնիկա է և ներառում է քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային և աշխարհագրական նկարագրություններ՝ ընդգրկելով Եվրոպայի և Միջերկրածովի գրեթե բոլոր տարածքները՝ Բրիտանիա և Իռլանդիա, Իբերիական թերակղզի, Գալիա, Գերմանիա, Ալպեր, Իտալիա, Հունաստան, Սև ծովի հյուսիսային շրջաններ, Անատոլիա, Մերձավոր Արևելք, Կենտրոնական Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա։ «Աշխարհագրությունը» միակ պահպանված ստեղծագործությունն է, որը տեղեկություն է տալիս թե՛ հույների, թե՛ հռոմեացիների մասին Ագոստոսի կառավարման շրջանում[11]:

Եթե ենթադրենք, որ «վերջերս» ասելով Ստրաբոնը նկատի է ունեցել մեկ տարվա ընթացքում, ապա նա դադարեցրել է գրել այդ թվականին կամ հաջորդին (մ.թ. 24 թվական), երբ, ըստ գիտական կարծիքի, մահացել է։

Աշխատություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրել է «Պատմական հիշատակարաններ» խորագրով աշխատությունը՝ բաղկացած 43 գրքից։ Մ. թ. ա. 145–127 թվականների իրադարձությունների մասին պատմող այդ երկից պատառիկներ են հասել մեզ։ Մ. թ. ա. 7 թվականից սկսել է գրել իր հռչակավոր «Աշխարհագրությունը», որը շարունակությունն է «Պատմական հիշատակարանների»։ «Աշխարհագրություն» երկում Ստրաբոնը շարադրել է և՛ իր տեսածն ու ուսումնասիրածը, և՛ օգտվել է անտիկ շատ հեղինակների՝ Երատոսթենեսի, Պոլիբիոսի, Հիպպարքոսի, Հերոդոտոսի գործերից։ Ստրաբոնի նպատակն է եղել նկարագրել հույներին ու հռոմեացիներին հայտնի աշխարհը փաստերի և նյութերի համադրման միջոցով[12]։

Ստրաբոնը առավել հայտնի է իր «Geographica» («Աշխարհագրություն») աշխատությամբ, որտեղ ներկայացրել է իր ժամանակներում հայտնի աշխարհի տարբեր տարածաշրջանների ժողովուրդների և վայրերի նկարագրական պատմությունը[13]:

Եվրոպայի քարտեզը ըստ Ստրաբոնի

Չնայած «Geographica» հազվադեպ է օգտագործվել ժամանակակից հեղինակների կողմից, Բյուզանդական կայսրության ընթացքում պահպանվել են բազմաթիվ օրինակներ։ Այն առաջին անգամ հայտնվել է Արևմտյան Եվրոպայում՝ Հռոմում, մոտ 1469 թվականին լատիներեն թարգմանությամբ։ Առաջին տպագիր տարբերակը լույս է տեսել 1516 թվականին Վենետիկում[14]: 1587 թվականին հույն դասական տեքստերի գիտնական և խմբագիր Իսահակ Կազոբոնը կազմել է առաջին գիտական քննադատական հրատարակությունը։

Թեև Ստրաբոնը հաճախ մեջբերում էր հույն աստղագետներ Էրատոսթենեսին և Հիպպարխոսին՝ գնահատելով նրանց աշխարհագրական-աստղագիտական և մաթեմատիկական ջանքերը, նա այնուամենայնիվ պնդում էր, որ նկարագրական մոտեցումն ավելի օգտակար է։ Նրա կարծիքով՝ իր աշխատությունները նախատեսված էին պետական գործիչների համար, որոնք ավելի շատ հետաքրքրված էին երկրների ու տարածքների բնավորությամբ, քան թվային հաշվարկներով[15]:

Այդ պատճառով էլ «Geographica»-ն արժեքավոր աղբյուր է հին աշխարհի մասին, հատկապես երբ դրա տեղեկությունները հաստատվում են այլ աղբյուրներով։ Նա նաև ընդգծում է իր ճամփորդությունները․ «Արևմուտքում ես հասել եմ մինչև Էտրուրիայի այն մասերը, որոնք Սարդինիայի դիմացն են, հարավում՝ Սև ծովից մինչև Եթովպիայի սահմանները, և գուցե ոչ ոք, որ աշխարհագրություն է գրել, այդ սահմանների միջև ավելի շատ վայրեր չի այցելել, քան ես»։

