Աֆղանստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
փուշթու՝ د افغانستان بچه بازی جمهوریت
դարի՝ جمهوری بچه بازی افغانستان
Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն
Աֆղանստանի դրոշ
Դրոշ
Աֆղանստանի զինանշանը
Զինանշան
Աֆղանստանի դիրքը
Աֆղանստանի տեղագրական քարտեզ
ՄայրաքաղաքՔաբուլ
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Փաշթո, Դարի
Կառավարում նախագահական հանրապետություն
 -  Նախագահ Աշրաֆ Ղանի Ահմադզըյ
 -  Վարչապետ Աբդուլլահ Աբդուլլահ
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված օգոստոսի 19 1919 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 886,592 կմ²  (47-րդ)
 -  Ջրային (%) աննշան
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 38,928,011  (47-րդ)
 -  2011 մարդահամարը 29,757,566[1] 
 -  Խտություն 50 /կմ² (153-րդ)
129 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $39.174 միլիարդ[2] (96-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $1,224[2] (164-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $23.227 միլիարդ[3] (106-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $726[4] (72-րդ)
Ջինի (2008) 27.8[5] (միջին
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.468[6] (բարձր) (169th)
Արժույթ Աֆղանի (AFN)
Ժամային գոտի +4:30
Ազգային դոմեն .af
Հեռախոսային կոդ +93

Աֆղանստան (/æfˈɡænɪstæn, æfˈɡɑːnɪstɑːn/; Pashto/Dari: افغانستان, Pashto: AfKoonestan [avɣɒnisˈtɒn, ab-][7], Dari: Afġānestān [avɣɒnesˈtɒn]), պաշտոնական անվանումը Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն, ցամաքային պետություն Հարավային Ասիայում[8][9]։ Աֆղանստանը հարավից և արևելքից սահմանակից է Պակիստանին, արևմուտքից՝ Իրանին, հյուսիսից՝ Թուրքմենստանին, Ուզբեկստանին և Տաջիկստանին, հյուսիս-արևելքից՝ Չինաստանին։ Տարածքը կազմում է մոտ 652 000 կմ2, որի մեծ մասը Հինդուքուշ լեռնաշղթան է[10]։ Քաբուլը պետության ամենամեծ քաղաքն ու մայրաքաղաքն է։

Աֆղանստանում մարդկության բնակության փաստերը սկսվում են միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանից․ այն գտնվել է Մետաքսի ճանապարհի վրա, որով էլ կապ է հաստատել Միջին Արևելքի և Ասիայի մնացյալ մասերի հետ։ Այս տարածքում բնակվել են ամենատարբեր ժողովուրդներ, և այն եղել է բազմաթիվ ռազմական արշավանքների թատերաբեմ, այդ թվում Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Մաուրյանների, մուսուլման արաբների, մոնղոլների, բրիտանացիների, Խորհրդային Միության և 2001 թվականից ի վեր ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի դաշնակից երկրների։ Այն կոչվել է «անհաղթելի»[11][12] և համարվել է «կայսրությունների գերեզմանոց»[13]։ Այս տարածքում են ծագել և հսկայական կայսրություններ ստեղծել քուշաները, հեփթաղները, սամանիները, սաֆարիները, ղազնևիները, ղուրիները, խալաջիները, մուղալները, հոտաղները, դուրանիները և այլն[14]։

Ժամանակակից Աֆղանստանի քաղաքական պատմությունը սկսվել է 18-րդ դարում Հոտաղ և Դուրանի դինաստիաների օրոք։ 19-րդ դարի վերջերին Աֆղանստանը դարձել է բուֆերային պետություն՝ հայտնվելով Բրիտանական Հնդկաստանի և Ռուսական կայսրության «Մեծ Խաղի» միջև։ Բրիտանական Հնդկաստանի հետ Աֆղանստանի սահմանը Դուրանդի գիծն էր, որը սահմանվել էր 1893 թվականին բրիտանացի դիվանագետ Դուրանդի կողմից։ Այս սահմանը չի ընդունվում աֆղանական կառավարության կողմից և 1947 թվականին Պակիստանի անկախության հռչակումից հետո բազմաթիվ հակամարտությունների պատճառ է դարձել։ 1919 թվականի Անգլո-աֆղանական երրորդ պատերազմից հետո պետությունն ազատվել է արտաքին ազդեցությունից և Ամանուլլահ թագավորի գլխավորությամբ դարձել միապետություն, մինչև որ 50 տարի անց Զահիր շահը գահընկեց է արվել և ստեղծվել է հանրապետությունը։ 1978 թվականին՝ Աֆղանստանում տեղի ունեցած երկրորդ հեղաշրջումից հետո, այն դարձել է սոցիալիստական պետություն, այնուհետև՝ Խորհրդային Միության պրոտեկտորատ։ Սրա պատճառով 1980-ական թվականներին սկսվել է Խորհրդա-աֆղանական պատերազմը մոջահեդ ապստամբների դեմ։ Մինչև 1996 թվականը Աֆղանստանի տարածքի մեծ մասը գրավված է եղել իսլամական ֆունդամենտալիստական Թալիբան խմբավորման կողմից, որի ամբողջատիրական վարչակարգը տևել էշուրջ 5 տարի։ ՆԱՏՕ-ի գլխավորությամբ կոալիցիային հաջողվել է դուրս մղել Թալիբանին և երկրում ստեղծվել է ժողովրդավարական սկզբունքով ընտրված կառավարություն։ Չնայած դրան՝ Թալիբանը շարունակում է իր ձեռքի տակ պահել երկրի կարևոր հատվածներ[15]։

Աֆղանստանը ունիտար նախագահական իսլամական հանրապետություն է 31 միլիոն բնակչությամբ, որի մեծ մասը էթնիկ աֆղաններ են, տաջիկներ, հազարներ և ուզբեկներ։ Աֆղանստանը ՄԱԿ-ի, Իսլամական համագործակցության կազմակերպության, 77-ի խմբի, Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության և Չմիացած երկրների շարժման անդամ է։ Աֆղանստանի տնտեսությունը աշխարհում 108-րդն է իր 64,08 միլիարդ դոլար ՀՆԱ-ով։ Պետությունը մեկ շնչին հասնող ՀՆԱ-ով աշխարհում 186 պետությունների ցանկում 167-րդն է՝ ըստ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2016 թվականի զեկույցի[16]։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակետ կա, որ Աֆղանստան (փուշթու՝ افغانستان) անվանումը այնքան հին է, որքան աֆղան էթնոնիմը, որը հիշատակվում է 10-րդ դարի Հուդուդ ալ-Ալամ աշխարհագրության գրքում։ «Աֆղան» արմատը պատմականորեն օգտագործվել է էթնիկ փուշթունների համար, իսկ «ստան» վերջածանցը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «ինչ-որ տեղից»։ Ուստի, Աֆղանստան նշանակում է աֆղանների երկիր, իսկ պատմական իմաստով՝ փուշթունների երկիր։ Սակայն Աֆղանստանի ժամանակակից սահմանադրության մեջ ասվում է, որ «աֆղան բառը պետք է օգտագործվի Աֆղանստանի յուրաքանչյուր քաղաքացու համար»[17]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերաթի միջնաբերդ

Նախապատմական վայրերի հնագիտական պեղումները ապացուցում են, որ մարդիկ բնակություն են հաստատել ներկայիս Աֆղանստանի տարածքում մոտ 50 000 տարի առաջ։ Իր բազմաթիվ նախապատմական վայրերի և դրանց հնագիտական նշանակության ու արժեքի շնորհիվ շատերը Աֆղանստանը համեմատում են Եգիպտոսի հետ[18][19]։

Պետությունը գտնվում է տարբեր քաղաքակրթությունների շփման խաչմերուկում, որի պատճառով հաճախակի դարձել է ռազմական գործողությունների թատերաբեմ։ Դարերի ընթացքում այստեղ ապրել են ամենատարբեր ժողովուրդներ, այդ թվում իրանական հնագույն ժողովուրդներ, որոնք էլ տարածաշրջանում դարձել են հնդիրանական լեզուների հիմքը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում այս պետության տարածքը եղել է տարբեր կայսրությունների մաս՝ Աքեմենյան կայսրություն, Մակեդոնական կայսրություն, հնդկական Մաուրյանների կայսրություն և Արաբական խալիֆայություն[20]։

Աֆղանստանում են ստեղծվել բազմաթիվ կայսրություններ և թագավորություններ՝ Հունա-բակտրիական թագավորությունը, Քուշական թագավորությունը, Հեփթաղների թագավորությունը, Հինդուշահի, Սաֆարիների, Սամանիների, Ղազնևիների, Ղուրիների, Խալջիների, Քարթիների, Թիմուրյանների, Մուղալների թագավորությունները, ինչպես նաև Հոտաղների և Դուրանիների դինաստիաները, որոնք էլ մատնանշել են ժամանակակից պետության ստեղծման քաղաքական հիմքերը[21]։  

Նախաիսլամական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայսր Աշոկայի երկլեզվյան հրովարտակը (հունարեն և արամեերեն)՝ գտնված Քանդահար քաղաքում, մ․թ․ա․ 3-րդ դար:

20-րդ դարի հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ Աֆղանստանի աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն է տվել, որ այն մշտական սերտ մշակութային և առևտրական կապի մեջ լինի իր հարևանների հետ ինչպես արևելքում, այնպես էլ արևմուտքում և հյուսիսում։ Աֆղանստանում գտնվել են պալեոլիթի, մեզոլիթի, նեոլիթի, բրոնզի և երկաթի դարաշրջանների գտածոներ։ Տեսակետ կա, որ քաղաքային քաղաքակրթությունը սկսել է ձևավորվել մ․թ․ա․ 3000 թվականին, և վաղ շրջանի քաղաքներից Մունդիգակը (երկրի հարավում՝ Քանդահարի մոտակայքում)  հավանաբար եղել է մոտական Հարապպայի քաղաքակարթության գաղութ։ Վերջերս հայնաբերված գտածոները հաստատում են, որ Հարապպայի քաղաքակրթությունը ձգվել է մինչև ներկայիս Աֆղանստանի տարածք՝ այսպիսով իր մեջ ընդգրկելով Պակիստանը, Աֆղանստանը և Հնդկաստանը։ Ավելի կոնկրետ այս հնագույն քաղաքակրթությունը ձգվել է ներկայիս Պակիստանի հյուսիս-արևմուտքից մինչև Հնդկաստանի հյուսիս-արևմուտք և Աֆղանստանի հյուսիս-արևելք։ Հարապպայի քաղաքակրթության բնակավայրեր գտնվել են նաև հյուսիսային Աֆղանստանի Շորթուգայում՝ Ամուդարյա գետի ափին[22][23]։ Հարապպայի քաղաքակրթության առավել փոքր գաղթավայրեր են հայտնաբերվել Աֆղանստանի այլ տարածքներում։

Բուդդա բամիանական հսկա արձան․ բուդդիզմը լայնորեն տարածված է եղել նախքան արաբների արշավանքները դեպի Աֆղանստան:
Փոքր Բուդդա

Մ․թ․ա․ 2000 թվականից հետո Կենտրոնական Ասիայի կիսաքոչվոր ցեղերի ալիքը սկսել է շարժվել դեպի հարավ՝ Աֆղանստան․ այդ թվում էին նաև հնդեվրոպական լեզուներով խոսող բազմաթիվ հնդ-իրանական ցեղեր։ Այս ցեղերը ավելի ուշ սկսել են արտագաղթել դեպի Հարավային Ասիա, Արևմտյան Ասիա՝ Կասպից ծովի հյուսիսով ընդհուպ մինչև Եվրոպա։ Այս տարածաշրջանը այդ շրջանում կոչվել է Արիանա[18][24][25]։

Որոշ մարդկանց կարծիքով զրադաշտականությունը ծագել է մ․թ․ա․ 1800-800 թվականներին ներկայիս Աֆղանստանի տարածքում։ Այս տեսակետը առաջ է քաշվել այն պատճառով, որ կրոնի հիմնադիր Զրադաշտը ապրել և մահացել է Բալխում։ Զրադաշտականության առաջացման շրջանում տարածաշրջանում հավանաբար օգտագործվել են արևելաիրանական հնագույն լեզուները։ Մ․թ․ա․600 թվականի կեսեին Աքեմենյանները կործանել են Մարաստանը և իրենց արևելյան սահմանների մեջ են ներառել Արակոզիան, Արյան և Բակտրիան։ Պարսից Դարեհ I-ի գերեզմանաքարի վրա արված գրությունը նշում է Քաբուլի հովիտը՝ որպես իր կողմից գրավված 29 երկրներից մեկը[26]։

Մեկ տարի առաջ Գավգամելայի ճակատամարտում պարսից Դարեհ III-ին պարտության մատնելուց հետո  մ․թ․ա․ 330 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացին և իր մակեդոնական ուժերը մտել են Աֆղանստան։ Ալեքսանդրի կարճատև տիրապետությունից հետո տարածաշրջանն անցել է Սելևկյանների կայսրությանը մինչև մ․թ․ա․ 305 թվականին, երբ նրանք, ի կատարումն հաշտության դաշինքի կետերից մեկի, շրջանի մեծ մասը տվել են Մաուրյանների թագավորությանը։ Մաուրյանները իշխել են Հինդուքուշից հարավ ընկած շրջանում մինչև մ․թ․ա․185 թվականի թագավորության կործանումը։ Մաուրյանների թագավորության անկումը սկսվել է Աշոկայի իշխանության ավարտից 60 տարի հետո՝ հանգեցնելով Հունա-բակտրիական թագավորության կողմից հելլենիստական վերանվաճման։ Սակայն տարածքի մեծ մասը շուտով անջատվել է նրանցից և դարձել Հնդ-հունական թագավորության մասը։ Մ․թ․ա․2-րդ դարի վերջերին սկյութները պարտության են մատնել նրանց և դուրս մղել տարածաշրջանից[27][28]։

Մ․թ․ա․առաջին դարի ընթացքում Պարթևական կայսրությունը իր տիրապետության տակ է վերցրել տարածաշրջանը, սակայն շուտով կորցրել է այն՝ հօգուտ իր հնդ-պարթևական վասալների։ Մ․թ․առաջին դարի կեսերին և վերջին Քուշական հսկայածավալ կայսրությունը, որը կենտրոնացած էր Աֆղանստանում, դարձել է բուդդիստական մշակույթի խոշոր ներկայացուցիչ, որի շնորհիվ բուդդայականությունը լայն տարածում է գտել տարածաշրջանում։ 3-րդ դարում Սասանյանները տապալել են Քուշական թագավորությունը՝ չնայած Քուշ-սասանյան թագավորությունը շարունակել է պահպանել իր գերիշխանությունը տարածաշրջանի մի հատվածի նկատմամբ։ Նրանք հաջորդել են Քիդարիները, իսկ վերջիններիս էլ՝ հեփթաղները։ Մինչև 6-րդ դարը Քուշական և Հեփթաղական թագավորությունների հաջորդները ստեղծել են փոքր դինաստիա, որը կոչվել է Քաբուլ Շանի։ Տարածաշրջանի հյուսիսարևելյան և հարավային հատվածների մեծ մասում գերիշխել է բուդդայական մշակույթը[29]։

Իսլամականացում և մոնղոլական նվաճումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերաթում գտնվող Ուրբաթի մզկիթը Աֆղանստանի ամենահին մզկիթներից է։
Մազար ի-Շարիֆում գտնվող Կապույտ մզկիթը կառուցվել է 15-րդ դարում։

642 թվականին արաբ մուսուլմանները իսլամը տարածել են Հերաթում և Զարանջում և սկսել են ընդլայնվել դեպի արևելք․ տեղաբնակների մի մասը ընդունել է կրոնը, սակայն մի մասն էլ ընդվզել է։ Արաբները այս տարածաշրջանը դիտարկում էին որպես ալ-Հինդ այն պատճառով, որ այն մշակութային տեսանկյունից կապված էր Մեծ Հնդկաստանի հետ։ Մինչ իսլամի տարածումը տարածաշրջանի բնակչությունը մեծապես դավանում էր կա՛մ բուդդայականություն, կա՛մ զրադաշտականություն։ Սակայն բացի նրանցից կային նաև հրեաներ, արևապաշտներ և այլն։ 870 թվականին Զունբիլ և Քաբուլ Շանի դինաստիաները նվաճվել են Զարանջիի Սաֆարի մուսուլմանների կողմից։ Ավելի ուշ Սամանիները ընդարձակել են իրենց իսլամական ազդեցությունը դեպի Հինդու Քուշի հարավ։ Որոշ տվյալների համաձայն մուսուլմանները և ոչ մուսուլմանները շարունակել են կողք կողքի ապրել Քաբուլում մինչև 10-րդ դարում Ղազնևիների իշխանությանը գալը[30][31][32]։

