Ռամզես II (Մեծ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հին Եգիպտոսի Փարավոն
Սեթի I HekaNemesNechacha PioMs.svg Մերնեպտահ
Ռամզես II (Մեծ)
XIX դինաստիա
1279 — 1213 թթ. մ.թ.ա. (66 տարի)
Դինաստիական շրջան, Նոր թագավորություն
Ռամզես II-ի արձանի գլուխը Լուքսորի տաճարում Եգիպտոս
Հին Եգիպտոսի փարավոն
Պատմական ժամանակաշրջան Դինաստիական շրջան, Նոր թագավորություն
Դինաստիա XIX դինաստիա
Կառավարման տարիներ 1279 — 1213 թթ. մ.թ.ա. (66 տարի)
Նախորդող Սեթի I
Հաջորդող Մերնեպտահ
.
Ամուսին
  1. Նեֆերտարի
  2. Մերիթամոն
  3. Իսիտնոֆրետ I
  4. Բենտ-Անատ
  5. Նեբեթաուի
  6. Հենութաուի
Երեխաներ
  • Аменхерхепешеф[փա՞ստ]
  • Խաեմուաս
  • Մերնեպտահ
  • Հայր Սեթի I
    Մայր Թույա
    Ծնվել է մ.թ.ա. 1303
    Մահացել է մ.թ.ա. 1213
    Թաղման վայր Թագավորների հովիտ, KV7 դամբարան

    Ռամզես II[1][2]- Հին Եգիպտոսի XIX դինաստիայի 3-րդ փարավոն, կառավարել է մոտավորապես մ․թ․ա․ 1279-1213 թթ․։ Հաճախ հիշատակվում է որպես Հին Եգիպտոսի մեծագույն, ամենահզոր և առավել նշանավոր փարավոն[3]:

    Թագավորության սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ռամզես II-ը մանուկ ժամանակ

    Գահ բարձրանալը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ռամզես II-ը գահ բարձրացավ շեմուի (երաշտ) սեզոնի 3-րդ ամսվա 27-րդ օրը։ Այդ ժամանակ երիտասարդ թագավորը մոտ քսան տարեկան էր[4]:

    Չնայած արձանների և փաստաթղթերի ահռելի քանակությանը, որոնք իրենց մեջ ունեն Ռամզես II անունը, իր ավելի քան 66-ամյա թագավորությունը պատմական աղբյուրներում բավականին անհավասարաչափ է լուսաբանված։ Թվագրված փաստաթղթերը առկա են իր թագավորության յուրաքանչյուր տարվա համար, բայց դրանք խիստ տարբեր են՝ կրոնական ծիսակարգերի համար նախատեսված արձաններից մինչև անգամ մեղրի համար նախատեսված տարրաները։

    Հաղթանակ նուբիացիների և լիբիացիների նկատմամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ռամզես II-ը Նուբիայի դեմ պայքարում

    Ռամզես II-ի կառավարման առաջին ամիսներից պահպանվել են քանանացիների գերեվարման պատկերները։ Փարավոնը անձամբ է մասնակցել Նուբիայի ապստամբությունը ճնշելու համար մղվող պայքարին։ Այս արշավանքի ընթացքում, ընդամենը մեկ, նոսր բնակեցված շրջանում 7000 մարդ է զոհվել։ Պահպանվել են նաև արևմտյան հարևանների՝ լիբիացիների դեմ տարած հաղթանակի պատկերներ[5]:

    Պայքար Շերդանի ծովահենների դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ավելի ուշ, կառավարման 2-րդ տարում, Ռամզես II-ը հաղթանակ է տանում Շերդանի ծովահենների նկատմամբ[6](արդյունքում նրանք բնակություն են հաստատում Սարդինիայում[7]

    Շերդանի գերիներով համալրում են եգիպտական զորքերի շարքերը, որոնք հետագայում փարավոնին ծառայելով, մարտնչում են Սիրիայի և Պաղեստինի դեմ մղվող մարտերի առաջին շարքերում։