«Աշխարհագրություն» երկը բաղկացած է 17 գրքից։ Նա շարադրել է Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ֆիզիկական ու պատմական աշխարհագրությունը, հարուստ տեղեկություններ հաղորդել այդ երկրների քաղաքական պատմության և հասարակական հարաբերությունների վերաբերյալ։ Աշխատության առաջին 2 գրքերը նվիրված են մաթեմատիկական աշխարհագրությանը, 3-6-րդ գրքերը՝ Իսպանիայի, Գալիայի, Բրիտանիայի, Իտալիայի, Սիկիլիայի պատմությանը, 7-10-րդ գրքերը՝ Հյուսիսային և Արևելյան Եվրոպայի, Բալկանյան թերակղզու հյուսիսի, Հունաստանի պատմությանը, 11-14-րդ գրքերը՝ հյուսիսային և արևելյան մերձսևծովյան շրջանների, Փոքր Ասիայի, Հայաստանի պատմությանը, 15-17-րդ գրքերը՝ Հնդկաստանի, Միջագետքի, Արաբիայի, Եգիպտոսի պատմությանը[12]։

«Աշխարհագրությունը» Ստրաբոնից մեզ հասած ամենակարևոր աշխատությունն է։ Դա առաջին փորձն էր հավաքելու ժամանակին հասանելի աշխարհագրական գիտելիքները և աշխարհագրության մասին ընդհանուր տրակտատ կազմելու։ Ստրաբոնը նպատակ ուներ ստեղծել մի աշխատություն, որը ներառում է մաթեմատիկական, ֆիզիկական, քաղաքական ու պատմական աշխարհագրության 4 բաժինները։ Աշխատության մեջ կան այնպիսի տվյալներ, որոնք մեծ արժեք ու հետաքրքրություն են ներկայացում։ Ստրաբոնը օգտվել է նաև Պոլիբիոսի աշխատությունից՝ հաշվի առնելով նրա հաղորդած տեղեկությունների արժանահավատությունը։ Ստրաբոնը հիմնականում օգտվել է հույն հեղինակներից ու համեմատաբար քիչ՝ հռոմեացի հեղինակներից։ Նա հավանաբար հավաքել է իր նյութերը Ալեքսանդրիայի գրադարանում։ Իր աշխատությունը Ստրաբոնը գրել է առաջին հերթին պետական գործիչների համար։ Արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս յուրաքանչյուր երկրի բնության, ֆիզիկական առանձնահատկությունների, էթնոլոգիայի, առևտրի ու այլնի մասին։ Ֆիզիկական աշխարհագրության առումով նրա աշխատանքը մեծ առաջընթաց է նախորդների համեմատ։ Ժամանակակից չափանիշներով դատելով՝ գետերի, լեռնաշղթաների վերաբերյալ նրա նկարագրությունները թերի են թվում, բայց պետք է հաշվի առնել տեղեկատվություն հայթայթելու դժվարությունները։ Արժեքավոր են տեղեկությունները մաթեմատիկական աշխարհագրության ու աստղագիտության վերաբերյալ[5]։

Հեղինակի մտահղացմամբ՝ «Աշխարհագրությունը» պետք է գործնական ձեռնարկ լիներ Հռոմի պետական գործիչների համար։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրությունը» անգնահատելի սկզբնաղբյուր է նաև Հայաստանի բնության, պատմության, աշխարհագրության, տնտեսության, մշակույթի մասին, նրա հաղորդած որոշ տեղեկություններ եզակի են, առանց որոնց հնարավոր չէ բավարար չափով կողմնորոշվել մ. թ. ա. 2-1-ին դարերի հայոց պատմության բազմաթիվ հարցեր ուսումնասիրելիս։ Արժեքավոր են Ստրաբոնի հաղորդած տեղեկությունները Արտաշեսի, Զարեհ Ծոփացու, Տիգրան Բ-ի, Արտավազդի, Արտանես Ծոփացու վերաբերյալ[12]։

Ստրաբոնը քննադատաբար է օգտագործել սկզբնաղբյուրները՝ դրանք ճշտելով ու լրացնելով։ Նրա «Աշխարհագրություն» երկը ժամանակի յուրատեսակ պատմաաշխարհագրական հանրագիտարան է։

