Արտավազդ Բ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox prétendant à un trône.png
Արտավազդ Բ Արտաշեսյան
Մեծ Հայքի թագավորության արքա
Հայոց տիրակալության արքայից արքա
Artavasdes II of the Great Armenia.png
Արտաշես Բ-ի բրոնզեձույն մետաղադրամը պեղված Հայաստանի տարածքից
Իշխանություն մ․թ․ա․ 55–մ․թ․ա․ 34
Թագադրում Մ․թ․ա․ 55 թվական, Տիգրանակերտ
Հանձնում Մ․թ․ա․ 34 թվական (մահվան կապակցությամբ)
Լրիվ անուն Արտավազդ Բ Արտաշեսյան
Ծննդավայր Արտաշատ, Մեծ Հայքի թագավորություն
Մահացել է՝ մ. թ. ա. 31 կամ մ. թ. ա. 34[1]
Վախճանի վայր Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս[1]
Ազգություն հայազգի
Հարստություն Արտաշեսյանների թագավորություն Արտաշեսյանների թագավորություն
Նախորդ Տիգրան Մեծ
ժառանգական իշխանություն (որդուց որդի) ավագ որդի
Հաջորդող Արտաշես Բ
Տոհմ Արտաշեսյաններ
գերիշխան
Հայր Տիգրան Մեծ
Մայր Կլեոպատրա Պոնտացի
Երեխաներ Տիգրան Գ, Արտաշես Բ և Արտավազդ Գ
Կրոնական հավատքներ Հայկական հեթանոսություն

Արտավազդ Արտաշեսյան կամ Արտավազդ Բ (հին հուն․՝ Αρταβάσδης της Αρμενίας, մոտ մ․թ․ա․ 96, Արտաշատ, Մեծ Հայքի թագավորությունմ․թ․ա․ 31 թվական, Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս), Մեծ Հայքի թագավորության արքա Արտաշեսյանների հարստությունից, որը կառավարել է մ․թ․ա․ 55-մ․թ․ա․ 34 թվականներին։ Հաջորդել է հորը՝ հայոց մեծագույն արքա Տիգրան Մեծին, որն էլ ոչ հեռավոր անցյալում հայոց պետականությունը հասցրել էր իր հզորության գագաթնակետին։ Հորից ժառանգել է կայացած աշխարհակալ տերություն՝ զարգացած տնտեսությամբ և ենթակառուցվածքներով, ինչպես նաև մարտունակ բանակով։

Արտավազդ Բ-ն հայոց գահին բազմել է պատմական բավականին խառնակ ժամանակաշրջանում, երբ Հռոմեական տերության և Պարթևստանի հարաբերությունները գտնվում էին ծայրահեղ իրավիճակում, իսկ Հայաստանը գտնվում էր վերջիններիս մարտերի կիզակետում։ Արտաշեսյան այս արքան Տիգրան Մեծի օրինակով վարել է երկդիմի բարդ քաղաքականություն՝ պահպանելով հայոց պետականության հզորությունն ու անկախությունը։ Այնուամենայնիվ, իր կառավարման սկզբնական ժամանակահատվածում ունեցել է հռոմեամետ կողմնորոշում՝ Արտաշատի պայմանագրի դրույթներից ելնելով։ Մ․թ․ա․ 54 թվականին Արտավազդը դաշինք է կնքել Հռոմի եռապետ Մարկոս Կրասոսի հետ, սակայն վերջինիս ոչ հեռահար քաղաքականության և սեփական երկրի արտաքին պաշտպանության հանգամանքներից ելնելով Մեծ Հայքը հրաժարվել է կատարել իր դաշնակցային պարտավորությունները։ Արդյունքում՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը շրջադարձային կերպով թեքվում է դեպի արևելք և ամրապնդվում հայ-պարթևական դաշինքով։ Սրան հաջորդում է հայ-պարթևական միացյալ ուժերի առաջին ռազմական խոշոր հաջողությունը հռոմեական բանակի նկատմամաբ՝ ի դեմս Խառանի ճակատամարտի։ Արտավազդ Բ-ի ճկուն արտաքին քաղաքականության շնորհիվ Հայաստանը հաջորդ տասնամյակում ևս Պարսթևստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունների պայմաններում կարողանում է պահպանել հայրենիքի անկախությունն ու տարածաշրջանային կարևորությունը։