    Պատերազմ խեթերի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Առաջին արշավը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ամրապնդելով պետության հիմքերը, Ռամզես II-ը սկսում է պատրաստվել Խեթերի դեմ պատերազմին։ Կառավարման 4-րդ տարում, ձեռնարկում է առաջին արշավը Հարավարևմտյան Ասիա` Փյունիկիայի և Պաղեստինի ուղղությամբ: Այս արշավի արդյունքում Ռամզես II-ը գրավում է Բեյ­րութը:

    Կադեշի ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Եգիպտացիների զորքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Կառավարման 5-րդ տարվա գարնանը հավաքելով ավելի քան 20-հազարանոց զորք, իր երկրորդ արշավն է սկսում՝ սահմանամերձ Չիլու ամրոցից: 29 օր անց, եգիպտական 4 ռազմական միավորներ, որոնք կոչվել էին Ամոնի, Ռայի, Պտահի և Սեթի պատվին (յուրաքանչյուրում հինգ հազար ռազմիկ) վրաններ են խփում Կադեշի մոտակայքում: Դրանից ավելի վաղ, ռազմական միավորներից մեկը, որը կազմել էր փարավոնը (հավանաբար ընտրյալ ռազմիկներից), ուղարկվել էր ծովի ափի երկայնքով հետագայում Կադեշի մոտ հիմնական ուժերի հետ միավորման համար:

    Հաջորդ օրն առավոտյան եգիպտական հազարավոր զորքը սկսում է Օրոնտով գետնանցումը: Շփոթմունքի մեջ հայտնվելով՝ եգիպտական ճամբարներ ուղարկված խեթական հետախույզների կողմից, որոնք վստահեցնում էին, որ խեթերը նահանջել են հեռավոր հյուսիս՝ Հալեպի մոտ, Ռամզեսի զորքը միայն «Ամոն»-ով միավորվելով և չսպասելով մնացած զորքերի ջրանցմանը, շարժվում է դեպի Կադեշ։

    Խեթերի զորքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Եգիպտական պատմական աղբյուրների համաձայն խեթական բանակը կազմված էր 3500 մարտակառքից (յուրաքանչյուրում երեք ռազմիկ) և 17 հազար հետևակից։ Զինվորների ընդհանուր քանակը մոտավորապես 28 հազար էր։ Խեթական զորքը համալրված էր այլ թագավորությունների զորքերով ինչն էլ խեթերի արքա Մուվաթալլի II-ին դժվարեցնում էր այդ խառնամբոխի ղեկավարումը։

    Ճակարտամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Անձամբ ղեկավարելով զորքը, բացառապես նրա կամքի ուժի ու զորավարական տաղանդի շնորհիվ, եգիպտական բանակը ոչ միայն գլխովին չի ջախջախվում, այլև հարաբերական հաղթանակ է գրանցում խեթական բանակի նկատմամբ։ Այս ճակատամարտի նկարագրության մեջ առաջին անգամ հանդիպում է «շտռաֆբատի» սկզբունքը, երբ խուճապը բացառելու համար նետաձիգները նետահարում էին առանց հրաման նահանջած ցանկացած եգիպտացու։

    Ճակարտամարտը նկարագրող պատմական աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Կադեշի ճակատամարտը խորը տպավորություն է թողնում Ռամզես II-ի վրա, որն էլ հրամայում է պատմություններ գրել այդ իրադարձությունների մասին և մարտերի համայնապատկերները «նկարազարդել» տաճարների պատերին, այդ թվում Աբիդոսում, Կառնակում, Լուքսորում և Աբու Սիմբելում:

    Սիրիայի և Փյունիկիայի անկումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Եգիպտոսի և Խեթական թագավորության միջև կնքված խաղաղության պայմանագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Մուվաթալլի II-ի մահը բավականին հանդարտեցնում է Եգիպտոսի և Խեթիայի հարաբերությունները։ Ռամզես II-ի գահակալման 21-րդ տարվա ձմռանը[8] Հաթթուսիլիս III-ի դեսպանը ժամանում է Եգիպտոսի մայրաքաղաք և իր թագավորի անունից եգիպտական թագավորին է հանձնում արծաթե հուշատախտակը՝ պայմանագրի սեպագիր գրությամբ՝ կնիքներով հաստատված, ըստ որի Հյուսիսային Սիրիան մնում է խեթերին, իսկ Հարավային Սիրիան, Պաղեստինը և Փյունիկիան անցնում է Եգիպտոսի իրավասությանը։ Խեթա-եգիպտական այդ դաշինքը նախատեսում էր նաև 22 փոխօգնության պայմաններ (ավելի ուշ դաշինքն ամրապնդվում է դինաստիական ամուսնությամբ. Ռամսես II-ը կնության է առնում խեթական արքայադստերը)։ Պայմանագիրը թարգմանվում է[9] եգիպտերեն և հավերժացվում է Կառնակի և Ռամզեսեումի պատերին։

    Պատասխան պայմանագիրը, որը փարավոնը ուղարկում է Հաթթուսիլիս III-ին, նույնպես սեպագիր էր և գրված էր աքքադերենով: Այս տարբերակի պատառիկները պահպանվել են Բողազքյոյի արխիվում:

    Այսպիսով մոտ երկու դար ընթացող Եգիպտոսի և Խեթական տերության հետ հակամարտությունը, որի ընթացքում տեղի էին ունեցել հին աշխարհի մի շարք խոշորագույն ճակատամարտեր, այդ թվում Ք.Ա. 1274թ. տեղի ունեցած Քադեշի ճակատամարտը, լուծվում է, երբ ինչպես եգիպտացիներին, այնպես էլ խեթերին սկսում են սպառնալ այլ ազգեր, և Ք.Ա. 1258 թվականին Ռամզես II-ը ու խեթերի արքա Հաթթուսիլիս III-ը կնքում են պատմական քրոնիկներում արձանագրված առաջին հաշտության պայմանագրերը, որով սահմանվում է, որ հին աշխարհի այս երկու գերտերությունները ոչ միայն կդադարեցնեն թշնամանքը, այլև կսատարեն միմյանց՝ երրորդ կողմի ներխուժման դեպքում։ Պայմանագրում նշվում էր նաև, որ «Եթե որևէ մեկը փախչի Եգիպտոսից և գնա խեթերի երկիր, ապա խեթերի թագավորը նրան չի պահի իր երկրում և կվերադարձնի Ռամզես II-ի երկիր»։ Փախուստի հանգամանքն ինքնին եղել է հանձնման հիմք։ Պայմանագիրն ապահովել է նաև հարցման ենթակա անձանց անվտանգությունը. «Նրանց մահապատժի ենթարկելիս չեն վնասի նրանց աչքերը, շրթունքները և ոտքերը»:

    Այս պատմական պայմանագրի կրկնօրինակը պահպանվում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի սրահում։

    Համաշխարհային առևտրի ընդլայնումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Շինարարական գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ռամզեսի մեծ և փոքր տաճարները, Աբու Սիմբել

    Խեթական պատերազմից հետո Ռամսես II-ը ևս 45 տարի կառավարում է Եգիպտոսը։ Ստորին Եգիպտոսում, Դելտայի արևելքում նա հսկայական շինարարություն է ծավալում[10]: Այստեղ անցկացվում են ջրանցքներ, կառուցվում քաղաքներ, ինչպես նաև մայրաքաղաք Պեր-Ռամզեսը (Ռամզեսի տուն)[11]: Շինարարական աշխատանքներից հետո Նեղոսի ողջ արևելյան դելտան կոչվում է Ռամսեսի երկիր։ Հայտնի են նաև փարավոնի մեծածավալ շինարարական աշխատանքները Նուբիայում, Թեբեում, Կառնակում, Աբիդոսում: Տաճարներ է կառուցել Մեմփիսում, Աբիդոսում ավարտին է հասցրել հոր՝ Սաթի I-ի հոյակերտ տաճարը, ընդլայնել է Լուքսորի տաճարը, այնտեղ կառուցելով լայնարձակ պալատներ և քանդակազարդ սյուներ։