Ալեքսանդրիան կարևոր տեղ է զբաղեցնում «Geographica»-յի վերջին գրքում, որտեղ այն նկարագրվում է որպես ծաղկուն նավահանգստային քաղաք զարգացած տեղական տնտեսությամբ[16]: Ստրաբոնը նշում է քաղաքի բազմաթիվ գեղեցիկ հասարակական այգիները և փողոցների ցանցը, որոնք այնքան լայն էին, որ հարմար էին թե՛ սայլերի, թե՛ հեծյալների համար․ «Երկուսը չափազանց լայն են՝ ավելի քան մեկ պլեթրոնի լայնությամբ և հատվում են միմյանց հետ ուղիղ անկյան տակ, ինչպես նաև մյուս փողոցների հետ, որոնք իրենցից դուրս են գնում»[17]:

Հնդկական էգ թռչող մողեսի ստորին մասը, որի վրա երևում է «թևը» կամ պատագիումը, որը սովորաբար պահվում է վեց երկարավուն կողերի վրա:

Լորանս Քիմը նկատում է, որ Ստրաբոնը[18] «...Աշխարհագրության ամբողջ ընթացքում բարեհաճ է Հռոմի նկատմամբ։ Սակայն, թեև նա գնահատում և նույնիսկ գովաբանում է Հռոմի գերիշխանությունը քաղաքական և ռազմական ոլորտներում, նա նույնպես զգալի ջանք է թափում՝ հաստատելու հույն գերակայությունը Հռոմի նկատմամբ այլ համատեքստերում․․․»"։

Եվրոպայում Ստրաբոնը առաջինն էր, որ կապեց Դանուբ գետը (որը նա կոչեց Դանուիոս) և Իստրոսը՝ անունների փոփոխությունը տեղի էր ունենում «ջրվեժների» մոտ, որոնք այսօր հայտնի են որպես Երկաթե դռներ՝ Ռումինիայի և Սերբիայի սահմանին[19]:

Հնդկաստանում, երկիր, որտեղ նա երբեք չի եղել, Ստրաբոնը նկարագրում էր փոքր թռչող սողունների, երկար օրգանիզմով ու օձանման մարմնով և գայլանման թևերով (այս նկարագրությունը համապատասխանում է Հնդկական թռչող ասպարեզի Draco dussumieri), թևավոր քծիչներ և այլ առասպելական արարածներ՝ համակցված իրական կենդանիների հետ[20]:

Երկրաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չարլզ Լայելը իր «Երկրաբանության սկզբունքներ» գրքում Ստրաբոնի մասին գրել է[21]:

«Ստրաբոնը մեծապես ներգրավվում է իր «Աշխարհագրության» Երկրորդ գրքում՝ քննարկելով Էրատոսթենեսի և այլ հույների տեսակետները երկրաբանության ամենադժվար հարցերից մեկի մասին՝ ինչ պատճառներով են ծովային խեցգետինները հայտնվել երկրի վրա բարձր բարձրությունների և ծովից մեծ հեռավորությունների վրա։

Նա նշում է, այդ թվում, Լիդիայի Սանտոսի բացատրությունը, ով ասում էր, որ ծովերը նախկինում ավելի տարածված են եղել և հետագայում մասամբ չորացել են, ինչպես իր ժամանակում Ասիայում շատ լճեր, գետեր և ջրհորներ էին անջատվել ջրազրկության ժամանակաշրջանում։ Այս ենթադրությունը Ստրաբոնը որոշ չափով անտեսում է և անցնում է Ստրատո բնական գիտնականի հիպոթեզին, ով դիտարկել էր, որ գետերի կողմից Սև ծով (Եվքսին) տեղափոխվող ջրամբարի նստվածքի քանակը այնքան մեծ է, որ նրա հատակը պետք է աստիճանաբար բարձրանա, մինչդեռ գետերը շարունակում են ոչ պակաս քանակությամբ ջուր բաշխել։ Նա ենթադրել է, որ սկզբնականում, երբ Սև ծովը ներքին ծով էր, դրա մակարդակը այս մեթոդով այնքան բարձրացել է, որ ճեղքվել է Բյուզանդի մոտ գտնվող պատնեշը և կապվել Փրոփոնտիսի (Մարմարա ծով) հետ, և այս մասնակի ցամաքեցումը, ըստ նրա, ձախ կողմը արդեն արել է ճահճոտ, իսկ վերջապես ողջ տարածքը լիովին կփակվեր հողով։ Այսպես էր վերլուծվել, որ Միջերկրականը նախկինում բացել է անցք Խերակլեսի սյուների միջոցով դեպի Ատլանտյան օվկիանոսը, և հավանաբար, Աֆրիկայում, Յուպիտեր Ամմոնի տաճարի մոտ ծովային խեցգետինների առատությունը նույնպես կարող է ներկայացնել նախկին ներքին ծովի նստվածք, որը վերջապես բացել է անցք և դուրս է եկել»։