Մ.թ.ա. 37 թվականին Արտավազդի դաշնակից Որոդես II-ի դավադրական սպանությունից, ինչպես նաև Ատրպատականի թագավոր Արտավազդի ու պարթևաց նոր արքա Հրահատ IV–ի հակահայկական դաշինքի կնքումից հետո, հայ-պարթևական հարաբերությունները դառնում են թշնամական։ Արդյունքում՝ Արտավազդ Բ-ն օժանդակում է Ատրպատական ներխուժող Հռոմի նոր եռապետ Մարկոս Անտոնիոսի կայազորներին, որոնք սակայն Փրասպայի պարիսպների տակ ջախջախվում են պարթևների կողմից։ Հռոմի առջև արդարանալու նպատակով Անտոնիոսն արշավանքի ձախողման պատճառ է հայտարարում Արտավազդի դիրքորոշումը։ Վրեժխնդիր լինելու նպատակով Անտոնիոսը քանիցս փորձում է խարդախորեն ձերբակալել Արտավազդին, որը սակայն չի հաջողվել։ Մ․թ․ա․ 34 թվականին Մարկոս Անտոնիոսի ղեկավարած հռոմեական լեգեոնները ներխուժում են հայոց տիրակալության տարածք, իսկ Արտավազդը սպասվելիք ավերածություններն ու արյունահեղությունը կանխելու նպատակով գնում է ինքնազոհողության։ Տեղափոխվելով Ալեքսանդրիա՝ մ․թ․ա․ 34 թվականին Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրայի հրամանով Արտավազդն ու իր ընտանիքը գլխատվում են՝ հավատարիմ մնալով նախնյաց ուխտին և Արտաշեսյան արքաների սուրբ պատգամներին։

Հայկական սկզբնաղբյուրներն ու օտարալեզու գրվածքները հավաստում են այն մասին, որ Արտավազդը ստացել է ժամանակաշրջանի լավագույն կրթությունը։ Նա անթաքույց կերպով հետաքրքրություն էր տածում հելլենիստական մշակույթի նկատմամբ՝ փայլուն տիրապետելով հունարեն լեզվին։ Ըստ Պլուտարքոսի` հայոց արքան գիտեր նաև այլ օտար լեզուներ, «հորինում էր ողբերգություններ, գրում ճառեր ու պատմական երկասիրություններ», որոնք, սակայն մեզ չեն հասել: Արտավազդը համարվում է հին աշխարհի ամենակրթված և իմաստուն մտավորականներից մեկը, ում վերագրվում է նաև որոշակի գիտամտավորական գործունեություն։

Նախապատմություն և վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիգրան Մեծի աշխարհակալության իրավահաջորդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Արտաշեսյանների թագավորություն և Տիգրան Մեծ

Մ․թ․ա․ 189 թվականին պատմության թատերաբեմ դուրս եկած Արտաշեսյան թագավորության հիմնադիր Արտաշես I-ի միավորիչ գործունեության շնորհիվ հայոց պետականության կազմում միավորվում են Մեծ Հայքի գրեթե բոլոր աշխարհները՝ բացառությամբ Ծոփքի։ Արտաշեսին հաջորդող Արտավազդ I և Տիրան արքաների կառավարման տարիները հիմնականուն անցնում են անցնցում, որն էլ վերջիններիս օգնում է թագավորական իշխանության և երկրի արտաքին սահմանների ամրապնդման գործում։ Մ․թ․ա․ 95 թվականին՝ Տիրան Արտաշեսյանի մահից հետո, հայոց գահն անցնում է Տիգրանին, որին վիճակված էր դառնալ հայոց պատմության հզորագույն արքան։ Տիգրան Մեծի կառավարման տարիներին (մ․թ․ա․ 95-մ․թ․ա․ 55 թվականներ) Հայաստանը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին՝ ներառելով ընդհանուր հաշվով երեք միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածք։