Մինչև 11-րդ դարը Մահմուդ Ղազնևին պարտության է մատնել հինդուիստ ղեկավարներին և իսլամականցրել տարածաշրջանը[33]՝ բացի Քաֆիրիստանից[34]։ Մահմուդը Ղազնին դարձրել է կարևոր քաղաք և հովանավորել է Ալ-Բիրունիին և բանաստեղծ Ֆիրդուսիին[35]։ Ղազնևիների դինաստիան տապալվել է Ղուրիների դինաստիայի կողմից, որի ճարտարապետական նվաճումների մեջ է մտնում Ջամի մինարեթը։ Ղուրիները իրենց իշխանության տակ են պահել Աֆղանստանը մեկ դարից էլ քիչ, որից հետո 1215 թվականին Խորեզմշահերի պետությունը գրավել է այն[36]։

1219 թվականին Չինգիզ խանը և իր մոնղոլական բանակը գրավել են տարածաշրջանը։ Ասում են, թե նրա զորքերը գետնին են հավասարեցրել Խորասանի քաղաքներից Հերաթը, Բալխը և Բամվան[37]։ Մոնղոլների ավերածությունների պատճառով շատ բնակիչներ ստիպված են եղել վերադառնալ ագրարային գյուղական կենսակերպի[38]։ Հյուսիսարևեմտյան շրջանում տարածվել է մոնղոլական Իլխանությունը, մինչդեռ Խալջի դինաստիան իր տիրապետությունը հաստատել է Հինդուքուշի հարավային շրջանների աֆղանական ցեղերի նկատմամբ մինչև Թեմուրի նվաճումները, որոնց արդյունքում 1370 թվականին ստեղծվել է Թեմուրյանների պետությունը։

16-րդ դարի սկզբներին Բաբուրը եկել է Ֆերգանայից և 1526 թվականին Արղուն դինաստիայից գրավել է Քաբուլը, այնուհետև գրավել է Դելին Հնդկաստանում՝ Լոդի թագավորությունը փոխարինելով Մուղալի կայսրությամբ։ 16-18-րդ դարերի ընթացքում Բուխարայի խաքանությունը, Սեֆյանները և Մուղալները իշխել են Աֆղանստանի տարածքի տարբեր հատվածներում։ Մինչև 19-րդ դարը Աֆղանստանի հյուսիսարևմտյան մասը հայտնի է եղել Խորասան անունով։ Խորասանի 4 մայրաքաղաքներից երկուսը (Հերաթը և Բալխը) այժմ գտնվում են Աֆղանստանի տարածքում, մինչդեռ Քանդահարի, Զաբուլիստանի, Ղազնիի, Քաբուլիստանի և Աֆղանստանիի որոշ շրջաններ կազմել են Խորասանի և Հինդուստանի միջև սահմանը.[39][40][41]։

Հոտաղների դինաստիա և Դուրանի կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1709 թվականին Միրվայս Հոտաղը՝ Գիլզայի ցեղային առաջնորդը, հաջողությամբ ապստամբել է Սեֆյանների դեմ։ Նա պարտության է մատնել Գուրջին խանին և Աֆղանստանը դարձրել է անկախ[42]։ 1715 թվականին Միրվայսը մահացել է, իսկ նրան հաջորդել է իր եղբայրը Աբդուլ Ազիզը, ով շուտով սպանվել է Միրվայսի որդի Մահմուդի կողմից պետական դավաճանության համար։ Մահմուդի գլխավորությամբ աֆղանական զորքը 1722 թվականին արշավել է դեպի Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահան և Գուլնաբադի ճակատամարտից հետո գրավել է քաղաքը՝ իրեն հռչակելով Պարսկաստանի թագավոր[42]։ Աֆղանական դինաստիան դուրս է մղվել Պարսկաստանից Նադիր շահի կողմից 1729 թվականին տեղի ունեցած Դամղանի ճակատամարտից հետո։

1738 թվականին Նադիր շահը և իր ուժերը Հուսեյն Հոտաղ շահից գրավել են Քանդահարը՝ Հոտաղների վերջին հենարանը, որից հետո ազատազրկված 16-ամյա Ահմադ շահ Դուրանին ազատվել է և դարձել աֆղանական ջոկատի հրամանատար։ Շուտով պարսկական և աֆղանական զորքերը գրավել են Հնդկաստանը։ Մինչև 1747 թվականը աֆղանները ընտրել են Դուրանին՝ իբրև իրենց պետության ղեկավար[43]։ Դուրանին և իր աֆղանական զորքը գրավել են ներկայիս Աֆղանստանի, Պակիստանի մի մասը, Իրանի նահանգներ Խորաստանը և Քոհիստանը, Հնդկաստանում Դելին[44]։ Նա պարտության է մատնել հնդկական Մարաթայի կայսրությունը, և ամենամեծ հաղթանակներից մեկը տարել է 1761 թվականին Պանիպաթի ճակատամարտում։

Աֆղանական ցեղապետները 1841 թվականին, նկարիչը բրիտանացի սպա Ջեյմս Ռեթրեյն է:

1722 թվականի հոկտեմբերին Դուրանին մահացել է իր բնական մահով և թաղվել Քանդահարում։ Նրան հաջորդել է որդին՝ Թեմուր շահը, ով Աֆղանստանի մայրաքաղաքը 1776 թվականին Քանդահարից տեղափոխել է Քաբուլ։ 1793 թվականին Թեմուրի մահից հետո Դուրանիների գահը անցել է վերջինիս որդի Զաման շահին, ում հաջորդել են Մահմուդ շահը, Շուջա շահը և ուրիշներ[45]։

19-րդ դարում Աֆղանական կայսրությունը գտնվում էր արևմուտքից Պարսկաստանի, իսկ արևելքից Սկիհի կայսրության վտանգի տակ։ Ֆաթեհ խանը՝ բարակզայ ցեղի առաջնորդը, իր 21 եղբայրներին նշանակել էր կայսրության ամենակարևոր պաշտոններին։ Նրա մահից հետո վերջիններս ապստամբել են և բաժան-բաժան արել կայսրությունը իրար մեջ։ Այս խառը ժամանակաշրջանում Աֆղանստանում եղել են բազմաթիվ ժամանակավոր ղեկավարներ մինչև Դոսթ Մուհամմադ խանը 1826 թվականին իրեն էմիր է հռչակել[46]։ Ռանջիդ Սինգը, ով գրավել էր Խայբեր Պախտունխվան, գրավել է Փանջաբի շրջանը, իսկ 1834 թվականին՝ Փեշավարը[47]։ 1837 թվականին Խայբերի լեռնանցի մոտ Ջամրուդի ճակատամարտի ժամանակ Աքբար խանը և աֆղանական զորքը չեն կարողացել Սիքհ Խալսայի բանակից գրավել Ջամրուդի ամրոցը, սակայն սպանել են նրանց հրամանատար Հարի Սինգ Նալվային՝ այսպիսով ավարտին հասցնելով Աֆղան-սիքհական պատերազմները։ Այդ ընթացքում բրիտանական ուժերը սկսել էին արևելքից առաջանալ՝ սկսելով «Մեծ խաղի» առաջին խոշոր հակամարտությունը[48]։

Բրիտանական ազդեցություն և անկախ թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանական և դաշնակից ուժերը 1880 թվականի Քանդահարի ճակատամարտից հետո Քանդահարում, Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմ։ Քաղաքի շուրջ կառուցված հսկայական պաշտպանական պատը վերացվել է 1930-ական թվականներին թագավոր Նադիրի հրամանով։

1838 թվականին բրիտանական ուժերը շարժվել են դեպի Աֆղանստան և ձերբակալել Դոսթ Մուհամմադին՝ աքսորելով նրան Հնդկաստան, իսկ նրան փոխարինել են նախորդ ղեկավարով՝ շահ Շուջա[49][50]։ Ապստամբությունից հետո 1842 թվականին անգլո-հնդկական ուժերի նահանջը Քաբուլից և Էլֆինսթոնի զորքի ոչնչացումը, Քաբուլի ճակատամարտը, որի արդյունքում այն վերագրավվեց, ստիպել են բրիտանացիներին հետ բերել Դոսթ Մուհամմադ խանին և դուրս բերել իրենց զորքերը Աֆղանստանից։ 1878 թվականին սկսված Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմի պատճառը ռուսական տարածվող ազդեցությունն էր։ Աբդուռահման խանը փոխարինել է Այուբ խանին, և Մեծ Բրիտանիան կարողացել է իր վերահսկողության տակ առնել Աֆղանստանի արտաքին հարաբերությունները՝ ի կատարումն 1879 թվականին Գանդամաքի պայմանագրի։ 1893 թվականին Մորթիմեր Դուրանդը ստիպել է ամիր Աբդուռահման խանին ստորագրել հակասական մի պայմանագիր, ըստ որի Դուրանդի գիծը դարձել է էթնիկ փաշթունների և բալոչների տիրույթները սահմանաբաժանը։ Սա բրիտանացիների կողմից վարած «բաժանիր, որ տիրես» քաղաքականություն էր, որը հանգեցնելու էր լարված հարաբերությունների, մասնավորապես ավելի ուշ ձևավորված Պակիստան պետության հետ։ Հազարաջաթը, որտեղ հիմնականում գերիշխում էին շիաները, և հեթանոս Քաֆիրիստանը իրենց քաղաքական անկախությունը պահպանել են մինչև 1891-1896 թվականներին Աբդուռահմանի կողմից նվաճումը։

Զահիր շահը՝ Աֆղանստանի վերջին թագավորը, ով իշխել է 1933-1973 թվականներին։

Երրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմից և 1919 թվականի օգոստոսի 19-ին կնքված Ռավալփինդի պայմանագրի ստորագրումից հետո Ամանուլլահ խանը Աֆղանստանը հռչակել է ինքիշխան և ամբողջությամբ անկախ պետություն։ Նա քայեր է կատարել՝ նպատակ ունենալով վերացնել պետության ավանդական մեկուսացման քաղաքականությունը, և դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել միջազգային հասարակության հետ։ 1927-1928 թվականներին նա շրջագայություն է կատարել Եվրոպայում և Թուրքիայում և ներկայացրել մի շարք բարեփումներ, որոնց նպատակն էր ազգի մոդեռնիզացիան։ Այս բարեփոխումների հիմնական ուժը Մահմուդ Թարզին էր՝ կանանց կրթության եռանդուն կողմնակից։ Նա պայքարել է Աֆղանստանի 1923 թվականի սահմանադրության 68-րդ հոդվածի համար, որը տարրական կրթությունը դարձնում էր պարտադիր։ 1923 թվականին արգելվել է ստրկությունը[51]։

Որոշ բարեփոխումներ, որոնք իրականացվել էին, օրինակ՝ կանանց համար ավանդական հագուստ բուրկայի վերացումը և մի քանի խառը դպրոցների բացումը, առաջացրել են ցեղային և կրոնական բազմաթիվ առաջնորդների դժգոհությունը։ Զինված ընդհանրության հանդիպելով՝ Ամանուլլահ խանը 1929 թվականի հունվարին հրաժարական է տվել։ Դրանից անմիջապես հետո Քաբուլը հայտնվել է Հաբիբուլլահ Կալականիի գլխավորությամբ Սաքավիսթ ուժերի տիրապետության տակ[52]։ Ամանուլլահ խանի զարմիլ Մոհամմադ Նադիր շահը 1929 թվականի հոկտեմբերին պարտության է մատնել և սպանել է Կալականիին, որից հետո դարձել է թագավոր[53]։ Նա մի կողմ է թողել Ամանուլլահ խանի բարեփոխումները՝ նախընտրելով մոդեռնիզացիայի առավել աստիճանական մոտեցումը, սակայն 1933 թվականին Աբդուլ Խալիքի՝ Հազարայի 15-ամյա աշակերտի կողմից կատարված մահափորձի զոհ է դարձել[54]։

Թագավոր Ամանուլլահ խանը և թագուհի Սորայա Թարզին Բեռլինում, 1928 թվական։

Մոհամմադ Զահիր շահը՝ Նադիր շահի 19-ամյա որդին, հաջորդել է նրան և իշխել 1933-1973 թվականներին։ Մինչև 1946 թվականը Զահիր շահը իշխել է իր հորեղբոր օգնությամբ, ով վարչապետն էր և շարունակում էր Նադիր շահի քաղաքականությունը։ Զահիր շահի մյուս հորեղբայր Մահմուդ խանը 1946 թվականին դարձել է վարչապետ և սկսել է մի փորձ, որի նպատակն էր քաղաքական առավել ազատությունների շնորհումը, սակայն շուտով փոխել է իր վարած քաղաքականությունը, երբ այն սկսել է դուրս գալ իր սպասելիքների սահմանից։ 1953 թվականին նրանք փոխարինել է Մոհամմադ Դաուդ խանը՝ թագավորի զարմիկը և տեգրը և փաշթուն ազգայնական, ով ցանկանում էր ստեղծել Փաշթունիստանը՝ հանգեցնելով Պակիստանի հետ խիստ լարված հարաբերությունների[55]։ Իր պաշտոնավարման 10 տարիների ընթացքում մինչև 1963 թվականը Դաուդ խանը սոցիալական մոդեռնիզացման քայլեր է կատարել և փորձել է սերտ հարաբերություններ հաստատել Խորհրդային Միության հետ։ Դրանից հետո ստեղծվել է 1964 թվականի սահմանադրությունը, որի վրա էլ հիմնված է ներկայիս պետության սահմանադրությունը[56]:

Թագավոր Զահիր շահը, ինչպես իր հայր Նադիր շահը, վարում էր ազգային անկախության պահպանման քաղաքականություն՝ միաժամանակ շարունակելով աստիճանական մոդեռնիզացիան։ Նա նպատակ ուներ բարելավել հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Սերտ հարաբերություններ էին պահպանվում նաև այլ մուսուլման պետությունների հետ՝ Թուրքիա, Իրաքի թագավորություն և Իրան, միևնույն ժամանակ միջազգային հարաբերությունների ոլորտում նպատակ էր դրվել 1934 թվականին միանալ Ազգերի լիգային։ 1930-ական թվականների բարելավվել են ենթակառուցվածքները, ճանապարհները, կրթական համակարգը, ստեղծվել է ազգային բանկը։ Երկրի հյուսիսային շրջանի ճանապարհների կարգավորման շնորհիվ աճել է բամբակի և տեքստիլ արդյունաբերությունը[56]։ Պետությունը սերտ հարաբերություններ է հաստատել Առանցքի ուժերի հետ, որում Գերմանիան ուներ Աֆղանստանի զարգացման մեջ ամենամեծ մասնաբաժինը[57]։ Սակայն Աֆղանստանը չեզոքություն է պահպանել և չի մասնակցել ո՛չ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, ո՛չ էլ Սառը պատերազմի ժամանակ եղել է որևէ բլոկի մասը։ Սակայն սա շահավետ էր պետության համար, քանի որ Խորհրդային Միությունը և ԱՄՆ մրցում էին Աֆղանստանում իրենց ազդեցության տարածման համար՝ կառուցելով մայրուղիներ, օդանավակայաններ և այլ կենսական ենթակառուցվածքներ։ Յուրաքանչյուր շնչի հաշվով Աֆղանստանը ամենամեծ օգնությունը ստացել է Խորհրդային Միությունից։ Աֆղանստանը, սակայն, լավ հարաբերություններ ուներ նաև Սառը պատերազմի թշնամի պետությունների հետ։ 1973 թվականին մինչ թագավորը պաշտոնական այցի էր գնացել, Դաուդ խանը սկսել է արյունալի մի հեղափոխություն և դարձել Աֆղանստանի առաջին նախագահը՝ վերացնելով միապետությունը։ Միևնույն ժամանակ Զուլֆիկար Ալի Բուտոն ստացել է Աֆղանստանի մեջ մտնող հարևան Պակիստանը։ Որոշ հետազոտողներ առաջարկում են այն տեսակետը, որ Բուտոն ճանապարհ էր հարթում 1978 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած Սաուրի հեղափոխության համար[58]։