    Տաճարներ է կառուցում Նուբիայում, Նեղոսի արևմտյան ափին՝ Աբու Սիմբելում[12], Ասուան քաղաքից 280 կմ դեպի հարավ։ Ժայռերի մեջ փորված երկու տաճարներից մեծը նվիրված Է Ամոն, Պտահ և Հարախտի աստվածներին ու իրեն՝ փարավոնին, փոքրը՝ Հաթոր աստվածուհուն և փարավոնի կնոջը՝ Նեֆերտարիին։ Մեծ տաճարի շքամուտքի երկու կողմում քանդակված են մոտ 20 մ բարձրությամբ հսկա արձաններ, բոլոր աստվածներին պատկերում է իր կերպարով։ Փարավոնի հայացքն ուղղված է դեպի արևելք, դեպի ծագող արևի կողմը։ Ռամզեսի ոտքերի մոտ իր ընտանիքի անդամներից ոմանց անձաններն են, մասնավորապես կնոջ՝ Նեֆերտարիի, մոր և մի քանի երեխաների, նա ավելի քան 200 երեխա ուներ։ 1979 թ-ին այն դասվել է Միավորված Ազգերի Կրթության, Գիտության և Մշակույթի Կազմակերպության համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։

    Մահը և ժառանգությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Մոտ 90 տարեկան հասակում տառապել է ատամնաբուժական ծանր խնդիրներով, արթրիթիով և զարկերակների քրոնիկ հիվանդությունով[13]: Այսպիսով Եգիպտոսը հարստացրել է նաև տարբեր բուժ պարագաներով դրանք ներկրելով մյուս կայսրություններից։

    Ունեցել է շատ կանայք և երեխաներ, կառուցել է բազմաթիվ հուշարձաններ, տաճարներ, արձաններ որոնցից նվիրել է և իր սիրելի թագուհուն` Նեֆերտարիին։

    Ռամսես II–ին փոխարինում է նրա 13-րդ որդին` Մեր-Նե-Պտահը։

    Հետագայում ավելի քան 9 փարավոն վերցրել են Ռամզես անունը` ի պատիվ նրա։

    Մումիան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ռամզես II-ի մումիան

    Ռամզես II-ի մարմինը սկզբնապես թաղվում է Թագավորների հովտում, KV7 դամբարանում, բայց դամբարաներ թալանողների պատճառով, վերաթաղվում է չորս անգամ։ Սկզբում տեղափոխում են հոր՝ Սեթի I-ի դամբարան, որը հետագայում թալանվում է, հետո վերաթաղում են Իմհալի թագուհու դամբարանում, սակայն այն ևս թալանում են, հետո տեղափոխում են Ամենհոտեպ I-ի դամբարան։ Հետագայում քուրմերը Ռամզեսի մումիան, թալանված մյուս փարավոնների մումիաների հետ, թաքցնում են Հերիհոր ժայռափոր թաքստոցում այժմյան Դեյր էլ-Բահարիում[14]: XIX դարի կեսերին այդ թաքստոցը հայտնաբերվում է արաբական դամբարաններ թալանողների կողմից, որոնք այդտեղի հարստությունը մաս–մաս սկսում են վաճառել եվրոպացի զբոսաշրջիկներին[14], ինչն էլ գրավում է եգիպտական իշխանությունների ուշադրությունը։ Արդյունքում փարավոնի լավ պահպանված մումիան հայտնաբերվում է 1881 թվականին և հասանելի է դառնում գիտությանը։

    1975 թվականին Փարիզում Ռամզես II–ի մումիան ենթարկվում է յուրահատուկ հետազոտման գործընթացի[15]։

    2008 թվականի սեպտեմբերին եգիպտացի և գերմանացի հնագետների խումբը Եգիպտոսի հյուսիսում՝ Կահիրեից 85 կմ դեպի հյուսիս, պեղումներ անելիս հայտնաբերում են Ռամզեես II փարավոնի տաճարի փլատակները։ Այդտեղ հայտնաբերում են նաև փարավոնի արձանը։ Եգիպտոսի հնագույն ժառանգության հարցով նախարար Մուհամեդ Իբրահիմը իր ուղերձում ներկայացրել է, որ գտնված արձանը պատկանում է մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակին։ Այն ունի 1.95 մետր բարձրություն և 1.60 մետր լայնություն և պատրաստված է կարմիր գրանիտից։ Ավելի ուշ արձանի վրա հայտնաբերվում են փորագրված հիերոգլիֆներ, որոնք մատնանշում են Ռամզես II անունը[16]։

    Անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Դիոդորոս Սիկիլիացին Ռամզես II-ին անվանում է Օսիմանդի (հին հուն․՝ Ὀσυμανδύας)[17]:

    Անվան տեսակ Հիերոգլիֆային գրելաձև Գրադարձություն — Թարգմանություն
    «Հորային անուն»
    (ինչպես Հոր)
    G5
    E1
    D40
    C10U6
    kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt«Ճշմարտություն սիրող հզոր ցուլ»
    E1
    D40
    Aa11
    X1
    C10N36
    նույնական է նախորդին
    E1
    D40
    C177
    նույնական է նախորդին
    E1
    D40
    C10U6V30
    W4
    Z3W19X1
    I9
    Z1
    I9
    Q3
    X1
    V28C18C
    kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt nb-ḥȝbw-sd-mj-jt.f-Ptḥ-Tȝṯnn
    «Հզոր ցուլ, տոների տիրակալ, հար և նման իր հայր Պտահին»
    E1
    D40
    C2U6
    kȝ-nḫt mrj-Rˁ
    E1
    D40
    C2Q3
    X1
    Q3
    X1
    Z9
    D40
    N25
    X1 Z1
    V30
    T28S33 S33
    I9
    kȝ-nḫt mrj-Rˁ ptpt-ḫȝst-nb(t)-ḫr-ṯbwj.f
    E1
    D40
    V28D36
    Z4
    D2C10
    kȝ-nḫt ḥˁj-ḥr-Mȝˁt
    E1
    D40
    S29N29A28R19X1
    O49
    kȝ-nḫt sqȝj-Wȝst
    E1
    D40
    S42F9 F9
    D40
    kȝ-nḫt sḫm-pḥtj
    E1
    D40
    F12S29F9
    F9
    kȝ-nḫt wsr-pḥtj
    E1
    D40
    G36
    F9 F9
    kȝ-nḫt wr-pḥtj
    E1
    D40
    X1
    U15
    H8
    Z1
    kȝ-nḫt zȝ-Jtm
    E1
    D40
    D34D2
    Z1
    F23
    I9
    kȝ-nḫt ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f
    E1
    D40
    G36
    D21
    n&xt Z2
    D40
    D34D2F23
    I9
    kȝ-nḫt wr-nḫtw ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f
    E1
    D40
    O29VM23
    X1
    M17 M17
    Z2
    kȝ-nḫt ˁȝ-nsyt
    E1
    D40
    O29
    F7 X1
    Z2
    kȝ-nḫt ˁȝ-šfjt
    E1
    D40
    U39C10
    kȝ-nḫt wṯz-Mȝˁt
    E1
    D40
    F12T16
    kȝ-nḫt wsr-ḫpš
    E1
    D40
    M44F16
    F16
    kȝ-nḫt spd-ˁbwj
    E1
    D40
    N29A28S1
    kȝ-nḫt qȝj-ḥḏt
    E1
    D40
    V28A24N17
    V30
    kȝ-nḫt ḥwj-tȝ-nb
    E1
    D40
    S24
    O34
    D40
    N19
    N21 N21
    kȝ-nḫt ṯz-tȝwj
    E1
    D40
    mn
    n
    Y1
    F34
    Z1
    S42F9 F9
    X1 X1
    D40
    kȝ-nḫt mn-jb sḫm-pḥtj
    E1
    D40
    G36
    D21
    W4
    Z2
    N36
    N19
    N21 N21
    kȝ-nḫt wr ḥȝbw-sd mrj-tȝwj
    E1
    D40
    S29D46
    N21 Z9
    D40
    S22
    X1 X1
    G4
    kȝ-nḫt sḏ-Sṯtjw
    E1
    D40
    N35
    N5
    Z1