Արտավազդի հայրը՝ Տիգրան Բ Մեծ արքան, որի օրոք ստեղծվել է Մեծ Հայքի աշխարհակալ տերությունը, իսկ Հայաստանը հասել է իր հզորության գագաթնակետին։

Տիգրան Մեծի տերությունը տարածվում էր Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով, Կովկասյան լեռներից մինչև Միջագետքի անապատները և Եգիպտոս։ Բացի այդ, հայոց տիրակալի գերիշխանությունը տարածվում էր մերձակա շրջաններում, այդ թվում՝ հինաշխարհյան քաղաքակրթության բնօրրան հանդիսացող Եգիպտոսում։ Տիգրան Մեծի առաջին ռազմական հաջողությունը կարելի է համարել մ․թ․ա․ 94 թվականին պատմական Հայաստանի անքակտելի մաս կազմող Ծոփքի կամ Չորրորդ Հայքի միացումը մայր հայրենիքին։ Այսպիսով, հայկական տարածքներից Տիգրանի թագավորության սահմաններից դուրս էր մնում միայն Փոքր Հայքը, որը միավորվում էր օրեցօր հզորացող և դաշնակից համարվող Պոնտոսի թագավորության կազմում։ Ավելին՝ Պոնտոսի արքա Միհրդատ Եվպատորը ավելի վաղ էր բարձրացել Փոքր Հայքի գահին, քան բուն Պոնտոսի և համարվում էր Փոքր Հայքի արքա։ Հենց այդ ավանդական տեսակետից էլ, Միհրդատ Եվպատորը Տիգրան Մեծի հետ միասին համարվում էր հայոց արքաներից մեկը։ Ահա ինչու թե՛ հայերը, թե՛ նույնիսկ օտարներից շատերը Տիգրանի և Միհրդատի դաշինքին նայել են որպես հայկական միության կամ արիական համադաշնության վերականգնման փորձ։ Մ.թ.ա. 94-91 թվականներին Տիգրանը ռազմաքաղաքական դաշինք է կնքում Միհրդատի հետ՝ ամուսնանալով վերջինիս դստեր՝ Կլեոպատրայի հետ[2]։ Նույն տարում դաշնակից զորքերը մտնում են Կապադովկիա և կարճ ժամանակահատվածում գրավում այն։ Այնուամենայնիվ՝ գրավված տարածքը միավորվում է Պոնտոսի թագավորության կազմում, իսկ այդ տիրույթների ողջ շարժական և անշարժ գույքը՝ բնակչությամբ հանդերձ, բաժին էր հասնում հայկական կողմին։ Հաջորդիվ Տիգրանը Մեծ Հայքին է միացնում Վրաց թագավորությունն (Դուռն Սարմատացվոց) ու Աղվանքը։ Օգտվելով Միհրդատ արքայի մահվանից հետո հակառակորդ Պարթևստանում ստեղծված ներքաղաքական խառնակ իրադրությունից՝ Արտավազդը ետ է վերադարձնում «70 հովիտներ» կոչվող տարածքը և բռնազավթում պարթևապատկան Ատրպատականը։ Շարժվելով հարավ-արևելք՝ հայկական բանակը գլխովին ջախջախում է պարթևաց զորքերին և պաշարում պարթևական թագավորների ամառային նստավայր Էկբատանը։ Չկարողանալով բարելավել ստեղծված իրադրությունը՝ Պարթևստանի գահի հաջորդ ժառանգորդ Գոդերձ Բ-ն, որը թուլամորթ և անհեռանկարային ռազմաքաղաքական գործիչ էր, ստիպված հաշտություն է խնդրում հայկական կողմից, որով Տիգրանը ստանում է Մարաստանն ու Միջագետքը, իսկ Արտաշեսյան թագավորները պարթևներից վերցնում էին «արքայից արքա» գերագույն տիտղոսը։ Մ.թ.ա. 84 թվականին հայկական բանակները առանց մի նետ արձակելու մտնում են Ասորիք, ապա գրավում Կիլիկիան և Փյունիկիան։ Ի վիճակի չլինելով դիմադրելու հայոց թագավորի բանակներին՝ Մեծ Հայքի գերիշխանությունն են ընդունում Հրեաստանը և մի շարք այլ երկրներ։ Այսպիսով՝ Արտավազդի հայր Տիգրանի կողմից Մեծ Հայքը վերածվել էր ընդարձակ հելլենիստական տիրակալության։ Հայկական տերության սահմանները հասնում էին Եգիպտոս, որը հայոց տերության հետաքրքրությունների շրջանակում էր։ Եգիպտոսում հայերի մեծ ազդեցության մասին է հավասում այն փաստը, որ Պտղոմեոս XII-ը Եգիպտոսի գահին է բարձրանում հայոց թագավորի օգնությամբ։ Սակայն Տիգրանի կառավարման վերջին շրջանում երկրի ռազմական փառքը փոքր ինչ նվազեցնում է հայ-հռոմեական պատերազմներին հաջորդած Արտաշատի պայմանագիրը, որով Հայաստանը զրկվում էր որոշ արտոնություններից և տիրույթներից։