Ստրաբոնը մերժում է այդ տեսությունը՝ այն անբավարար համարելով բոլոր երևույթները բացատրելու համար, և առաջարկում է իր սեփական՝ այնքան խորքային տեսություն, որի ճշգրտությունը միայն ժամանակակից երկրաբանները սկսում են գնահատել։ «Դա տեղի չի ունեցել», - նա ասում է, -«Այն պատճառը, որ ծովերով ծածկված տարածքները սկզբնական շրջանում տարբեր բարձրություններ ունեին, ջուրն է բարձրացել, նվազել կամ որոշ մասերից հետ է քաշվել և մյուս մասերում հեղեղել։ Պատճառն այն է, որ նույն տարածքը երբեմն բարձրանում է, երբեմն իջնում, և ծովը նույնպես համաժամանակյա բարձրանում և իջնում է, այնպես որ կամ հեղեղում է, կամ վերադառնում իր բնական տեղը։ Ուստի պատճառը պետք է վերագրել հողին՝ կամ այն հողին, որը ծովի տակ է, կամ այն, որը հեղեղվում է, բայց առավելապես այն հողին, որը գտնվում է ծովի տակ, որովհետև այն ավելի շարժական է և իր խոնավության պատճառով կարող է շատ արագ փոփոխվել։ «Ճիշտ է»,—նա շարունակում է—, «մեր բացատրությունները հիմնավորվել են այն բաներից, որոնք ակնհայտ են և որոշ չափով առկա են առօրյա երևույթներում, ինչպիսիք են հեղեղումները, երկրաշարժերը, հրաբխային ժայթքումը և ծովի տակ հողերի հանկարծակի բարձրացումը։ Ի վերջո, դրանք նաև ծովը բարձրացնում են, և երբ նույն տարածքները կրկին իջնում են, պատճառ են հանդիսանում, որ ծովը նույնպես իջնի։ Եվ դա վերաբերում է ոչ միայն փոքր, այլ նաև մեծ կղզիներին, ոչ միայն կղզիներին, այլ նաև մայրցամաքներին, որոնք կարող են բարձրանալ միասին ծովի հետ, և ինչպես մեծ, այնպես էլ փոքր տարածքներ կարող են իջնել, քանի որ բնակավայրեր և քաղաքներ, ինչպիսիք են Բուրե, Բիզոնա և շատ ուրիշներ, ճոճվել են երկրաշարժերի արդյունքում»։

Մեկ այլ տեղ, այս գիտակ աշխարհագրագետը՝ Ստրաբոնը, անդրադառնալով ավանդությանը, թե Սիցիլիան երկրաշարժի պատճառով առանձնացվել է Իտալիայից, նշում է, որ ներկայում ծովի մոտ գտնվող այդ տարածքները հազվադեպ են զգում երկրաշարժեր, քանի որ այժմ բաց են անցքեր, որոնց միջոցով դուրս են գալիս կրակ, տապակված նյութեր և ջուր։ Սակայն նախկինում, երբ Էտնա, Լիպարի կղզիներ, Իսկիա և այլ հրաբխային հողամասեր փակ էին, բերված կրակն ու քամին կարող էին առաջացնել շատ ավելի ուժեղ շարժումներ։ Ուստի այն տեսությունը, որ հրաբխները ծառայում են որպես անվտանգության փականներ, և որ ստորգետնյա ցնցումները, ամենայն հավանականությամբ, առավել ուժգին են, երբ հրաբխային էներգիան առաջին անգամ տեղափոխվում է նոր տարածք, չի համարվում նորամուծություն։

Բրածոների առաջացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստրաբոնը մեկնաբանել է բրածոների առաջացումը՝ հիշատակելով Նումմուլիտը (մեջբերված Ջելալ Շենգյորից)[22].