    A40
    S29D46
    N21 Z9
    D40
    S22X1G4Z2ss

    kȝ-nḫt n-Rˁ sḏ-Sṯtjw
    E1
    D40
    E1
    N35
    S38S38S38C2
    kȝ-n-ḥqȝw
    G36
    D21
    W4Z1
    TWO
    W19C18C
    wr-ḥȝbw(-sd)-mj-Tȝtnn
    «Նեբտիյան անուն»
    (ինչպես կրկնակի թագի Տեր)
    G16
    G20V31
    I6
    X1
    O49
    G45I9
    Z7
    D40
    N25
    X1 Z2ss
    mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt
    Aa15
    D36
    V31
    I6
    X1 O49
    G45I9
    D40
    N25
    X1 Z2ss
    C2F31S29R8AW11
    D21
    U17
    Y1
    N19
    N21 N21
    mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt Rˁ-msj-nṯrw grg-tȝwj
    «Храбрец Египта, который унаследовал чужеземные страны, порождение богов, приведший в порядок две земли»
    S29O43B
    Q3
    A53R8X1
    D21
    Z4
    Y1
    N35
    L1
    D21
    A40
    šzp-nṯrj-n-Ḫprj
    G36
    D21
    F7
    X1
    G20V31
    I6
    X1
    O49
     
     
     
     
     
     
    wr-šfjt mk-Kmt«Многоуважаемый защитник Египта»
    S29Y5
    N35
    Aa1 U22
    Y5
    N35
    W24 W24 W24
    Aa15
    O45 X1
    M24N35
    X1
    I9
    M17Y5
    N35
    D37
    M23G43D2X1
    W11 O1
    I9
    smnḫ-mnw-m-Jpt-rsj(t)-n-jt.f-Jmn-dj-sw-ḥr-nst.f
    V71
    Z4
    A28Y1VD2
    Z1
    Aa11
    X1
    C10W19N27
    X1 Z4
    O1
    O1
    ḥˁj-ḥr-Mȝˁt-mj-ȝḫtj
    D34D40
    N35
    C11Z1
    Z2
    E22S42G17F34

    ˁḥȝ-n-ḥḥw mȝj-sḫm-jb
    D34D40
    D2 Z1
    F23
    D40
    I9
    Aa15
    D36
    V31
    A12 Z3
    I9
    ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f mk-mšˁw.f
    S29Aa1
    A15
    D40
    F22
    D54
    M23W25N35
    F22
    Z7 Z4
    N17
    sḫr-pḥw-sw jnj-pḥwj-tȝ
    «Ոսկե անուն»
    (ինչպես ոսկե հոր)
    G8
    F12S29M4M4M4O29
    D40
    Z2
    wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw«Сильный годами, великий победами»
    F12S29M4
    I8
    N33
    M4
    I8
    N33
    M4
    I8
    N33
    O29
    D36
    Y1
    n&xt G45Z3
    նույնական է նախորդին
    O29
    F23
    U6M17M17N19
    N21 N21
    ˁȝ-ḫpš mry-tȝwj«Инициативный и возлюбленный в Обеих странах»
    F12F23
    N36
    N19
    N21 N21
    wsr-ḫpš mrj-tȝwj
    S42W19Z11R19A40
    wḫȝ-mj-jmj-Wȝst
    V28V28Z4
    D54

    X1
    G25Aa1
    Z2ss
    S3F31S29S29
    ḥḥ-ȝḫwt-n-msj-sw
    S42Aa15
    D40
    F23D46
    D21
    D40
    T10
    X1 Z2ss
    Z2ss
    Z2ss
    sḫm-ḫpš dr-pḏt-9
    G36
    D21
    N35
    M3

    X1
    G45Aa1
    Z2ss
    D2
    Z1
    N25
    V30
    X1
    wr-nḫtw-ḥr-ḫȝst-nbt
    G36
    D21
    I9
    F40 X1
    Z7 Z2
    S42F9 F9
    D40
    wr-fȝw sḫm-pḥtj
    G45I9
    Z7
    D40
    N25
    X1 Z2ss
    D46
    D21
    D40
    D58N37
    X1 Z7
    A14
    Z2
    wˁf.-ḫȝswt dr-bšṯw
    «Անձնանուն»
    (ինչպես Ռաի որդի)
    G39N5