Արքայազն Արտավազդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտավազդ II արքայի ամբողջական պատմությունը մեզ է հասել պատմահայր Մովսես Խորենացուց։ Քերթողահայրը Արտավազդի գործունեությունը գրի է առել, որպես Տիգրան Մեծի իրավահաջորդ՝ ներկայացնելով այն «Պատմություն հայոց» աշխատության «Հայոց մեծերի ծննդաբանությունը» գրքում։ Արտավազդի ծննդյան մասին մեզ ոչ մի տեղեկություն չի հասել, սակայն ենթադրվում է, որ վերջինս ծնվել է մոտ մ․թ․ա․ 96 թվականին հայոց մայրաքաղաքներից Արտաշատում՝ Տիգրան Մեծի թագավորական ապարանքում։ Հնարավոր է նաև, որ հենց Արտաշատում էլ անցել է հայոց ապագա արքայի մանկությունն ու պատանեկությունը։ Արտավազդի մայրը եղել է Միհրդատ Եվպատորի դուստր Կլեոպատրա Պոնտացին։ Օտարալեզու աշխատություններն ու տեղական սկզբնաղբյուրները վկայում են այն մասին, որ Արտավազդը ստացել է փայլուն կրթություն, մայրենի լեզվի պես խոսել այդ ժամանակահատվածում միջազգային համարվող հունարեն լեզվով։ Որոշները վկայում են նաև այն մասին, որ պատանի Արտավազդը անգամ ստեղծագործել է հունարենով, սակայն վերջինիս գրած որևէ ստեղծագործություն մեզ չի հասել։ Տիգրան Մեծի օրոք բազմիցս հայոց արքունիք են հրավիրվել ժամանակի ամենահայտնի գիտնականները և շատ հավանական է, որ հենց նրանցից մեկն էլ եղել է մանկահասակ Արտավազդի ուսուցիչը։

Ամենայն հավանականությամբ դա եղել է անտիկ դարաշրջանի ծագումով հույն հռետոր Մետրոդորոս Սկեպսացին, ով մի տևական ժամանակ ծառայել է Տիգրանի արքունիքում։ Այնուամենայնիվ, արքայազն Արտավազդի գլխավոր ուսուցիչը եղել է հայրը՝ Տիգրան Մեծ աշխարհակալ արքան, ով իր որդուն փոքրուց ի վեր ուսուցանել է քաղաքականության, դիվանագիտության և ռազմական արվեստի առանձնահատկություններն ու նրբությունները։ Արտաշատի պայմանագրի կնքումից չորս տարի անց հայոց զառամյալ արքա Տիգրանն իր գահը կիսում է որդու՝ արքայազն Արտավազդի հետ, ով լինելով երիտասարդ, ավելի եռանդով էր նվիրված հայրենիքի շենացման և բարգավաճման գործին։

Արտավազդը՝ հայոց արքա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]