ԱԺԺԿ հեղաշրջում և Խորհրդային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային զորքերը Գարդեզում, Աֆղանստան 1987 թվական
Հեզբ-ի Իսլամի Խալիսի զինյալները Քունարի նահանգի Սուլթանի հովտում, 1987 թվական

1978 թվականի ապրիլին Սուարի հեղափոխության արդյունքում, որն ուղղված էր նախագահ Մոհամմադ Դաուդ խանի դեմ, իշխանության ղեկն անցել է Աֆղանստանի Ժողովուրդների ժողովրդավարական կուսակցություն (ԱԺԺԿ)։ ԱԺԺԿ հայտարարել է Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության ստեղծման մասին, որի առաջին նախագահը եղել է Նուր Մուհամմադ Թարակին[59]։

ԱԺԺԿ-ի բարեփոխումների դեմ ընդդիմությունը, օրինակէ հողի վերաբաշխման քաղաքականությունը և քաղաքացիական և ամուսնական օրենքների մոդեռնիազացիան, հանգեցրել են 1978 թվականի հոկտեմբերին ապստամբական տրամադրությունների խորացման սկզբում Աֆղանստանի արևելքում։ Այս ապստամբությունն անմիջապես վերածվել է քաղաքացիական պատերազմի, որում պարտիզան մոջահեդները ամբողջ երկրում պայքարում էին վարչակարգի ուժերի դեմ։ Պակիստանի կառավարությունը ապստամբներին ապահովում էր վերապատրաստման գաղտնի կենտրոններով, մինչդեռ Խորհրդային Միությունը ուղարկում էր ռազմական հազարավոր խորհրդատուների, որպեսզի օգնեն ԱԺԺԿ-ի վարչակարգին[60]։ 1979 թվականի կեսերին ԱՄՆ Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա «աֆղան արաբ» մարտիկներին[61]։

Միևնույն ժամանակ ԱԺԺԿ-ի մրցակցող երկու խմբակցությունների՝ գերիշխող Խալք և առավել չափավոր Փարչամ, միջև աճող հակասությունների պատճառով (1979 թվականի հուլիս-օգոստոս) Փարչամի կաբինետի անդամները հեռացվել են և հեղաշրջման փորձի մեղադրանքով ձերբակալվել են Փարչամի զինվորականները[62]։

1979 թվականի սեպտեմբերին նախագահ Թարակին ԱԺԺԿ-ի ներսում տեղի ունեցած հեղաշրջման արդյունքում սպանվել է Խալքի անդամ Հաֆիզուլլահ Ամինի կողմից, ով էլ հենց հաջորդել է նրան։ Լինելով արմատական ձախակողմյան հայացնքերի տեր՝ Ամինի օրոք պետության վիճակ վատթարացել է, իսկ հազարավոր մարդիկ անհետ կորել են[63]։ Խորհրդային Միությունը դժգոհ էր Ամինի կառավարությունից, ուստի որոշում է միջամտել և գրավել երկիրը 1979 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ հենց նույն օրը սպանելով Ամինին[64]։

Խորհրդային ուժերի կողմից ստեղծված վարչակարգը, որը ղեկավարում էր Փարչամի Բաբրաք Քարմալը, սակայն ներառում էր երկու խմբակցությունն էլ (Փարչամ և Խալք), լցրել է առաջացած վակուումը։ Խորհրդային զորքերը տեղակայվել են Աֆղանստանում երկրի վիճակը կայունացնելու նպատակով, և արդյունքում Խորհրդային Միությունը ներքաշվել է Աֆղանստանի ներքին պատերազմի մեջ (մոջահեդներն ընդդեմ ԱԺԺԿ-ի կառավարության)[65]։ Այս պատերազմը տևել է 1979 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1989 թվականը և հայտնի է նաև Խորհրդա-աֆղանական պատերազմ անունով: ԱՄՆ-ը, որը 1979 թվականի կեսերից ի վեր Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա «աֆղան արաբ» մարտիկներին[61], և Սաուդյան Արաբիան, որը միլիարդների գումար և զենք էր մատակարարում, այդ թվում նաև 2000 FIM-92 Stinger զենիթահրթիռային կայան, Պակիստանին հակախորհրդային մոջահեդներին աջակցելու նպատակով[66][67]:

ԱԺԺԿ-ն արգելել է վաշխառությունը, սահմանել է սեռեր հավասարություն[68] և կանանց ներկայացրել քաղաքական կյանքում[68]: 1979-1989 թվականների պատերազմի ընթացքում խորհրդային ուժերը Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության հետ միասին սպանել են ավելի քան 562 000 ապստամբների[69], 2 միլիոն աֆղանների[70][71][72][73][74][75][76] և տեղահանել են ավելի քան 6 միլիոն մարդու, ովքեր աստիճանաբար հեռացել են Աֆղանստանից՝ բնակություն հաստատելով հիմնականում Պակիստանում և Իրանում[77]: Որոշ ծայրամասային գյուղեր պարզապես ռմբակոծվել են, իսկ որոշ քաղաքներ, օրինակ՝ Հերաթը և Քանդահարը, օդային ռմբակոծության են ենթարկվել: Պակիստանի հյուսիսարևմտյան ճակատային նահանգը օգտագործվել է հակախորհրդային աֆղանական դիմադրության կազմակերպչական և ցանցային բազային նպատակներով: Նահանգի ազդեցիկ Դիոբենդի ուլեման կարևոր դերակատարում է ունեցել «ջիհադի» տարածման գործում[78]: Այդ ընթացքում կենտրոնաաֆղանակ շրջան Հազարաջաթում, որը այս շրջանում ազատ էր Խորհրդային Միության և ԱԺԺԿ-ի ազդեցությունից, ևս տեղի է ունեցել նեքին քաղաքացիական պատերազմ 1980-1984 թվականներին: Առերեսվելով միջազգային աճող ներկայությանը և բազմահազար զոհերին՝ Խորհրդային Միությունը 1989 թվականին դուրս է եկել Աֆղանստանից, սակայն մինչև 1992 թվականը շարունակել է աջակցել աֆղան նախագահ Մուհամմադ Նաջիբուլլահին[79]:

Պրոքսի և սառը պատերազմ և իսլամական ջիհադ 1989-1986 թվականներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքացիական պատերազմի զարգացումը 1992 թվականից մինչև 2001 թվականի վերջեր

Մոջահեդական (իսլամական դիմադրություն) ուժերը 1978 թվականի հոկտեմբերին պարտիզանական կռիվներ կամ քաղաքացիական պատերազմ են սկսել Աֆղանստանի ԱԺԺԿ կառավարության դեմ: Խորհրդային ներխուժումից հետո 1979 թվականի դեկտեմբերին ԱԺԺԿ մի նախագահը փոխարինվել է ԱԺԺԿ մեկ այլ նախագահով, իսկ մոջահեդները հայտարարել են, որ իրենք պայքարում են ԱԺԺԿ «խամաճիկային վարչակարգի» դեմ[80]: 1987 թվականին Մուհամմադ Նաջիբուլլահը դարձել է Աֆղանստանի նախագահ, և 1989 թվականին խորհրդային ուժերի հեռանալուց հետո Խորհրդային Միություն շարունակել է աջակցել նրան[80], իսկ մոջահեդները՝ պայքարել:

Նախագահ Նաջիբուլլահը փորձել է իր կառավարության համար հենարան ստեղծել՝ սոցիալիզմից անցում կատարելով պանաֆղանական ազգայնականության և ներկայացնելով իր կառավարությանը՝ իբրև իսլամական[81]:

Ցավոք, Նաջիբուլլահը որևէ նշանակալի աջակցություն չի ստացել: 1989 թվականի մարտին մոջահեդական խմբերը հարձակում են սկսել Ջալալաբադի վրա, որը հրահրված էր Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության կողմից. նրանց նպատակն էր Աֆղանստանում հիմնել մոջահեդների իսլամական կառավարություն, սակայն նրանց հարձակումը ձախողվել է[82]: 1991 թվականի դեկտեմբերին Խորհրդային Միության փլուզման և ռուսական աջակցության դադարեցման արդյունքում նախագահ Նաջիբուլլահը մնացել է առանց օտարերկրյա աջակցության: 1991 թվականի մարտին մոջահեդական ուժերը հարձակվել են և գրավել Խոստ քաղաք:

Քաբուլի մի հատված 1993 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, որը մեծ վնաս է հասցրել մայրաքաղաքին:

1992 թվականի մարտին նախագահ Նաջիբուլլահը համաձայնվել է մի կողմ քաշվել և ճանապարհ տալ մոջահեդների կոալիցիոն կառավարությանը: Մոջահեդները կազմել էին մի քանի հակառակորդ խմբեր, այդ թվում Հազբի Իսլամի, Ջունբիշ, Հիզբ-ի Վահդաթ, Ջամիաթ-ե Իսլամի: Մոջահեդ առաջնորդները միասին հավաքվել են Փեշավարում, որպեսզի ստեղծեն համապատասխան կառավարություն, սակայն մոջահեդ Հեզբի Իսլամիի առաջնորդ Գյուլբուդդին Հեքմաթյարը հրաժարվել է հանդիպել այլ առաջնորդների հետ և դրա փոխարեն գրավել է Քաբուլը: Սրա պատճառով 1992 թվականի ապրիլի 25-ին սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ. սկզբում այն ընթացել է երեք, սակայն մի քանի շաբաթների ընթացքում ձևավորվել են մոջահեդների 5-6 խմբեր[83][84][85]: Քաբուլը կռիվների ընթացքում ռմբակոծվել է և մասամբ ոչնչացվել[86]:

Պատերազմը շարունակվել է 1993-1995 թվականների ընթացքում, և մոջահեդները իրականացրել են սպանություններ, բռնաբարություններ և կեղեքումներ[84][86][87]: 1994 թվականի հունվար-հունիս ամիսներին Քաբուլում 25 000 հոգի է սպանվել մի կողմից Աբդուլ Ռաշիդ Դոսթումի Ջունբիշի և Հեքմաթյարի Յեզբի Իսլամի դաշինքի, իսկ մյուս կողմից Ահմադ շահ Մասուդի Ջամիաթի ուժերի միջև տեղի ունեցած կռիվների արդյունքում[88]: 1994 թվականին ի հայտ եկավ Թալիբանը՝ որպես շարժում և միլիցիա, որը կազմված էր Պակիստանի իսլամական մեդրեսեների (դպրոցներ) փաշթուն աշակերտներից (տալիբ)[86][89]. նրանք խոստացել էին ազատել Աֆղանստանը «զինվորականներից և հանցագործներից»[90], շուտով նրանց սկսեցին ռազմական աջակցություն ստանալ Պակիստանից[91]: 1994 թվականի նոյեմբերին տեղական փաշթուն առաջնորդներին դուրս մղելուց հետո Թալիբանը իր վերահսկողության տակ է առել Քանդահար քաղաքը[86]: 1995 թվականի սկզբին Թալիբանը փորձել է գրավել Քաբուլը, սակայն հետ է մղվել Մասուդի ուժերի կողմից: Թալիբանը աստիճանաբար ուժեղացել է և 1996 թվականի սեպտեմբերին հարձակվել և գրավել է Քաբուլը այն բանից հետո, երբ Մասուդը և Հեքմաթյարը քաղաքից դուրս են բերել իրենց զորքերին[92][93]:

Թալիբան և Հյուսիսային դաշինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996 թվականի սեպտեմբերի վերջին Թալիբանը, որը արդեն իսկ իր վերահսկողության տակ էր առել Քաբուլը և Աֆղանստանի մեծ մասը[94], հռչակել է Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրությունը: Թալիբանը միջազգայնորեն դատապարտվել է իսլամական շարիաթական օրենքների իրենց մեկնաբանությունների կոպիտ կիրառության համար, որի արդյունքում բազմաթիվ աֆղաններ դաժան վերաբերմունքի են արժանացել, մասնավորապես կանայք[95][96]: Իրենց կառավարման շրջանում Թալիբանը և նրանց դաշնակիցները աֆղան քաղաքացիների նկատմամբ ջարդեր են իրականացրել, չեն ընդունել ՄԱԿ-ի սննդային պաշարները՝ սովի մատնելով 160 000 քաղաքացիների, իրականացրել են հողի այրման քաղաքականություն՝ այսպիսով այրելով հսկայածավալ բերրի տարածքներ և ոչնչացնելով հարյուր հազարավոր տներ[97][98][99][100][101][102]:

Այն բանից հետո, երբ Քաբուլը անցել է Թալիբանին, Մասուդը և Դոսթումը ստեղծել են Հյուսիսային դաշինքը: Թալիբանը պարտության է մատնել Դոսթումի ուժերին Մազար-ի Շարիֆի ճակատամարտերի ժամանակ (1997-1998): Պակիստանի զորքերի հրամանատար Փերվեզ Մուշարիֆը սկսել է հազարավոր պակիստանցիների ուղարկել, որպեսզի օգնեն Թալիբանին պարտության մատնել Հյուսիսային դաշինքին[91][103][104][105][106]: 1996-2001 թվականին Օսամա բին-Լադենի ալ-Քաիդա ցանցը և Այման ալ-Զավահիրը ևս սկսել են գործել Աֆղանստանում[107]: Ավելի քան 400 000 աֆղաններ զոհվել են 1990-2001 թվականների ներքին հակամարտությունների ընթացքում[108]:

2001 թվականի սեպտեմբերի 9-ին արաբ երկու մահապարտներ Փանջշիրի նահանգում սպանել են Մասուդին: Երկու օր անց ԱՄՆ-ում տեղի են ունեցել սեպտեմբերի 11-ին հարձակումները: ԱՄՆ կառավարությունը կասկածել է, որ Օսամա բին Լադենն է այդ հարձակումների հեղինակը և պահանջել է Թալիբանին իրեն հանձնել հանցագործին[109]: Թալիբանը առաջարկել է դատապարտման համար բին Լադենին հանձնել մի որևէ երրորդ պետության, բայց ոչ ուղղակի ԱՄՆ-ին: Վաշինգտոնը հրաժարվել է ընդունել այդ առաջարկը[110]: Փոխարենը 2001 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ-ը որոշել է սկսել Աֆղանական պատերազմ (2001-2014): Աֆղանների մեծամասնությունը պաշտպանում էր ԱՄՆ ներխուժումը երկիր[111][112]: Սկզբնական ներխուժման ընթացքում ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի ուժերը ռմբակոծել են ալ-Քաիդայի վարժեցման ճամբարները: Աշխատելով Հյուսիսային դաշինքի հետ միասին՝ ԱՄՆ-ը կարողացել է Թալիբանին հեռացնել իշխանությունից[113]:

Նորագույն պատմություն (2002-մինչ օրս)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թալիբանի անկումից հետո աֆղանական քաղաքականության մեջ գերիշխել է Համիդ Քարզայը
Կանադական զորքերը Քանդահարում, ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման հանդիպում է աֆղան առաջնորդ Համիդ Քարզայի հետ 2010 թվականի մարտին, ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը կին քաղաքական գործիչների հետ Քաբուլում 2011 թվականի հոկտեմբերին, Թագավորական օդային ուժերի սպան «Կայծակնային լաբորատորիայի» ուսանողներին է ներկայացնում աֆղանական օդային ուժերի C-27 զինատեսակը, 2011 թվականի հուլիս (վերին ձախ անկյունից սկսած ժամսլաքի ուղղությամբ)։

2001 թվականի դեկտեմբերին այն բանից հետո, երբ Թալիբանի կառավարությունը Թորա Բորայի ճակատամարտում տապալվել է, Համիդ Քարզայի գլխավորությամբ ստեղծվել է Աֆղանստանի ժամանակավոր վարչակազմը, որից Թալիբանը դուրս է թողնվել՝ ներկայացվելով որպես վատը։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից ստեղծվել է Անվտանգության աջակցության միջազգային ուժերը, որը պետք է աջակցեր Քարզայի վարչակազմին և ապահովեր անվտանգությունը[114][115]։ Մինչ Աֆղանստան են մտել կոալիցիոն ուժերը և սկսել են վերակառուցել պատերազմի պատճառով կեղեքված երկիրը, Թալիբանի ուժերը սկսել են համախմբվել Պակիստանում[116][117]։