    Ca1N5F31S29M23
    Z7
    U6M17Y5
    N35
    G7Ca2
    Rˁ-msj-sw mrj-Jmn
    «Рождённый Ռա, возлюбленный Ամոնом»
    Ca1N5F31S29M23
    Z7
    U6M17Y5
    N35
    G7R8S38
    N29
    G7O28Z1Ca2
    նույնական է նախորդին
    Ca1S29S29
    Z4
    M23
    Z7
    U6M17Y5
    N35
    G7Ca2
    ss(j)-sw mrj-Jmn
    Ca1S29S29
    X1
    M23
    Z7
    Ca2
    ss-sw
    Ca1S29
    X1
    M23
    Z7
    Ca2
    s-sw

    Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    • Г. М. Бонгард-Левина. — М., 2, История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации (Главная редакция восточной литературы издательства «Наука»), Եգիպտոս, 1988 — 623 էջ. — 25 000 հատ։
    • Стучевский И. А., Рамсес II и Херихор, М., 1984։
    • В. В. Эрлихман, Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт.։
    • Сергей Шаповалов, «Сыновья Черной земли»։[18]
    • Balout, L., Roubet, C. and Desroches-Noblecourt, C., La Momie de Ramsès II: Contribution Scientifique à l'Égyptologie, 1985։
    • Capital of the Hyksos - Recent Excavations, «British Museum Press», 1995, ISBN 0-7141-0968-1։
    • Peter J., The Monuments of Seti I: Epigraphic, Historical and Art Historical Analysis, NV Leiden, «Brill», 2000, ISBN 90-04-11770-9։
    • Dyan Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt (Thames & Hudson), 2004, ISBN 0-500-05128-3։
    • Nicolas, Grima, A History of Ancient Egypt, Oxford, 1992, ISBN 0-631-17472-9։
    • Pharaoh Triumphant: The Life and Times of Ramesses II, King of Egypt, London, «Aris & Phillips», 1983, ISBN 0-85668-215-2։
    • RPO Editors, Percy Bysshe Shelley: Ozymandias (խմբ. University of Toronto Department of English), «University of Toronto Libraries, University of Toronto Press», 2006։
    • Tyldesley, Joyce, Ramesses: Egypt's Greatest Pharaoh, London, «Viking/Penguin Books», 2000։

    Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    Ծանուցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1. «Rameses»։ Webster's New World College Dictionary։ Wiley Publishing։ 2004 
    2. «Ramses»։ Webster's New World College Dictionary։ Wiley Publishing։ 2004 
    3. Putnam (1990)
    4. Rice (1999), p. 165.
    5. R. Gabriel, The Great Armies of Antiquity, 6.
    6. Grimal (1992), pp. 250–253.
    7. Tyldesley (2000), pp. 53.
    8. Grimal (1992), p. 257.
    9. Kitchen (1983), pp. 73–79 & 62–64.
    10. Amelia Ann Blandford Edwards։ «Chapter XV: Rameses the Great»։ Վերցված է 2008-04-23 
    11. Kitchen (1982), p. 119.
    12. Kitchen (1982), pp. 64–65.
    13. «La momie de Ramsès II. Contribution scientifique à l'égyptologie.»։ Վերցված է 27 February 2015 
    14. 14,0 14,1 Эрих Церен, 2-րդ, Библейские холмы (Терра), М, 2003 — 464 էջ, ISBN 5-275-00797-3։
    15. John Ray։ «Ramesses the Great»։ BBC։ Վերցված է 2008-05-15 
    16. Храм фараона Рамсеса II обнаружен в Каире // Взгляд. — 16 сентября 2008
    17. Դիոդորոս Սիկիլիացի. Историческая библиотека. Книга I, 47 (1)
    18. «Сыновья Черной Земли»։ Magru։ Վերցված է 2016-04-13