Մի բացառիկ բան, որը ես տեսա պիրամիդների մոտ, չի կարելի աչքաթող անել։ Քարի հանքավայրերից եկած քարերի կուտակումներ պիրամիդների առաջ։ Դրանց մեջ հանդիպում են կտորներ, որոնք ձևով և չափերով նման են լոբազգիների։ Ոմանք պարունակում են նման նյութեր, ինչպես կիսամաքրված հատիկները ։ Գրվում է, թե դրանք աշխատողների սննդի մնացորդներն են, որոնք դարձել են քար՝ ինչը դժվար է հավատալ։ Որովհետև մեր հայրենի Ամասեայի հողերում կա երկար բլուր հարթավայրում, որը լի է ժայռոտ քարերով, որոնք նման են լոբազգիների։ Ծովի ափերի և գետերի քարերը նույնպես մի փոքր դժվարություն են առաջացնում իրենց ծագման հարցում։ Այս մասին որոշակի բացատրություն կարելի է գտնել ջրի շարժման ազդեցությամբ, սակայն վերոհիշյալ փաստի ուսումնասիրությունը ավելի մեծ դժվարություն է ներկայացնում։ Ես այլ տեղում նշել եմ, որ պիրամիդների տեսադաշտում, Արաբիայի հակառակ կողմում, և դրանց կառուցման քարերի հանքավայրերի մոտ, գտնվում է մի շատ ժայռոտ սար, որը կոչվում է «Տրոյայի սար»։ Դրա տակ կան քարանձավներ, իսկ քարանձավների և գետի մոտ գտնվում է մի գյուղ՝ Տրոյա, որը նախկինում բնակավայր էր նրանց համար, ովքեր եկել էին Մենելաոսի հետ՝ այնտեղ բնակվելու համար։

Հրաբխային երևույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստրաբոնը դիտարկումներ է արել հրաբխային երևույթների (հոսքային ժայթքում) մասին, որոնք նա նկատել է Կատակեկանեմենեում (ժամանակակից Կուլա, Արևմտյան Թուրքիա)։ Ստրաբոնի դիտարկումները նախորդել են Պլինիուս Կրտսերի դիտումներին, ով ականատես է եղել Վեզուվի լեռան ժայթքմանը մ.թ. 79 թվականի օգոստոսի 24-ին Պոմպեում[23]:

…Այստեղ ծառեր չկան, միայն խաղողի այգիներ, որտեղ պատրաստում են Կատակեկանեմենեի գինիները, որոնք, ի դեպ, չեն զիջում որակով հայտնի որևէ գինիին։ Հողը ծածկված է մոխրով և սև գույնի է, կարծես սարահարթ ու ժայռոտ տարածքը հրից կազմված լինի։ Ոմանք ենթադրում են, որ այդ մոխիրը առաջացել է կայծակների և ստորերկրյա պայթյունների հետևանքով և չեն կասկածում, որ Տիֆոնի լեգենդար պատմությունը տեղի է ունենում այս տարածաշրջանում։ Քսանթոսը նշում է, որ այս տարածքի թագավորը մարդ էր՝ Արիմուս անունով։ Այնուամենայնիվ, ոչ ռացիոնալ է ընդունել, որ ամբողջ երկիրը միանգամից այրվել է այսպիսի իրադարձության հետևանքով, այլ ոչ թե ստորերկրյա կրակի ժայթքման պատճառով, որի աղբյուրը հիմա դադարել է։ Երեք փոսեր կոչվում են «Ֆիզաս» և բաժանված են միմյանցից քառասուն ստադիայի հեռավորությամբ։ Այս փոսերի վրա՝ ըստ տրամաբանական հաշվարկի, ձևավորված են բլուրներ՝ երկրից դուրս բխած տաք զանգվածներից։ Աշնանային այսպիսի հողը շատ հարմար է խաղողի համար, ինչպես Կատանասոյի հողը, որը ծածկված է մոխրով և որտեղ դեռ շարունակաբար պատրաստվում են լավագույն գինիները։ Որոշ հեղինակներ՝ դիտելով այս վայրերը, եզրահանգել են, որ Դիոնիսոսին («Ֆրիգենես») անունով կոչելու լավ պատճառ կա։