Իրենց իշխանության կորստից կարճ ժամանակ անց Թալիբանը սկսել է ապստամբություն, որպեսզի վերականգնի վերահսկողությունն Աֆղանստանում։ Հաջորդ տասնամյակի ընթացքում Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերը և աֆղանական զորքերը մի քանի հարձակումներ են կատարել Թալիբանի դեմ, սակայն չեն կարողացել ամբողջությամբ պարտության մատնել նրանց։ Աֆղանստանը մնում է աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկ օտարերկրյա ներդրումների բացակայության, կառավարության կոռումպացվածության և Թալիբանի ապստամբության պատճառով[118][119]։

Աֆղանական կառավարությունը կարողավել է ստեղծել որոշ ժողովրդավարական կառույցներ, և պետությունը փոխել է իր անունը՝ դառնալով Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն։ Փորձեր են կատարվել, հիմնականում օտարերկրյա նվիրատվությունների շնորհիվ, բարելավելու երկրի տնտեսությունը, առողջապահությունը, կրթությունը, տրանսպորտը և գյուղատնտեսությունը։ Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերը սկսել են մարզել Աֆղանական ազգային անվտանգության ուժերին։

2002 թվականին հաջորդած տասնամյակում շուրջ 5 միլիոն աֆղան հայրենադարձվել են, այդ թվում նաև նրանք, ովքեր արտաքսվել են Արևմուտքի երկրներից[120]։

Մինչև 2009 թվականը Թալիբանի գլխավորությամբ ստվերային կառավարությունը սկսել է ձևավորվել երկրի տարբեր մասերում[121]։ 2010 թվականին նախագահ Քարզայը փորձել է խաղաղ բանակցություններ վարել Թալիբանի առաջնորդների հետ, սակայն վերջինս հրաժարվել է մասնակցել բանակցություններին մինչև 2015 թվականի կեսերը, երբ Թալիբանի գլխավոր առաջնորդը վերջապես համաձայնվել է խաղաղ բանակցություններին[122]։

2011 թվականի մայիսին Պակիստանում Օսամա բին Լադենի մահից հետո աֆղան շատ հայտնի մարդիկ սպանվել են[123]։ Բախումները աֆղանա-պակիստանյան սահմանին սրվել են, և Աֆղանստանի տարածքում տեղի են ունեցել մի քանի լայնամասշտաբ հարձակումներ Պակիստանում գտնվող Հաքքանի ցանցի կողմից։ Տեղի ունեցած հարձակումների համար ԱՄՆ-ն մեղադրել է Պակիստանի կառավարության ներսում եղած խռովարար տարրերին[124][125]։

2014 թվականի սեպտեմբերին Աշրաֆ Ղանին դարձել է նախագահ։ Սա եղել է նախագահական առաջին ընտրությունը, որի ժամանակ իշխանության փոխանցումը տեղի է ունեցել ժողովրդավարական սկզբունքով[126][127][128][129][130]։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 28-ին ՆԱՏՕ-ն պաշտոնապես ավարտել է Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերի (ՄԱԱՈՒ) գործողություններն Աֆղանստանում և անվտանգության հարցերն ամբողջությամբ փոխանցել է աֆղանական կառավարությանն։ Նույն օրը ՆԱՏՕ-ի կողմից ձևավորվել է Վճռական աջակցության գործողությունը, որը շարունակել է ՄԱԱՈւ-ի գործը[131][132]։ Սակայն ՆԱՏՕ-ի հազարավոր զորքեր են մնացել երկրում և շարունակել են մարզել աֆղանական կառավարական ուժերին և պայքարել Թալիբանի դեմ[133], որը շարունակում է մնալ աֆղանական կառավարության և օտարերկրյա զորքերի դեմ պայքարող ամենամեծ խումբը[134]։ 2015 թվականի հաշվարկների համաձայն «շուրջ 147 000 մարդ է սպանվել Աֆղանական պատերազմի ժամանակ սկսած 2001 թվականից[135]։ Նրանցից ավելի քան 38 000 քաղաքացիներ են եղել»։ Մի զեկույցում, որը վերնագրված էր Մարմնի հաշվարկ, եզրակացվել է, որ Աֆղանստանում հակամարտության մեջ ներքաշված բոլոր կողմերի կռիվների պատճառով զոհվել է 106 000-170 000 քաղաքացի[136]։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանը Հարավային Ասիայի և Կենտրոնական Ասիայի միջև տեղադրված ցամաքային պետություն է[138][139][140]։ Այս լեռնային պետության հյուսիսային և հարավարևմտյան շրջաններում կան հարթավայրեր։ Պետության ամենաբարձր գագաթը Նոշաքն է ծովի մակերևույթից 7492 մ բարձրությամբ[9]։ Պետությունն ունի չափավոր ցամաքային կլիմա։ Կենտրոնական բարձրավանդակներում դիտվում են ցրտաշունչ ձմեռներ, սառույցով ծածկված հյուսիսարևելքում (Նուրիստանի մոտակայքում) և Վախանի միջանցքում հունվարյան միջին ջերմաստիճանը կազմում է −15 °C։ Իսկ շոգ ամառներ դիտվում են Սիսթանի ավազանի հարավարևմտյան, Ջալալաբադի ավազանի արևելյան, Ամուդարյա գետի երկայնքով Թուրքեստանի հարթավայրերից հյուսիս ընկած շրջաններում, որտեղ հուլիս ամսվա միջին ջերմաստիճանը ավելի քան 35 °C է։ Երկրի ամենացածր կետը Ամուդարյա գետափի երկայնքով Ջոզջանի նահանգում է, որը ունի ծովի մակերևույթից 258 մ բարձրություն։

Տեսարաններ Աֆղանստանից(ձախից աջ) 1. Բանդե Ամիր ազգային պարկ 2. Սալանգի լեռնանցքը Փարվան նահանգում 3. Քորանգալի հարթավայրը Քունարի նահանգում 4. Քաջաքի ջրամբարը Հելմանդի նահանգում

Չնայած Աֆղանստանում կան բազմաթիվ գետեր և ջրամբարներ՝ տարածքի մեծ մասը չորային է։ Փակ Սիսթան ավազանը աշխարհի ամենաչորային շրջաններից է համարվում[141]։ Ձնային տեղումներ լինում են Հինդուկուշի և Պամիրի լեռներում, իսկ հալվող ձյունը գարնանային ամիսները լցվում է գետերը, լճերը և առուները[142][143]։ Սակայն երկրի ջրի երկու երրորդը հոսում է դեպի հարևան երկրներ՝ Իրան, Պակիստան և Թուրքմենստան։ Շուրջ 2 միլիարդ դոլար է անհրաժեշտ, որպեսզի կարգավորվի երկրի ոռոգման համակարգը և ջուրը ճիշտ ձևով օգտագործվի[144]։

Բադաքշան նահանգի շուրջ գտնվող հյուսիսարևելյան Հինդուկուշի լեռնաշղթան համարվում է երկրաբանական տեսանկյունից ակտիվ գոտի, որտեղ գրեթե ամեն տարի երկրաշարժեր են տեղի ունենում[145]։ Դրանք շատ վտանգավոր կարող են լինել՝ պատճառ դառնալով որոշ շրջաններում սողանքների, իսկ ձմեռային ամիսներին նաև ձնահյուսի[146]։ Վերջին ամենակործանիչ երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1998 թվականին Տաջիկստանի մոտակայքում՝ Բադաքշանում, որի արդյունքում զոհվել է 6000 հոգի[147]։ Դրան հաջորդել է 2002 թվականին Հինդուկուշի երկրաշարժը, որի արդյունքում զոհվել է 150 հոգի, վիրավորվել՝ 1000։ 2010 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի արդյունքում զոհվել է 11 աֆղան, 70 հոգի վիրավորվել է, և ավելի քան 2000 տուն ոչնչացվել։

Տեղագրություն

Պետության բնական պաշարներից են՝ ածուխը, պղինձը, երկաթի հանքաքարը, լիթիումը, ուրանը, քիչ հանդիպող երկրային տարրերը, քրոմը, ցինկը, ոսկին, տալկը, ծծումբը, մարմարը, կապարը, բարիտը, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք մետաղները, բնական գազը, նավթը և այլն[148]։ 2010 թվականին ԱՄՆ-ի և աֆղանական կառավարության ներկայացուցիչների հաշվարկներով 2007 թվականին ԱՄՆ երկրաբանական հետազոտության արդյունքում հայտնաբերված հանքավայրերի արժեքը 1 տրիլիոն դոլար է կազմում[149]։

652,230 կմ2 տարածքով[150] Աֆղանստանը աշխարհում 41-րդ ամենախոշոր պետությունն է[151]․ նրա տարածքը շատ քիչ է մեծ Ֆրանսիայի տարածքից և շատ քիչ է փոքր Բուրմայի տարածքից, այն գրեթե ԱՄՆ Տեխաս նահանգի չափ է։ Այն հարավում և արևելքում սահմանակից է Պակիստանին, արևմուտքում՝ Իրանին, հյուսիսում՝ Թուրքմենստանին, Ուզբեկստանին և Տաջիկստանին, իսկ հեռավոր արևելքում՝ Չինաստանին։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունն Աֆղանստանում[152]
Տարի Միլիոն
1950 7.8
2000 20.0
2016 34.7

2019 թվականի տվյալներով Աֆղանստանի բնակչությունը կազմել է 32․2 մլն, որից 16.4 մլն տղամարդ է, իսկ 15.8 մլն՝ կին։ Բկաչության մոտավորապես 23.9% քաղաքաբնակ է, 71.4% բնակվում է գյուղական շրջաններում, իսկ մնացյալ 4.7% քոչվոր է[153]։ Մոտավորապես 3 մլն կամ ավելի աֆղաններ ժամանակավորապես բնակվում են հարևան Պակիստանում և Իրանում․ նրանց մեծ մասը ծնվել և մեծացել է այս երկու երկրներում։ Բնակչության աճը 2.37% է[9], որն աշխարհում ամենաբարձր ցուցանիշն է՝ չհաշված Աֆրիկան։ Եթե բկաչության աճի այս ցուցանիշը պահպանվի, ապա 2050 թվականին կանխատեսվում է, որ Աֆղանստանում կլինի 82 մլն բնակչություն[154]։

Մեկ միլիոնից ավելի բնակիչ ունեցող միակ քաղաքը մայրաքաղաք Քաբուլն է։ Քաբուլից հետո մյուս 5 խոշոր քաղաքներն են Քանդահարը, Հերաթը, Մազար-ի Շարիֆը, Քունդուզը և Ջալալաբադը[153]։

Աֆղանստանի խոշոր քաղաքները

2019 թվականի տվյալներ[155]

Քաբուլ
Քաբուլ
Քանդահար
Քանդահար
Քաղաք Նահանգ Բնակչություն Հերաթ
Հերաթ
Մազարի Շարիֆ
Մազարի Շարիֆ
1 Քաբուլ Քաբուլ 4,273,200
2 Քանդահար Քանդահար 614,300
3 Հերաթ Հերաթ 556,200
4 Մազարի Շարիֆ Բալխ 469,200
5 Քունդուզ Քունդուզ 356,500
6 Ջալալաբադ Նանգարհար 263,200
7 Թալոկան Թախար 253,700
8 Փուլի Խումրի Բաղլան 237,900
9 Ղազնի Ղազնի 183,000
10 Խոսթ Խոսթ 153,300

Էթնիկ խմբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի բնակչությունը բաժանվում է բազմաթիվ էթնոլեզվական խմբերի, որոնք ներկայացված են ներքոբերյալ էթնոլեզվական քարտեզում և ցանկում։

Էթնոլեզվական խմբերը Աֆղանստանում 2001 թվականի տվյալներով
Էթնիկ խմբերը Աֆղանստանում
Էթնիկ խմբեր Համաշխարհային փաստերի գիրքը

2013 թվականի տվյալներով[156]

Փուշթու 42%
Տաջիկ 33%
Հազարա 9%
Ուզբեկ 9%
Այմակ 4%
Թուրքմեն 3%
Բելուջ 2%
Այլ (փաշայի, նուրիստանցիներ, պամիրի, արաբ և այլն) 4%

Լեզուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր լեզուներով խոսելու կարողությունը Աֆղանստանում[9]
Դարի (աֆղանական պարսկերեն)
  
80 %
Փաշթո
  
47 %
Ուզբեկերեն
  
11 %
Անգլերեն
  
5 %
Թուրքմեներեն
  
2 %
Ուրդու
  
2 %
Փաշայի
  
1 %
Նուրիստանի
  
1 %
Արաբերեն
  
1 %
Այլ
  
1 %

Դարին և փաշթոն Աֆղանստանի պաշտոնական լեզուներն են։ Երկլեզվությունը սովորական երևույթ է Աֆղանստանում[157]։ Դարին, որը համարվում է պարսկերենի տարատեսակ և փոխադարձաբար հասկանալի է (և շատ հաճախ Իրանում բնակվող աֆղանների կողմից կոչվում է «ֆարսի»), Քաբուլում, ինչպես նաև երկրի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան շրջաններում հանդիսանում է լինգվա ֆրանկա[157]։ Փաշթոն փաշթոների մայրենի լեզուն է՝ չնայած նրանց մեծ մասը ազատ տիրապետում է նաև դարիին, իսկ շատ ոչ փաշթոներ ազատ տիրապետում են փաշթոյին։

Կան նաև քիչ տարածված շրջանային լեզուներ, օրինակ՝ ուզբեկերեն, թուրքմեներեն, բելուջերեն, փաշայի և նուրիստանի։ Որոշ աֆղաններ ազատ տիրապետում են նաև ուրդուին, անգլերենին և այլ օտար լեզուներին[158]։

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնն Աֆղանստանում[159]
Սուննի իսլամ
  
70 %
Իմամականություն
  
25 %
Իսմայիլականություն
  
4.5 %
Այլ
  
0.5 %

Ըստ հաշվարկների աֆղան բնակչության 99․7%-ը մուսուլման է[9]։

Խոշոր քաղաքակներում կան նաև աֆղան սիքհներ և հինդուիզմի հետևորդներ[160][161]։ Աֆղանստանում եղել է նաև հրեական փոքր համայնք, որը 20-րդ դարի վերջին արտագաղթել է Իսրայել և ԱՄՆ․ մնացել է մեկ հրեա Զաբլոն Սիմինթովը[162]։ Աֆղան քրիստոնյաները, որոնց թիվը կազմում է 500-8000, իրենց կրոնը գաղտնի են դավանում՝ պայմանավորված հասարակական դիմադրությամբ[163][164]։

Աղբյուր Սուննի իսլամ Շիա իսլամ Այլ Պարզապես մուսուլման Չգիտեն, պատասխան չունեն
Փյու հետազոտական կենտրոն[165] 90% 7% 0% 3% 0%
ԿՀՎ Փաստերի գիրք (2009 թվականի տվյալներ)[9] 84.7 – 89.7% 10 – 15% 0.3%
Աղբյուր Սուննի իսլամ Իմամականություն Իսմայիլականություն Այլ
Դոկտոր Մայքլ Իզադի[159] 70% 25% 4.5% 0.5%

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի Ազգային ժողովը 2016 թվականին

Աֆղանստանը իսլամական հանրապետություն է, որտեղ իշխանությունը բաժանված է երեք ճյուղերի՝ գործադիր, օրենսդիր և դատական։ Հանրապետության նախագահն է Աշրաֆ Ղանին, իսկ փոխնախագահներն են Աբդուլ Ռաշիդ Դոսթումը և Սարվար Դանիշը։ Գործադիր իշխանության ղեկավարն է Աբդուլլահ Աբդուլլահը։ Ազգային ժողովը օրենսդիր մարմինն է, որը երկպալատ է՝ Ներկայացուցիչների պալատ և Սենատ։ Գերագույն դատարանը ղեկավարում է Սաիդ Յուսուֆ Հալեմը՝ իրավական հարցերով Արդարադատության նախկին փոխնախարարը[166][167]։

Համաձայն Թրանսփերենսի ինթերնեշընըլի Աֆղանստանը շարունակում է մնալ աշխարհի ամենակոռումպացված երկրների ցուցակում[168]։ 2010 թվականի հունվարին ՄԱԿ-ի Թմրամիջոցների և հանցագործության դեմ պայքարի գրասենյակի կողմից հրատարակած զեկույցում նշվում է, որ Աֆղանստանում կաշառակերությունը հասել  մեծ չափերի և գրեթե հավասար է ՀՆԱ-ի 23%-ին[169]։