Ստրաբոնը հայերի մասին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բուն Հայաստանում կան շատ լեռներ և լեռնադաշտեր, որտեղ որթատունկը հեշտությամբ չի աճում. (կան նաև) շատ հովիտներ, մի մասը՝ միջակ, մյուսները՝ խիստ բերրի, ինչպես Արաքսի դաշտը, որով Արաքս գետն է հոսում մինչև Ալբանիայի (Աղվանք) եզրերը և թափվում է Կասպից ծով, այնուհետև՝ Շակաշենը, որը սահմանակից է Ալբանիային և Կուր գետին, հետո՝ Գոգարենեն։ ...Ասում են, թե այնտեղ լեռնանցքներում հաճախ ամբողջ քարավաններ բուքի ժամանակ մնում են ձյան տակ։ Նման վտանգների համար նրանք գավազաններ ունեն, որոնք հանում են (ձյան) մակերեսից դուրս, շնչառության, ինչպես նաև անցորդներին նշան տալու համար, որպեսզի օգնության հասնեն, դուրս հանեն և փրկեն իրենց։
- Ստրաբոն[24]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 Strabo // Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information / H. Chisholm — 11 — New York, Cambridge, England: University Press, 1911. — Vol. 25. — P. 973.
  2. 1 2 Любкер Ф. Strabo (ռուս.) // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 1317—1318.
  3. ↑ CONOR.Sl
  4. ↑ География XVI 2,10.
  5. 1 2 3 «1911 Encyclopædia Britannica/Strabo - Wikisource, the free online library». en.wikisource.org (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 14-ին.
  6. ↑ «Strabo | Greek geographer and historian». Encyclopedia Britannica.
  7. ↑ Accompanied by prefect of Egypt Aelius Gallus, who had been sent on a military mission to Arabia.
  8. 1 2 Strabo (1917). Geography. Vol. I. Translated by Horace Leonard Jones. London: William Heinemann. էջ xxv–xxvi.
  9. ↑ Sarah Pothecary, When was the Geography written?
  10. ↑ Strabo (1949). «34». Geography. Vol. VIII Book XVII. Translated by Horace Leonard Jones. London: William Heinemann. էջ 95.
  11. ↑ Strabo (n.d.). Strabo, Geography, Volume I: Books 1–2. W. Heinemann. ISBN 9780674990555. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
  12. 1 2 3 «Հայկական սովետական հանրագիտարան». Երեւան: Հայ սովետական հանրագիտարան հրատ. 1975. էջ 151.
  13. ↑ Strabo (1949). «34». Geography. Vol. VIII Book XVII. Translated by Horace Leonard Jones. London: William Heinemann. էջ 95.
  14. ↑ Geographie, Band 1, Strabo, S.17, Strabo, Karl Kärcher, Gottlieb Lukas Friedrich Tafel, Christian Nathanael Osiander, Gustav Schwab, Verlag Metzler, 1831.
  15. ↑ Dueck, Daniela, ed. (2017). The Routledge Companion to Strabo. Abingdon: Routledge. էջ 2. ISBN 978-1-31744-586-9.
  16. ↑ Strabo, Geography 17.1.6, 7, 8, 13; translated by Brent Shaw. Attained from: E.A. Pollard, C. Rosenberg, and R.L. Tignor, et al. Worlds Together, Worlds Apart, Concise, Volume One: Beginnings through the Fifteenth Century (W.W. Norton, 2015) Pg. 228
  17. ↑ Davis, William Stearns (1912). Reading in Ancient History. Vol. I: Greece and the East. Boston: Allyn and Bacon. էջեր 325–329.
  18. ↑ Kim, Lawrence (2010). Homer between History and Fiction in Imperial Greek Literature. Cambridge University Press. էջ 83. ISBN 978-1-139-49024-5.
  19. ↑ Roller, Duane W. (2015 թ․ օգոստոսի 27). Ancient Geography: The Discovery of the World in Classical Greece and Rome. Bloomsbury. ISBN 9780857725660.
  20. ↑ «Chapter 1 – Account of India by the Greek Writer Strabo».
  21. ↑ Lyell, Charles (1832). Principles of Geology. John Murray. էջեր 20–21.
  22. ↑ Strabo (1949). «34». Geography. Vol. VIII Book XVII. Translated by Horace Leonard Jones. London: William Heinemann. էջ 95.
  23. ↑ Strabo (1950). «11». Geography. Vol. VI Book XIII. Translated by Horace Leonard Jones. London: William Heinemann. էջ 183.
  24. ↑ Strabo, Geography, Book 11, chapter 14, section 4

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիդարանն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ստրաբոն» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ստրաբոն» հոդվածին։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 151)։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ստրաբոն&oldid=10681084» էջից