Ընտրություններ և կուսակցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Ղանիի հետ 2017 թվականին։

Աֆղանական կառավարության կարևոր մասն է կազմում loya jirga (մեծ ժողով)։ Սա խորհրդատվական մարմին է, որի հիմնական նպատակն է ընտրել պետության նոր ղեկավար, ընդունել նոր սահմանադրություն կամ էլ լուծել ազգային կամ տեղական խնդիրներ, օրինակ՝ պատերազմ[170]։ Մեծ ժողով հրավիրվել է 1747 թվականից սկսած[171], իսկ ամենավերջինը տեղի է ունեցել 2013 թվականին[172]։

2004 թվականի սահմանադրության համաձայն թե՛ նախագահական, թե՛ խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվում են 5 տարին մեկ անգամ։ Սակայն 2014 թվականի նախագահական վիճարկված ընտրությունների պատճառով 2015 թվականին նախատեսվող խորհրդարանական ընտրությունները հետաձգվել են մինչև 2018 թվականը[173]։ Նախագահական ընտրություններում օգտագործվում է երկփուլ համակարգը․ եթե առաջին փուլում որևէ թեկնածու չի հավաքում ձայների մեծամասնությունը, ապա անցկացվում է երկրորդ փուլ ամենաշատ ձայն հավաքած առաջին երկու թեկնածուների միջև։ Խորհրդարանական ընտրությունները մեկ փուլից են կազմված և հիմնված են միակ չփոխանցվող ձայնի համակարգի վրա, որը հնարավորություն է տալիս որոշ թեկնածուների ընտրվել ընդամենը մեկ ձայնով[174]։

2004 թվականի նախագահական ընտրությունները Աֆղանստանում համեմատաբար խաղաղ են անցել․ Համիդ Քարզային առաջին փուլում հաղթել է 55.4% ձայնով։ Սակայն 2009 թվականի նախագահական ընտրությունը բնորոշվում էր անվտանգության պակասով, մասնակցության ցածր ցուցանիշով, ընտրակեղծիքներով, որն էլ ավարտվել է Քարզայի վերընտրությամբ[175]։ 2014 թվականի նախագահական ընտրություններում ձայների 56.44%-ով հաղթել է Աշրաֆ Ղանին[176]։

Արգ (նախագահական պալատը):

2001 թվականից հետո աֆղանական քաղաքականության մեջ քաղաքական կուսակցությունները աննշան դեր են խաղացել՝ մասամբ պայմանավորված Քարզայի հակազդեցությամբ[177]։ 2005 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում քվեաթերթիկներում չէր երևում թեկնածուների կուսակցական պատկանելությունը, ուստի արդյունքները ստացվում էին ըստ թեկնածուների անձնական հեղինակության[177]։ Ընտրված պաշտոնյաների մեջ կային նախկին մոջահեդներ, իսլամական ֆունդամենտալիստներ, զինվորականներ, կոմունիստներ, հեղափոխականներ և Թալիբանի հետ գործակցող մարդիկ[178]։ Այս նույն ժամանակահատվածում Աֆղանստանը դարձել է աշխարհում 30-րդ պետությունը Ազգային ժողովում կանանց ներկայացվածության առումով[179]։ 2009 թվականից հետո, երբ նոր օրենքը սահմանել է շատ խսիտ պահանջներ կուսակցությունների գրանցման համար, կուսակցությունները սկսել են ավելի ազդեցիկ դառնալ[180]։ Օրենքի ընդունումից հետո մոտ 100 նոր կուսակցություններ են գրանցվել[181], և 2014 թվականի ընտրություններում կուսակցական ակտիվությունն աճել է, սակայն կուսակցությունների ազդեցությունը շարունակել է սահմանափակ մնալ[182]։

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանը վարչականորեն բաժանված է 34 նահանգների (վիլայեթներ)[183]։ Յուրաքանչյուր նահանգը ԱՄՆ վարչական շրջանի չափ է, ունի նահանգապետ և մայրաքաղաք։ Նահանգներն իրենց հերթին բաժանված է մոտ 400 շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրը սովորաբար իր մեջ ներառում է մի քաղաք կամ մի քանի գյուղ։ Յուրաքանչյուր շրջան ունի իր ղեկավարը։

Նահանգապետերին նշանակում է Աֆղանստանի նախագահը, իսկ շրջանների ղեկավարներին նշանակում են նահանգապետերը[184]։ Նահանգապետները Քաբուլի կենտրոնական կառավարության ներկայացուցիչներն են և պատասխանատու են նահանգների վարչական և պաշտոնական հարցերի համար։ Կան նաև նահանգային խորհուրդներ, որոնք ընտրվում են ուղղակի, ընդհանուր ընտրություններով 4 տարի ժամկետով[185]։ Նահանգային խորհուրդների գործառույթի մեջ է մտնում նահանգների զարգացման ծրագրի մշակումը և մասնակցությունը նահանգային կառավարման ինստիտուտների մշտադիտարկմանը։

Համաձայն սահամանադրության 140-րդ հոդվածի և ընտրական իրավունքի մասին նախագահական հրամանագրի, քաղաքապետերն ընտրվում են ազատ և ուղղակի ընտրություններով 4 տարի ժամկետով։ Սակայն գործնականում քաղաքապետերը նշանակվում են կառավարության կողմից[186]։ 

Ստորև ներկայացված են Աֆղանստանի 34 նահանգները այբբենական հերթականությամբ՝

Աֆղանստանը բաժանված է 34 նագանգների, որոնք էլ իրենց հերթին բաժանվում են շրջանների։
  1. Բադաքշան
  2. Բադղիս
  3. Բաղլան
  4. Բալխ
  5. Բամյան
  6. Դայքունդի
  7. Ֆարահ
  8. Ֆարյաբ
  9. Ղազնի
  10. Ղոր
  11. Հելմանդ
  12. Հերաթ
  13. Ջոզջան
  14. Քաբուլ
  15. Քանդահար
  16. Քափիսա
  17. Խոսթ
  18. Քունար
  19. Քունդուզ
  20. Լաղման
  21. Լոգար
  22. Նանգարհար
  23. Նիմրուզ
  24. Նուրիստան
  25. Օրուզգան
  26. Փակթիա
  27. Փակթիկա
  28. Փանջշիր
  29. Փարվան
  30. Սամանգա
  31. Սարե Փոլ
  32. Թախար
  33. Վարդակ
  34. Զաբուլ

Արտաքին հարաբերություններ և զինված ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի օդային ուժերի Սև հավկ համակարգը Քանդահարի օդային տարածքում: Իբրև ԱՄՆ-ի՝ ոչ ՆԱՏՕ-ի անդամ դաշնակից Աֆղանստանն իր զենքերը ստանում է ԱՄՆ-ից:

Աֆղանստանը 1946 թվականին դարձել է ՄԱԿ-ի անդամ։ Այն ջերմ հարաբերություններ ունի ՆԱՏՕ մի շարք անդամ երկների հետ, մասնավորապես ԱՄՆ, Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Ավստրալիա և Թուրքիա։ 2012 թվականին ԱՄՆ-ը և Աֆղանստանը ստորագրել են Ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիրը, որով Աֆղանստանը դարձել է ոչ ՆԱՏՕ-ի անդամ կարևոր դաշնակից[187]։ Աֆղանստանը դիվանագիտական լավ հարաբերություններ ունի ինչպես հարևան Չինաստանի, Իրանի, Պակիստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի հետ, այնպես էլ տարածաշրջանային պետություններ Բանգլադեշի, Հնդկաստանի, Ճապոնիայի, Ղազախստանի, Նեպալի, Ռուսաստանի, Հարավային Կորեայի, ԱՄԷ-ի հետ։ Աֆղանստանի արտաքին գործերի նախարարությունը շարունակում է դիվանագիտական հարաբերություններ զարգացնել աշխարհի այլ երկրների հետ։

Աֆղանստանում ՄԱԿ-ի աջակցության առաքելությունը ձևավորվել է 2002 թվականին, որի նպատակն էր օգնել պետությանը վերականգնվելու տասնամյակներ տևող պատերազմից։ Այսօր համաձայն Վճռական աջակցության գործողության, ՆԱՏՕ-ի անդամ մի շարք երկրներ Աֆղանստանում տեղակայել են շուրջ 20 000-ի հասնող զորքեր։ Հիմնական նպատակը աֆղանական Ազգային անվտանգության ուժերի մարզումն է։ Աֆղանական զինված ուժերը Պաշտպանության նախարարության հովանու ներքո են գտնվում, և դրանց մեջ են մտնում աֆղանական օդային ուժերը և աֆղանական ազգային բանակը։ Աֆղանստանի պաշտպանության համալսարանում զինված ուժերի համար կան բազմաթիվ ուսումնական հաստատություններ, այդ թվում՝ Աֆղանստանի ազգային ռազմական ակադեմիան[188]։

Իրավապահ ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը Քունարի նահանգում

Աֆղանստանում իրավապահպանության հարցերով զբաղվում է Աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը (ԱԱՈ), որը Ներքին գործերի նախարարության մասն է կազմում։ ԱԱՈ-ն կազմված է երկու ճյուղից՝ աֆղանական Համազգեստավորված ոստիկանությունը և Սահմանային ոստիկանությունը։ Առաջինի առաքելություն է ապահովել անվտանգությունը երկրի ներսում, կանխել հանցագործությունները և պաշտպանել սեփականությունը։ Սահմանային ոստիկանությունը պատասխանատու է հարևան պետությունների հետ ազգային սահմանների անվտանգության և պահպանման համար, ինչպես նաև երկրում եղած բոլոր միջազգային օդանավակայանների համար[189]։ Աֆղանստանի հետախուզության գործակալությունը՝ Ազգային անվտանգության վարչությունը, անվտանգության հարցերով աջակցում է ԱԱՈ-ին[190]։

Աֆղանստանի բոլոր շրջանները համարվում են վտանգավոր՝ պայմանավորված ռազմական գործողություններով և ահաբեկչության հետ կապված պատահարներով։ Փրկագնի դիմաց առևանգումը և գողությունները սովորական երևույթ են խոշոր քաղաքներում։ Ամեն տարի հարյուրավոր աֆղան ոստիկաններ են սպանվում իրենց պարտականությունները կատարելիս[191]։ Աֆղանստանը նաև աշխարհում ափիոն արտադրող առաջատար պետություն է[192]։ Աֆղանստանի ափիոնի խոտաբույսից ստացվում է աշխարհում անօրինական ձևով տարածվող հերոինի ավելի քան 90%-ը, իսկ Եվրոպա մատակարարվող հերոինի ավելի քան 95%-ը[193][194]։ Աֆղանստանի Թմրանյութերի դեմ պայքարի նախարարությունը պատասխանատու է թմրաբիզնեսի մշտադիտարկման և վերացման համար։

Մարդու իրավունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լրագրողները Աֆղանստանում առերեսվում են երկու սպառնալիքների հետ՝ անվտանգության ուժեր և ապստամբներ[195]։ Աֆղանական լրագրողների անվտանգության հանձնաժողովը 2017 թվականին հայտարարել է, որ աֆղանական կառավարությունը պատասխանատու է աֆղան լրագրողների վրա կատարված հարձակումների 46%-ի համար, իսկ մնացյալի համար պատասխանատու են ապստամբները[196]։

Համասեռականությունը Աֆղանստանում օրենքով արգելված է և պատժվում է մահապատժով[197]։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանական կարպետ վաճառող

Աֆղանստանի ՀՆԱ-ն կազմում է 64 միլիարդ դոլար, մեկ շնչին հասնող ՀՆԱ-ն ընդամենը 2000 դոլար է։ Չնայած Աֆղանստանը ավելի քան 1 տրիլիոն դոլարի արժողությամբ օգտակար հանածոներ ունի[198]՝ այն համարվում է աշխարհի քիչ զարգացած պետություններից մեկը։ Երկիրը ներմուծում է 6 միլիարդ դոլար արժողությամբ ապրանք, սակայն արտահանում է միայն 658 միլիոն դոլար արժողությամբ ապրանք, որի հիմնական մասը կազմում են մրգերն ու ընկույզը։ Աֆղանստանի արտաքին պարտքը կազմում է նվազագույնը 1,5 միլիարդ դոլար[9]։

Աֆղանստանի տնտեսության հիմքը կազմում է գյուղատնտեսությունը[199]։ Երկիրը հայտնի նռների, խաղողի, ծիրանի, սեխի և այլ թարմ և չորացրած մրգերի արտադրությամբ։ Այն նաև ափիոնի արտադրությամբ աշխարհում առաջատարն է։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ ափիոնի մշակումից և վաճառքից է ստացվում ազգային տնտեսության 11%-ը կա ավելին։

Մինչ բնակչության մեծ մասը ֆինանսավորում ստանում է հենց բարերարների դրամական նվիրատվությունների շնորհիվ, կառավարական բյուջեից ֆինանսավորում ստանում է բնակչության շատ քիչ հատվածը: Մնացյալ մասը ֆինանսավորում ստանում է ՄԱԿ-ից կամ այլ հասարակական կազմակերպություններից[200]: Աֆղանստանի Ֆինանսների նախարարությունը կենտրոնացել է եկամուտների հավաքագրման և հանրային սեկտորի ծախսերի կարգավորման վրա: Օրինակ՝ կառավարության եկամուտները աճել են 31%-ով և 2011 թվականի մարտից մինչև 2011 թվականի մարտը հասել են 1.7 միլիարդ դոլարի:

Աշխատողները մշակում են նռները, որոնցով Աֆղանստանը հայտնի է Ասիայում։
Աֆղանցի կանայք Քաբուլում՝ տեքստիլի արտադրության գործարանում։

Դա աֆղանական բանկը պետության կենտրոնական բանկն է[201], և «աֆղանին» ազգային արժույթն է (75 աֆղանին հավասար է 1 դոլարի)[202]: Երկրում կան նաև տեղական և օտարերկրյա մի շարք բանկեր, այդ թվում Աֆղանստանի միջազգային բանկը, Քաբուլի նոր բանկը, Ազիզի բանկը, Փաշթանի բանկը, Ստանդարտ Չարթերդ բանկը և Առաջին միկրոֆինանսական բանկը:

Մարդկանց զարգացման ինդեքիսի միտումներն Աֆղանստանի համար, 1970-2010:

Տնտեսական դրության բարելավման համար կարևոր դերակատարում են ունեցել 5 միլիոն հայրենադարձները, ովքեր իրենց հետ բերել են ձեռնարկատիրական հմտություններ, ինչպես նաև այդքան անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները բիզնեսի ստեղծման համար: Շատ աֆղաններ ներկայումս ներգրավված են շինարարական աշխատանքների մեջ, որը պետության խոշորագույն արդյունաբերություններից մեկն է[203]: Ազգային խոշոր շինարարական նախագծերից են 35 միլիարդ դոլար արժողությամբ Նոր Քաբուլ քաղաքը՝ մայրաքաղաքի կողքին, Աինո Մենա ծրագիրը Քանդահարում, Ղազի Ամանուլլահ խան քաղաքը Ջալալաբադի մոտակայքում[204][205][206]: Զարգացման նմանատիպ ծրագրեր սկսել են նաև Հերաթում, Մազարի Շարիֆում և այլ քաղաքներում[207]: Որոշ հաշվարկների համաձայն շուրջ 400 000 մարդ ամեն տարի մտնում է աշխատաշուկա[208]:

Քաղաքային շուկա Քաբուլի կենտրոնում, 2009

Երկրի տարբեր շրջաններում սկսել են գործել փոքր ընկերություններ և գործարաններ, որոնք ոչ միայն եկամուտ են ապահովում կառավարության համար, այլև նոր աշխատատեղեր են ստեղծում: Բիզնեսի զարգացման արդյունքում հեռահաղորդակցության ոլորտում ներդրվել է ավելի քան 1.5 միլիարդ դոլար, իսկ 2003 թվականից ի վեր ստեղծվել է ավելի քան 100 000 աշխատավայր[209]: Աֆղանական գորգերը կրկին հայտնի են դարձել, որի շնորհիվ կարպետ վաճառողները հեշտորեն աշխատանք են գտնում:

Աֆղանստանը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության, Տարածաշրջանային համագործակցության համար Հարավային Ասիայի Ասոցիացիայի, Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության և Իսլամական համագործակցության կազմակերպության տնտեսության անդամ է: Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունում դիտորդի կարգավիճակ ունի: 2011 թվականին արտաքին գործերի նախարար Զալմայի Ռասուլին լրատվամիջոցերին տված հարցազրույցում ասել է, որ «ազգի նպատակն է հասնել աֆղանական այնպիսի տնտեսության, որի աճը հիմնվում է առևտրի, անհատ ձեռներեցության և ներդրումների վրա»[210]:

Հանքարդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաջվարդ քարեր

Բրուքինգս ինստիտուտից Մայքլ Օ՛Հանլոնը հաշվարկել է, որ եթե Աֆղանստանը հանքարդյունաբերության շնորհիվ տարեկան 10 միլիարդ դոլար եկամուտ ստանար, ապա ՀՆԱ-ն կկրկնապատկվեր և կայուն ու երկարաժամկետ ֆինանսներ կապահովեր աֆղանական ավտանգության ուժերի և այլ խիստ անհրաժեշտությունների համար[211]:

Միացյալ Նահանգների երկրաբանական հետազոտության հաշվարկների համաձայն 2006 թվականին Աֆղանստանի հյուսիսում եղել է 460 մլն մ³ նավթ, 440 մլրդ մ³ բնական գազ և 67 մլրդ լիտր բնական գազի կոնդենսատ[212]: 2011 թվականին Աֆղանստանը նավթի ուսումնասիրությունների համաձայնագիր է կնքել Չինաստանի ազգային նավթային կորպորացիայի հետ հյուսիսում Ամուդարյա գետի երկայնքով երեք նավթային հանքահորերի զարգացման համար[213]:

Երկիրն ունի լիթիումի, պղնձի, ոսկու, ածուխի, երկաթի և այլ հանքանյութերի հարուստ պաշարներ[148][214][215]: Հելմանդի նահանգում գտնվող Կարնաշին քարբոնատիտը պարունակում է 1 մլն տոննա քիչ հանդիպող երկրային տարրեր[216]: 2007 թվականին Այնակ պղնձահանքը 30 տարի ժամկետով վարձակալությամբ տրվել է Չինական մետալուրգիական խմբին 3 մլրդ դոլարով[217]: Սա Աֆղանստանի պատմության մեջ օտարերկրյա ամենախոշոր ներդրումն է և մասնավոր բիզնես ձեռնարկությունը[218]: Steel Authority of India-ն իրավունք է ստացել զարգացնելու Հաջիգակի երկաթի հանքաքարի հսկայական պաշարները[219]: Կառավարական պաշտոնյաների հաշվարկների համաձայն պետության ձեռք չտրված հանքանյութերի պաշարների 30%-ը արժեք 1 տրիլիոն դոլար[149]: Պաշտոնյաներից մեկը հայտարարել է, որ «սա կարող է դառնալ աֆղանական տնտեսության հենասյունը», իսկ Պենտագոնի հուշագրում ասվում է, որ Աֆղանստանը «կարող է դառնալ լիթիումի Սաուդյան Արաբիան»[220]: 2011 թվականին CSM-ը զեկուցել է, որ «ԱՄՆ և այլ Արևմտյան երկրներ, որոնք կրել են Աֆղանական պատերազմի վնասները, ակնհայտորեն չեն մասնակցել Աֆղանստանի հանքային պաշարները ձեռք բերելու գործընթացին՝ թողնելով այն հիմնականում տարածաշրջանային հզոր պետություններին»[221]:

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օդային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանական Արիանա ավիաընկերություն, Airbus A310, 2006 թվական:

Օդային տրանսպորտը Աֆղանստանում ապահովում է ազգային Արիանա ավիաընկերությունը[222], ինչպես նաև մասնավոր Քամ Էյր ընկերությունը։ Այլ երկրների ավիաընկերություններ ևս չվերթներ են ապահովում են դեպի Աֆղանստան և հակառակը։ Դրանցից են՝ Air Inida, Emirates Airline, Gulf Air, Iran Aseman Airlines, Pakistan International Airlines, Turkish Airlines:

Աֆղանստանում կան 4 միջազգային օդանավակայաններ՝ Համիդ Քարզայի միջազգային օդանավակայան (նախկինում Քաբուլի միջազգային օդանավակայան), Քանդահարի միջազգային օդանավակայան, Հերաթի միջազգային օդանավակայան և Մազարի Շարիֆի միջազգային օդանավակայան։ Կան նաև տեղական օդանավակայաններ, որոնց թիվը 43 է[9]։

Երկաթուղի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի հյուսիսով անցնող երկաթուղի, որն ուղևորվում է դեպի Ուզբեկստան:

Աֆղանստանում կա երեք երկաթգիծ՝ 75 կմ երկարությամբ երկաթգիծը, որը ձգվում է Մազարի Շարիֆից մինչև Ուզբեկստանի սահման[223], 10 կմ երկարությամբ երկաթգիծը, որը ձգվում է Թորաղունդիից մինչև Թուրքմենստանի սահման (որտեղից այն շարունակվում է՝ դառնալով Թուրքմենական երկաթուղու մասը), և Ագինայից թուրքմենական սահմանը հատելով Քերքի գնացող կարճ երկաթգիծը, որը ծրագրվում է ընդլայնել Աֆղանստանի տարածքով[224]։ Այս երկաթգծերն օգտագործվում եմ միայն բեռնափոխադրումների համար։ 2019 թվականի դրությամբ կառուցվում է մի նոր երկաթգիծը, որը ձգվում է Խաֆից (Իրան) դեպի Հերաթ (արևմտյան Աֆղանստան), և նախատեսված է ինչպես բեռնափոխադրումների, այնպես էլ ուղևորափոխադրումների համար[225][226]։ Երկաթգծի ավելի քան 125 կմ լինելու է աֆղանական հատվածում[227][228]։ Երկրում հավելյալ երկաթգծեր կառուցել տարբեր առաջարկներ կան[229]։

Ճանապարհներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի ամենակարևոր ճանապարհը մայրուղի 1-ն է, որը կոչվում է Օղակաձև ճանապարհ։ Այն ձգվում է 3210 կմ և իրար է կապում 4 խոշոր քաղաքներ՝ Քաբուլ, Ղազնի, Քանդահար և Հերաթ[230]։ Մայրուղի 1-ի կարևոր մասն է կազմում Սալանգի թունելը, որի կառուցման աշխատանքներն ավարտվել են 1964 թվականին։ Այս թունելը անցնում է Հինդուկուշի լեռնաշղթայով և միավորում Աֆղանստանի հյուսիսային և հարավային շրջանները[231]։ Ավտոբուսով երթևեկելը Աֆղանստանում վտանգավոր է համարվում՝ պայմանավորված ռազմական գործողություններով[232]։ Աֆղանական ճանապարհների և մայրուղիների վրա ճանապարհատրանսպորտային պատահարները սովորական երևույթ են, մասնավորապես Քաբուլ-Քանդահար և Քաբուլ-Ջալալաբադ ճանապարհներին[233]։

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդանոց Քաբուլում

Համաձայն Մարդկանց զարգացման ինդեքսի Աֆղանստանը աշխարհի ամենաքիչ զարգացած երկրների ցանկում 15-րդն է: Կյանքի միջին տևողությունը 60 տարի է[234][235]: Մայրական մահացության ցուցանիշը յուրաքանչյուր 100 000 ծնունդից 396 է, իսկ մանկական մահացությունը 1000 ծնունդից 66-ից[235] 112,8 է[9]: Առողջապահության նախարարությունը նախատեսում է մինչև 2020 թվականը մանկական մահացության ցուցանիշը 100 000-ի մեջ հասցնել 400-ի: Երկրում կա ավելի քան 3000 մանկաբարձ, միևնույն ժամանակ տարեկան 300-400 մանկաբարձ է վերապատրաստվում[236]:

Աֆղանստանում կան շուրջ 100 հիվանդանոցներ[237], սակայն լավագույն բժշկական պայմանները հասանելի են միայն Քաբուլում: Քաբուլում գտնվող Երեխաների համար ֆրանսիական բժշկական ինստիտուտը և Ինդիրա Գանդիի անվան մանկական հիվանդանոցը երկրի ամենաառաջատար մանկական հիվանդանոցներն են: Քաբուլի այլ առաջատար հիվանդանոցներից են Ջամհուրիյաթ հիվանդանոցը և Ջիննահ հիվանդանոցը[238]: Չնայած այս ամենին՝ շատ աֆղաններ մեկնում են Պակիստան և Հնդկաստան՝ ստանալու առաջատար բժշկական օգնություն:

2006 թվականին հայտարարվել է, որ աֆղան բնակչության գրեթե 60%-ը ապրում է մոտակա բժշկական հաստատությունից 2 ժամ հեռավորության վրա[239]: Հաշմանդամության ցուցանիշն Աֆղանստանում ևս շատ բարձր է՝ պայմանավորված տասնամյակներ տևող պատերազմով[240]: Վերջերս տարածված զեկույցի համաձայն շուրջ 80 000 մարդ չունի վերջույթներ[241][242]: Կառավարության ենթակառուցվածքների հետ համագործակցելով՝ հասարակական բարեգործական այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Save the Children և Mahboba's Promise-ը, օգնում են որբերին[243]: Ժողովրդագրական և առողջապահական հետազոտությունները աշխատում է Առողջապահության կառավարման հնդկական ինստիտուտի հետ և Աֆղանստանում իրականացնում է հետազոտություն՝ կենտրոնանալով մայրական մահացությունների վրա[244]:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Վիճակագրության ինստիտուտի տվյալները Աֆղանստանում գրագիտության մակարդակի վերաբերյալ 1980-2015 թվականներին

Աֆղանստանում կրթական համակարգը ներառում է 12-ամյա կրթություն և բարձրագույն կրթություն, որը վերահսկվում է Կրթության նախարարության և Բարձրագույն կրթության նախարարության կողմից: Երկրում կան ավելի քան 16 000 դպրոցներ և 9 մլն ուսանողներ: Ուսանողների 60%-ը տղամարդիկ են, իսկ 40%-ը՝ կանայք: Ավելի քան 174 000 ուսանողներ սովորում են երկրի տարբեր համալսարաններում: Նրանց 21%-ը կանայք են[245]: Կրթության նախկ%ին նախարար Ղուլամ Ֆարուք Վարդակը հայտարարել է, որ 8000 դպրոցների կառուցումը անհրաժեշտություն է, որի շնորհիվ մյուս երեխաներն էլ հնարավորություն կունենան ֆորմալ կրթություն ստանալ[246]:

Աֆղանստանի առաջատար համալսարաններն են Աֆղանստանի ամերիկյան համալսարանը, Քաբուլի համալսարանը, որոնք երկուսն էլ գտնվում են Քաբուլում: Աֆղանստանի ազգային ռազմական ակադեմիան, որը ստեղծվել է ԱՄՆ Ռազմական ակադեմիայի նմանությամբ, քառամյա ռազմական ինստիտուտ է, որը ավարտողները դառնում են Աֆղանստանի Զինված ուժերի մասը: Աֆղանստանի պաշտպանության համալսարանը կառուցվել է Կարգայի մոտակայքում՝ Քաբուլում: Քաբուլից դուրս գտնվող այլ առաջատար համալսարաններից են Քանդահարի համալսարանը հարավում, Հերաթի համալսարանը հյուսիս արևմուտքում, Բալխի համալսարանը և Քունդուզի համալսարանը հյուսիսում, Նանգահարի համալսարանը և Խոսթի համալսարանը արևելքում: ԱՄՆ ստեղծում է 6 կրթական ֆակուլտետ, 5 քոլեջ գավառական ուսուցիչների վերապատրաստման համար, Քաբուլում երկու մեծ միջնակարգ դպրոց և մեկ դպրոց Ջալալաբադում[245]:

Գրագիտության մակարդակը ամբողջ բնակչության շրջանում 38.2% է (տղամարդիկ՝ 52%, կանայք՝ 24.2%)[9]: 2010 թվականին ԱՄՆ-ը Աֆղանստանում ստեղծել է Լինքոլնի ուսուցման մի շարք կենտրոններ: Այս կենտրոններում կա անգլերենի ուսուցման դասընթացներ, գրադարանային պայմաններ, ծրագրավորման համար նախատեսված սրահներ, ինտերնետի հասանելիություն և կրթական ու խորհրդատվական ծառայություններ: Ծրագրի նպատակն է հասնել նրան, որ յուրաքանչյուր վայրում ամեն ամիս նվազագույնը 4000 աֆղանցի հաճախի այդ կենտրոններ[247][248]: Աֆղանստանի անվտանգության ուժերին ապահովում են գրագիտության տարածման համար պարտադիր դասընթացներով[249]: Ավելին՝ Baghch-e-Simsim-ի (հիմնված ամերիկյան Քնջութի փողոցի վրա) նպատակն է զարգացնել կրթության նկատմամբ հետաքրքրությունը աֆղանցի երեխաների շրջանում: 2017 թվականին Ղազախստանը սկսել է զարգացման աջակցության պաշտոնական մի ծրագիր, որը աֆղանցի կանանց ապահովում է ղազախական համալսարաններում կրթության հնարավորությամբ: Ծրագրի նպատակն է ուժեղացնել աֆղան կանանց անկախությունը տնտեսական ոլորտում՝ Ղազախստանի առաջատար կրթական հաստատություններում ապահովելով նրանց կրթության հնարավորությամբ հանրային կառավարման և առողջապահության ոլորտներում[250]:

Գիտություն և գիտական հիմնարկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկյան համալսարանն Աֆղանստանում

Աֆղանստանում գիտական առաջին հիմնարկությունները ստեղծվել են երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ։ Բնական և տեխնիկական գիտությունների բնագավառում ազգային կադրեր են պատրաստում հիմնականում Քաբուլի համալսարանում։ Աֆղան առաջին գիտնականների թվում են՝ Մուհամմեդ Անասը, Աբդուլագիմ Զիյաին, Աբդուլզաֆար Կակարը, Մուհամմեդ Ֆաքարը, Մուհամմեդ Սիդդիկը։ 1960 թվականին Քաբուլում ստեղծվել է գիտաքիմիական կենտրոն՝ բնական գիտությունների ակադեմիայի նախահիմքը։ Ընդլայնվում են գիտահետազոտական աշխատանքները ջրաբանության, գյուղատնտեսության, երկրաբանության, բժշկության և այլ բնագավառներում։ Մի շարք գիտական լաբորատորիաներ են ստեղծել ՄԱԿ-ի մասնագիտացված հիմնարկությունները։ Բնական հարստությունների ուսումնասիրման ուղղությամբ զգալի աշխատանքներ են կատարել արտասահմանյան արշավախմբերն ու գիտնականները։ Մինչև Դուրանիական իշխանության կազմավորումը (1747) աֆղանական պատմագրությունը ներկայացվում էր գլխավորապես աֆղանական առանձին ցեղերի կամ ցեղախմբերի պատմությանը նվիրված երկերով։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսից մեծ տեղ են գրավում աֆղան ժողովրդի պատմության իրադարձությունները։ Ժամանակակից պատմագրությունը սկսել է ձևավորվել անկախություն ստանալուց հետո (1919)։ Զգալի ուշադրություն է դարձվում Աֆղանստանի միջնադարյան և նոր ժամանակների պատմությանը։ 1950-1960-ական թթ․ սկսած առավել ուշադրություն է նվիրվում Աֆղանստանի նորագույն պատմության ուսումնասիրությանը։ Աֆղան պատմաբաններ Ահմադ Ալի Կոխգադը, Աբդուլհայ Հաբիբին, Մուհամմեդ Օսման Սիդղին, Ալի Ահմադ Նաիմին, Աբդուռաուֆ Բենավան, Միր Գուլյամ Մուհամմեդ Գուբարը, Շահ Վալին, Մուհամմեդ Ալին և ուրիշներ մեծ ներդրում ունեն Աֆղանստանի պատմության ուսումնասիրության գործում։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդիկ աֆղանական ավանդական հագուստով Ֆայրաբի նահանգում:
Էթնիկ տաջիկ աղջիկներ ավանդական հագուստով Մազարի Շարիֆում:

Աֆղանստանում հիմնականում տարածված է ցեղային հասարակությունը, որը տարբեր շրջաններում ունի իրեն հատուկ ենթամշակույթ: Նրանց պատմությունը հետ է գնում ընդհուպ մինչև Աքեմենյան կայսրության շրջան մ.թ.ա. 500 թվական[251]: Հարավային և արևելյան շրջաններում մարդիկ ապրում են՝ հետևելով փաշթուն մշակույթին[252]: Փաշթունները (և բալոխները) մեծապես կապված են Հարավային Ասիայի մշակույթին: Մնացյալ աֆղանները կրում են պարսկական և թյուրքական մշակութային տարրեր: Շատ ոչ փաշթուններ, ովքեր ապրում են փաշթունների մոտակայքում, սկսել են ընդունել աֆղանական մշակույթի տարրեր մի գործընթացքում, որը կոչվում է փաշթունացում, մինչդեռ որոշ փաշթուններ էլ պարսկացման միտումներ ունեն: Նրանք, ովքեր ամենաքիչը 30 տարի ապրել են Պակիստանում և Իրանում, ավելի շատ են կրել իրենց վրա հարևան ազգերի մշակույթների ազդեցությունը:

Աֆղանցիներին բնորոշ հատկանիշներից են ներողամտությունն ու ըմբռնողականությունը, նրանց համար շատ կարևոր է պատիվը, ցեղին հավատարմությունը և պատրաստակամությունը օգտագործել ուժեր վեճերը լուծելու համար: Այն պատճառով, որ ցեղային պատերազմը և ներքին երկպառակտչությունը մշտապես եղել է նրանց գլխավոր զբաղմունքներից մեկը, օտարների համար դժվար է եղել նվաճել նրանց: Հետազոտողներից մեկը նշում է, որ ցեղային համակարգը լավագույն տարբերակն է բարդ աշխարհագրություն ունեցող երկրներում և նյութականին կարևորություն տվող հասարակությունում մեծ խմբերով մարդկանց կազմակերպման համար[253]: Կան աֆղանական տարբեր ցեղեր, ըստ որոշ հաշվարկների շուրջ 2-3 մլն քոչվորներ[254]:

Ազգը ունի խառը պատմություն, որը պահպանվել է ներկայիս մշակույթների մեջ կամ արտահայտվել է տարբեր լեզուների և հուշարձանների տեսքով: Սակայն պատմական բազմաթիվ հուշարձաններ մեր օրերում վնասվել են[255]: Թալիբանի կողմից ոչնչացվել են երկու Բամիան բուդդաները՝ կռապաշտության պատճառաբանությամբ: Չնայած դրան՝ հնէաբանները կարողացել են գտնել բուդդայական հետքեր երկրի տարբեր մասերում, որոնցից շատերը թվագրվում են 2-րդ դարով[256][257]: Սա ապացուցում է, որ բուդդիզմը տարածված է եղել Աֆղանստանում: Այլ պատմական վայրերից են Հերաթ, Քանդահար, Ղազնի, Մազարի Շարիֆ և Զարանջ քաղաքները: Հարի գետի վրա Ջամի մինարեթը համարվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգություն: Մուհամմադ մարգարեի կրած ժամացույցը պահպանվում է Ժամացույցի մզկիթում՝ Քանդահարում, որը ստեղծվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից և եղել է Աֆղանստանի առաջին մայրաքաղաքը: Վերջին տարիներին վերանորոգվել է Հերաթի արևմտյան մասում գտնվող Ալեքսանդրի միջնաբերդը: Այն շատ հայտնի վայր է զբոսաշրջիկների շրջանում: Երկրի հյուսիսային մասում է գտնվում Ալիի սրբավայրը, որը, ըստ որոշ մարդկանց, այն վայրն է, որտեղ թաղված է Ալին: Աֆղանստանի ազգային թանգարանը գտնվում է Քաբուլում:

Կանայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաշխարհային իրավունքի համաձայն Աֆղանստանի կանանց 90%-ը ենթարկվում է ֆիզիկական, սեռական, հոգեբանական բռնության և հարկադրված ամուսնության։ Այս հանցագործությունները կատարվում են զոհի ընտանիքի կողմից[258]։

2009 թվականին կանանց նկատմամբ բռնության դեմ օրենքի առաջարկը անցկացվել է միմիայն թագավորական հրամանագրի միջոցով[258]։

2018 թվականին Ամնեսթի ինթերնեշնլը հայտարարել է, որ կանանց դեմ բռնությունը կազմակերպվում է ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական դերակատարների կողմից[259]։

Աֆղան կանայք կարող են կրթություն ստանալ Ղազախստանում Եվրամիության և Ղազախստանի կողմից համատեղ ներդրված կրթական ծրագրի շրջանակներում։ Սա Ղազախստանի կողմից նախաձեռնված բազմաթիվ ծրագրերից մեկն է, որի նպատակն է պաշտպանել կանանց իրավունքները Աֆղանստանում։ 2018 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Ղազախստանի մայրաքաղաքում տեղի է ունեցել «Կանանց հզորացումը Աֆղանստանում» վերնագրով տարածաշրջանային համաժողովը, որը միավորել է համաշխարհային առաջնորդների՝ գտնելու ճանապարհներ աֆղան կանանց իրավունքների պաշտպանության համար[260]։

Պատվի սպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012 թվականին Աֆղանստանում գրանցվել է պատվի սպանության 240 դեպք, սակայն կարծիքներ կան, որ ընդհանուր թվաքանակը շատ ավելին է։ Կատարված պատվի սպանությունների 21%-ը իրականացվել է զոհերի ամուսինների կողմից, 7%-ը՝ եղբայրների, 4%-ը՝ հայրերի, իսկ մնացածը՝ բարեկամների[261][262]։ 

2017 թվականի մայիսին Աֆղանստանում ՄԱԿ-ի աջակցության առաքելությունը հանգել է եզրակացության, որ պատվի սպանությունների և կանանց սպանությունների դեպքերի մեծագույն մասի դեպքում իրականացնողները չեն պատժվել[263]։

Լրատվամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՕԼՕ լրատվականի ստուդիան Քաբուլում

Աֆղանստանն ունի շուրջ 150 ռադիոալիքներ և 50 հեռուստաալիք, որի մեջ է մտնում նաև պետական RTA TV և բազմաթիվ մասնավոր ալիքներ, ինչպես օրինակ ՏՕԼՕ-ն և Շամշադ TV: Աֆղանական առաջին թերթը հրատարակվել է 1906 թվականին: Մինչև 1920-ական թվականները ռադիո Քաբուլը հեռարձակել է տեղական ռադիոհաղորդումները: Հեռուստահաղորդումները սկսել են հեռարձակվել 1970-ականների սկզբից: Ամերիկայի ձայնը, BBC-ը և Ազատ Եվրոպա ռադիոն/Ազատություն ռադիոն հեռարձակվել են Աֆղանստանի 2 պաշտոնական լեզուներով:

2002 թվականից ի վեր մամուլի սահմանափակումները աստիճանաբար վերացվել են, և մասնավոր լրատվամիջոցները սկսել են ավելանալ: Մամուլի և խոսքի ազատությունը ամրագրվել է 2004 թվականի սահմանդրության մեջ, գրաքննությունն արգելվել է: Չնայած դրան՝ անհատների անվանարկումը կամ իսլամի սկզբունքներին հակառակ նյութերի ստեղծումն արգելված է: Աֆղանական կառավարությունը նշում է լրատվամիջոցների ոլորտում գրանցված աճը՝ իբրև իր նվաճումներից մեկը[264]: 2019 թվականին Լրագրողների առանց սահմաններին, հիմնվելով Մամուլի ազատության ինդեքսի վրա, 179 երկրների շարքում Աֆղանստանին տվել է 121-րդ տեղը[265][266]:

Քաբուլ քաղաքտ բազմաթիվ երաժիշտների՝ ինչպես ավանդական, այնպես էլ ժամանակակից աֆղանական երաժշտության գիտակների տունն է եղել: Ավանդական երաժշտությունը հատկապես տարածված է Նովրուզի (Նոր տարի), ինչպես նաև Ազգային անկախության օրերին: Աֆղան հայտնի երաժիշտներից են Ահմադ Զահիրը, Նաշենասը, Ուսթադ Սարահանգը, Սարբանը, Ուբայդուլլահ Ջանը, Ֆարհադ Դարյան և Նաղման[267]: Աֆղանները տարիներ շարունակ դիտել են հնդկական Բոլիվուդի ֆիլմերը և լսել դրանց երգերը: Բոլիվուդի շատ աստղեր արմատներով Աֆղանստանից են, այդ թվում Սալման խանը, Սայիֆ Ալի խանը, շահ Ռուխ խանը, Աամիր խանը, Ֆերոզ խանը, Քադեր խանը, Նասերուդդին շահը, Զարինե խանը, Սելինա Ջայթլին և շատ ուրիշներ: Մի շարք բոլիվուդյան ֆիլմեր նկարահանվել են Աֆղանստանում, այդ թվում Դարմաթմա, Խուդա Գավահ, Փախուստ Թալիբանից և Քաբուլի ճեպընթաց:

Հաղորդակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեռահաղորդակցությունն Աֆղանստանում ապահովվում է Afghan Telecom, Afghan Wireless, Etisalat, MTN Group և Roshan-ի կողմից: Երկիրն օգտագործում է իր սեփական արբանյակը, որը կոչվում է Աֆղանստան 1: Այն ապահովում է միլիոնավոր մարդկանց հեռախոսի, համացանցի և հեռուստացույցի ծառայությունները: Քաղաքացիական պատերազմին հաջորդած տարիներին մինչև 2001 թվականը հեռահաղորդկցությունը գոյություն չուներ, սակայն մինչև 2016 թվականը այն վերաճել էր 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ արդյունաբերության՝ ունենալով 22 միլիոն բջջային հեռախոսի բաժանորդ և 5 միլիոն ինտերնետ օգտագործող: Այս ոլորտում աշխատում է 120 000 մարդ[268]:

Խոհանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանական ամենահայտնի ուտելիքները։

Աֆղանական խոհանոցը հիմնականում կազմված է ցորենից, գարուց, բրնձից և եգիպտացորենից։ Բացի այդ շատ տարածված են մրգերն ու բանջարեղենը, ինչպես նաև կանթամթերքը՝ կաթ, մածուն և շիճուկ։ Քաբուլի փլավը Աֆղանստանի ազգային ուտելիքն է[269]։ Ազգի խոհարարական յուրահատկություններն արտահայտում են նրա էթնիկ և աշխարհագրական բազմազանությունը[270]։ Աֆղանստանը այժմ հայտնի է իր բարձրորակ նռներով, խաղողով և քաղցր սեխով[271]։

Պոեզիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանական մշակույթի ամենակարևոր մասն են կազմում դասական պարսկական և փաշթո պոեզիան։ Հինգշաբթի օրերը ավանդաբար «պոեզիայի երեկոյի» օրեր են Հերաթ քաղաքում, որտեղ տղամարդիկ, կանայք և երեխաները հավաքվում են և անգիր արտասանում հին և ժամանակակից բանաստեղծությունները[272]։ Պոեզիան մշտապես եղել է տարածաշրջանում կրթական հիմնական հենսյուներից մեկը այն աստիճան, որը ձուլվել է մշակույթին։ Հայտնի բանաստեղծներից են Ռումին, Ռաբիա Բալխին, Սանային, Ջամին, Խուշալ Խան Խաթաքին, Ռահման Բաբան, Խալիլուլահ Խալիլը և Փարվեն Փաժվաքը[273]։

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը (կարմիր մարզաշապիկով) Հնդկաստանում առաջին հաղթանակից հետո, 2011 թվականի ՀԱՖՖ առաջնություն:
Բուզքաշի՝ աֆղանական ավանդական սպորտաձև

Աֆղանստանում սպորտային հարցերով զբաղվում է Աֆղանստանի սպորտի ֆեդերացիան: Երկրում ամենահայտնի սպորտաձևերն են կրիկետը և ֆուտբոլը[274][275]: Աֆղանստանի սպորտի ֆեդերացիան աջակցում է ֆուտբոլի, կրիկետի, բասկետբոլի, գոլֆի, ձեռքի գնդակի, բռնցքամարտի, թեկվանդոյի, ծանրամարտի, բոդիբիլդինգի, չմշկասահքի, բոուլինգի, շախմատի, սնուկերի և այլ սպորտաձևերի տարածմանը:

Աստիճանաբար Աֆղանստանի սպորտային հավաքականները սկսել են միջազգային միջոցառումներում տիտղոսներ ստանալ: 2010 թվականի Հարավային Ասիայի խաղերում բասկետբոլի հավաքականը զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը[276]: Նույն տարում կրիկետի հավաքականը հաղթել է 2009-2010 Կրիկետի միջազգային խորհրդի (ԿՄԽ) միջցամաքային գաավթի խաղերում[277]: 2012 թվականին 3 ընդդեմ 3-ի բասկետբոլի հավաքականը ոսկե մեդալ է ստացել 2012 թվականի Լողափի ասիական խաղերում: 2013 թվականին Աֆղանստանի ֆուտբոլի հավաքականը հաղթել է Հարավային Ասիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի առաջնությունում[278]:

Աֆղանստանի կրիկետի հավաքականը, որը ձևավորվել է 2001 թվականին, մասնակցել է 2009 թվականի ԿՄԽ գավաթի որակավորմանը, 2010 թվականի ԿՄԽ աշխարհի կրիկետի լիգայի առաջին դիվիզիոնին և 2010 թվականի ԿՄԽ համաշխարհային Քսան20-ին: Աֆղանստանը հաղթել է 2007, 2009, 2011 և 2013 թվականների Կրիկետի ասիական խորհրդի Քսան20 գավաթում: Ի վերջո հավաքականը կարողացել է հաղթահարել և մասնակցել 2015 թվականի Կրիկետի աշխարհի գավաթին[279]: Աֆղանստանի կրիկետի խորհուրդը այս սպորտաձևի ղեկավար մարմինն է, իսկ կենտրոնակայանը գտնվում է Քաբուլում: Ալոքոզայի Քաբուլի կրիկետի միջազգային դաշտը հիմնական մարզադաշտն է կրիկետի համար: Կան նաև բազմաթիվ այլ մարզադաշտեր, այդ թվում Ջալալաբադի մոտակայքում գտնվող Ղազի Ամանուլլահ խանի կրիկետի միջազգային մարզադաշտը: Տեղական կրիկետի խաղերին մասնակցում են տարբեր նահանգների հավաքականները:

Աֆղանստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը 1941 թվականից ի վեր մասնակցել է ֆուտբոլի միջազգային խաղերին[280]: Տնային հանդիպումները անցկացվում են Քաբուլի Ղազի մարզադաշտում: Ֆուտբոլային հարցերով զբաղվում է Աֆղանստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան: Ազգային հավաքականը երբեք չի մասնակցել կամ որակավորվել ՖԻՖԱ-ի աշխարհի գավաթի համար, սակայն 2013 թվականին շահել է միջազգային ֆուտբոլի գավաթ[278]: Աֆղանստանն ունի նաև ֆուտզալի ազգային հավաքական:

Աֆղանստանի ավանդական և ազգային սպորտաձևը բուզքաշին է, որը հատկապես տարածված է հյուսիսային աֆղանների շրջանում: Այն շատ նման է պոլոյին, խաղում են ձիավորները երկու խմբով: Յուրաքանչյուրը փորձում է բռնել և պահել այծի մարմինը[281]: Աֆղանական որսաշունը ծագել է Աֆղանստանում և նախկինում օգտագործվել է գայլորսության ժամանակ:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Աֆղանստանի բնակչությունը 2011 թվականին
  2. 2,0 2,1 Աֆղանստանի ՀՆԱ-ն
  3. Աֆղանստանի անվանական ՀՆԱ-ն
  4. Աֆղանստանի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն
  5. Աֆղանստանի Ջինի
  6. Աֆղանստանի ՄԶՀ
  7. The phoneme /f/ ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with /p/ پ. [b] is also an allophone of /p/ before voiced consonants; [v] is an allophone of /f/ before voiced consonants in loanwords.
  8. «Afghanistan | history – geography»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է հոկտեմբերի 19, 2018 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 9,9 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Factbook անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  10. The History of Afghanistan, 2nd Edition by Meredith L. Runion
  11. Dalrymple William (մարտի 9, 2014)։ «Is Afghanistan really impossible to conquer?»։ BBC News 
  12. «Afghanistan: Most invaded, yet unconquerable»։ Times of India 
  13. Akhilesh Pillalamarri։ «Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?»։ The Diplomat 
  14. Griffin Luke (հունվարի 14, 2002)։ «The Pre-Islamic Period»։ Afghanistan Country Study։ Illinois Institute of Technology։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 3, 2001-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2010 
  15. «Afghanistan: Who controls what»։ www.aljazeera.com։ Վերցված է 2019-04-10 
  16. «Report for Selected Countries and Subjects»։ www.imf.org 
  17. «Constitution of Afghanistan»։ 2004։ Վերցված է փետրվարի 16, 2013 
  18. 18,0 18,1 Afghanistan – John Ford Shroder, University of Nebraska։ Webcitation.org։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 31, 2009-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  19. «Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists»։ Time Magazine։ փետրվարի 26, 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է հուլիսի 13, 2011 
  20. The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity by George Erdosy, p.321
  21. The History of Afghanistan by Meredith L. Runion, p.44-49
  22. The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society. pp.1
  23. Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96
  24. Bryant, Edwin F. (2001) The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate Oxford University Press, 978-0-19-513777-4.
  25. Afghanistan: ancient Ariana (1950), Information Bureau, p3.
  26. «Chronological History of Afghanistan – the cradle of Gandharan civilisation»։ Gandhara.com.au։ փետրվարի 15, 1989։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 9, 2012-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  27. «Country Profile: Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies on Afghanistan։ August 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 8, 2014-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 10, 2010 
  28. The History of Afghanistan by Meredith L. Runion, p.44
  29. «Afghan and Afghanistan»։ Abdul Hai Habibi։ alamahabibi.com։ 1969։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2015 
  30. «A.—The Hindu Kings of Kábul»։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ 1867–1877։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 8, 2014-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2010 
  31. ?amd-Allah Mustawfi of Qazwin (1340)։ «The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB»։ Translated by Guy Le Strange։ Packard Humanities Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 19, 2011 
  32. «A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3)»։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ 1867–1877։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2010 
  33. Martin Ewans (2002)։ Afghanistan: A Short History of Its People and Politics։ Curzon Press։ էջեր 22–23։ ISBN 0060505087 
  34. Richard F. Strand (դեկտեմբերի 31, 2005)։ «Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan»։ nuristan.info 
  35. Richard Nyrop, Donald Seekins, eds. (1986)։ Afghanistan: A Country Study։ Foreign Area Studies, The American University։ էջ 10 
  36. Ewans, p. 23.
  37. «Central Asian world cities»։ Faculty.washington.edu։ սեպտեմբերի 29, 2007։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 23, 2013-ին։ Վերցված է մայիսի 6, 2012 
  38. Page Susan (փետրվարի 18, 2009)։ «Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan»։ Usatoday.com։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  39. «Khurasan»։ The Encyclopaedia of Islam։ Brill։ 2009։ էջ 55։ «In pre-Islamic and early Islamic times, the term "Khurassan" frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan» 
  40. Ibn Battuta (2004)։ Travels in Asia and Africa, 1325–1354 (reprint, illustrated ed.)։ Routledge։ էջ 416։ ISBN 978-0-415-34473-9 
  41. Muhammad Qasim Hindu Shah (1560)։ «Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History»։ The History of India 6։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ էջ 8։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 22, 2010 
  42. 42,0 42,1 Edward G. Browne։ «A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline Of The History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922)»։ Packard Humanities Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2010 
  43. «Ahmad Shah Durrani»։ Encyclopædia Britannica Online։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 4, 2014-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2010 
  44. Friedrich Engels (1857)։ «Afghanistan»։ Andy Blunden։ The New American Cyclopaedia, Vol. I։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 27, 2014-ին։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2010 
  45. The Oxford Dictionary of Islam by John L. Esposito, p.71
  46. Tanner Stephen (2009)։ Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban։ Da Capo Press։ էջ 126։ ISBN 978-0-306-81826-4 
  47. Nalwa Vanit (2009)։ Hari Singh Nalwa, "champion of the Khalsaji" (1791–1837)։ էջ 198։ ISBN 978-81-7304-785-5 
  48. Chahryar Adle (2003)։ History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century։ UNESCO։ էջ 296։ ISBN 978-92-3-103876-1 
  49. Edward Ingram (historian). The International History Review, Vol. 2, No. 2 (Apr. 1980), pp. 160–171. Published by: Taylor & Francis, Ltd. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/40105749 Great Britain's Great Game: An Introduction
  50. In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842 By Edward Ingram. Frank Cass & Co, London, 1984. 0714632465. p7-19
  51. Encyclopedia Americana։ Volume 25։ Americana Corporation։ 1976։ էջ 24 
  52. Muḥammad Fayz̤, McChesney R. D. (1999)։ Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising (անգլերեն)։ Markus Wiener Publishers։ էջեր 39, 40։ ISBN 9781558761544 
  53. Muḥammad Fayz̤, McChesney R. D. (1999)։ Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising (անգլերեն)։ Markus Wiener Publishers։ էջեր 275, 276։ ISBN 9781558761544 
  54. Hafizullah Emadi (2005)։ Culture and customs of Afghanistan։ Greenwood Publishing Group։ էջ 35։ ISBN 0-313-33089-1։ Վերցված է October 23, 2011 
  55. https://www.rferl.org/a/1103837.html
  56. 56,0 56,1 Eur (2002)։ The Far East and Australasia 2003։ Psychology Press։ էջեր 62–։ ISBN 978-1-85743-133-9 
  57. Anthony Hyman (հուլիսի 27, 2016)։ Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91։ Springer։ էջեր 46–։ ISBN 978-1-349-21948-3 
  58. Bowersox Gary W. (2004)։ The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan։ United States: GeoVision, Inc.։ էջ 100։ ISBN 978-0-9747323-1-2։ «To launch this plan, Bhutto recruited and trained a group of Afghans in the Bala-Hesar of Peshawar, in Pakistan's North-west Frontier Province. Among these young men were Ahmad Shah Massoud, Gulbuddin Hekmatyar, and other members of Jawanan-e Musulman. Massoud's mission to Bhutto was to create unrest in northern Afghanistan. It served Massoud's interests, which were opposition to the Soviets and independence for Afghanistan. Later, after Massoud and Hekmatyar had a terrible falling-out over Massoud's opposition to terrorist tactics and methods, Massoud overthrew from Jawanan-e Musulman. He joined Burhanuddin Rabbani's newly created Afghan political party, Jamiat-i-Islami, in exile in Pakistan.» 
  59. Ewans, pp. 186-188.
  60. Hussain Rizwan (2005)։ Pakistan And The Emergence Of Islamic Militancy In Afghanistan։ Ashgate Publishing։ էջեր 108–109։ ISBN 978-0-7546-4434-7 
  61. 61,0 61,1 Meher Jagmohan (2004)։ America's Afghanistan War: The Success that Failed։ Gyan Books։ էջեր 68–69, 94։ ISBN 978-81-7835-262-6 
  62. Rasanayagam, Angelo (2005)։ Afghanistan: A Modern History։ I.B.Tauris։ էջ 73։ ISBN 978-1850438571 
  63. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm
  64. Barfield, p. 234.
  65. Kalinovsky Artemy M. (2011)։ A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan։ Harvard University Press։ էջեր 25–28։ ISBN 978-0-674-05866-8 
  66. «Story of US, CIA and Taliban»։ The Brunei Times։ 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 5, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  67. «The Cost of an Afghan 'Victory'»։ The Nation։ 1999։ Արխիվացված է օրիգինալից մարտի 2, 2014-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  68. 68,0 68,1 «Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  69. Lacina Bethany, Gleditsch Nils Petter (2005)։ «Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths»։ European Journal of Population 21 (2–3): 154։ doi:10.1007/s10680-005-6851-6։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 6, 2014-ին։ Վերցված է մարտի 1, 2017 
  70. Kakar Mohammed (մարտի 3, 1997)։ The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982։ University of California Press։ ISBN 9780520208933։ «The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.» 
  71. Klass Rosanne (1994)։ The Widening Circle of Genocide։ Transaction Publishers։ էջ 129։ ISBN 978-1-4128-3965-5։ «During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.» 
  72. Reisman W. Michael, Norchi Charles H.։ «Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan»։ Վերցված է հունվարի 7, 2017։ «According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.» 
  73. Goodson Larry P. (2001)։ Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban։ University of Washington Press։ էջ 5։ ISBN 978-0-295-98050-8 
  74. «Soldiers of God: Cold War (Part 1/5)»։ CNN։ 1998։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 29, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 11, 2011 
  75. UNICEF, Land-mines: A deadly inheritance Archived 5 August 2013 at the Wayback Machine.
  76. «Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger»։ Defenseindustrydaily.com։ փետրվարի 1, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 11, 2014-ին։ Վերցված է մայիսի 6, 2012 
  77. «Refugee Admissions Program for Near East and South Asia»։ Bureau of Population, Refugees, and Migration։ Վերցված է դեկտեմբերի 29, 2013 
  78. Haroon Sana (2008)։ «The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996»։ Journal of the Royal Asiatic Society 18 (1): 66–67։ doi:10.1017/S1356186307007778 
  79. «Afghanistan: History – Columbia Encyclopedia»։ Infoplease.com։ սեպտեմբերի 11, 2001։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 10, 2012-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  80. 80,0 80,1 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans, Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.
  81. Barfield, pp. 239, 244.
  82. Barfield, p. 241.
  83. Amin Saikal (նոյեմբերի 13, 2004)։ Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival (2006 1st ed.)։ I.B. Tauris & Co Ltd., London New York։ էջ 352։ ISBN 978-1-85043-437-5 
  84. 84,0 84,1 «Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity»։ Human Rights Watch։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 12, 2009-ին 
  85. GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.
  86. 86,0 86,1 86,2 86,3 «Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background)»։ Human Rights Watch։ November 1998։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 2, 2008-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  87. «Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001»։ Afghanistan Justice Project։ 2005։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 4, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  88. «Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001»։ Afghanistan Justice Project։ 2005։ էջ 63։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 4, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  89. Matinuddin, Kamal, The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997, Oxford University Press, (1999), pp. 25–26
  90. 'The Taliban'. Mapping Militant Organizations. Stanford University. Updated 15 July 2016. Retrieved 24 September 2017.
  91. 91,0 91,1 «Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists»։ George Washington University։ 2007։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 3, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  92. Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 (Report). Immigration and Refugee Board of Canada. February 1997. https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf. 
  93. Coll, Ghost Wars (New York: Penguin, 2005), 14.
  94. Country profile: Afghanistan (published August 2008) (page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.
  95. Skain Rosemarie (2002)։ The women of Afghanistan under the Taliban։ McFarland։ էջ 41։ ISBN 978-0-7864-1090-3 
  96. * James Gerstenzan, Lisa Getter (նոյեմբերի 18, 2001)։ «Laura Bush Addresses State of Afghan Women»։ Los Angeles Times։ Վերցված է սեպտեմբերի 14, 2012 
  97. Rashid Ahmed (2002)։ Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia։ I.B.Tauris։ էջ 253։ ISBN 978-1-86064-830-4 
  98. Gargan Edward A (October 2001)։ «Taliban massacres outlined for UN»։ Chicago Tribune 
  99. «Confidential UN report details mass killings of civilian villagers»։ Newsday։ newsday.org։ 2001։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 18, 2002-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 12, 2001 
  100. U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda, 7 January 1998, http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM 
  101. Goodson Larry P. (2002)։ Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban։ University of Washington Press։ էջ 121։ ISBN 978-0-295-98111-6 
  102. «Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif»։ NPR։ օգոստոսի 1, 2002։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 23, 2013-ին 
  103. Marcela Grad։ Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader (1 March 2009 ed.)։ Webster University Press։ էջ 310 
  104. «Ahmed Shah Massoud»։ History Commons։ 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 25, 2014-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  105. Maley William (2009)։ The Afghanistan wars։ Palgrave Macmillan։ էջ 288։ ISBN 978-0-230-21313-5 
  106. Rashid Ahmed (սեպտեմբերի 11, 2001)։ «Afghanistan resistance leader feared dead in blast»։ The Telegraph (London)։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 8, 2013-ին 
  107. «Brigade 055»։ CNN։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 29, 2013-ին 
  108. "Life under Taliban cuts two ways". The Christian Science Monitor. 20 September 2001 Archived 30 December 2013 at the Wayback Machine.
  109. Rory McCarthy in Islamabad (հոկտեմբերի 17, 2001)։ «New offer on Bin Laden»։ Guardian (London)։ Արխիվացված է օրիգինալից հունիսի 28, 2013-ին։ Վերցված է հուլիսի 17, 2012 
  110. 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan. cnn.com, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.
  111. «WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban»։ հունվարի 30, 2006։ Վերցված է հունվարի 2, 2017։ «Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of “the US military forces in our country” (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.» 
  112. «Afghan Futures: A National Public Opinion Survey»։ հունվարի 29, 2015։ էջ 4։ Վերցված է հունվարի 2, 2017։ «Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country’s travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country’s violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.» 
  113. Tyler Patrick (հոկտեմբերի 8, 2001)։ «A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price'»։ New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 11, 2014-ին։ Վերցված է փետրվարի 28, 2010 
  114. United Nations Security Council Resolution 1386. S/RES/1386(2001) 31 May 2001. Retrieved 21 September 2007. – (s:United Nations Security Council Resolution 1386)
  115. «United States Mission to Afghanistan»։ Nato.usmission.gov։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 21, 2010-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  116. Fossler Julie։ «USAID Afghanistan»։ Afghanistan.usaid.gov։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 17, 2010-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  117. «Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder»։ Afghanistan.gc.ca։ հուլիսի 9, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 19, 2010-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  118. «Pakistan Accused of Helping Taliban»։ ABC News (US)։ հուլիսի 31, 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 21, 2013-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 28, 2010 
  119. Crilly Rob, Spillius Alex (հուլիսի 26, 2010)։ «Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks»։ The Telegraph (London)։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 29, 2014-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 28, 2010 
  120. «Living in Fear of Deportation»։ DW-World.De։ հունվարի 22, 2006։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 29, 2012-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 2, 2011 
  121. Witte Griff (դեկտեմբերի 8, 2009)։ «Taliban shadow officials offer concrete alternative»։ The Washington Post։ Վերցված է մարտի 30, 2010 
  122. Mirwais Khan (հուլիսի 15, 2015)։ «Afghan Taliban leader backs peace talks with Kabul officials»։ Associated Press։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 6, 2016-ին։ Վերցված է հունիսի 11, 2016 
    See also: Mullah Omar: Taliban leader 'died in Pakistan in 2013'
    See also: Afghanistan says Taliban leader Mullah Omar died 2 years ago
    So the question remains: If Omar died in 2013, who from the Taliban sanctioned peace talks in 2015 in Omar's name?
  123. «President Karzai Address to the Nation on Afghanistan's Peace Efforts»։ The Embassy of Afghanistan in Washington, DC։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 12, 2011-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 10, 2011 
  124. «U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack»։ Reuters։ սեպտեմբերի 22, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 25, 2011-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 22, 2011 
  125. «Panetta: U.S. will pursue Pakistan-based militants»։ USA Today։ September 2011։ Վերցված է սեպտեմբերի 21, 2011 
  126. «Huge security as Afghan presidential election looms»։ BBC։ ապրիլի 4, 2014 
  127. «Afghanistan votes in historic presidential election»։ BBC։ ապրիլի 5, 2014 
  128. Shalizi and Harooni Hamid and Mirwais (ապրիլի 4, 2014)։ «Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence»։ Huffington Post 
  129. «Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election»։ NBC News 
  130. «Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign»։ The Guardian։ Վերցված է ապրիլի 12, 2015 
  131. «U.S. formally ends the war in Afghanistan» (online)։ CBA News։ Associated Press։ դեկտեմբերի 28, 2014։ Վերցված է դեկտեմբերի 28, 2014 
  132. Sune Engel Rasmussen in Kabul (դեկտեմբերի 28, 2014)։ «Nato ends combat operations in Afghanistan»։ The Guardian (Kabul)։ The Guardian։ Վերցված է հունվարի 11, 2015 
  133. «U.S. formally ends the war in Afghanistan»։ CBS News։ Վերցված է ապրիլի 12, 2015 
  134. «TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0»։ The Soufan Group։ Վերցված է սեպտեմբերի 27, 2018 
  135. «Afghan Civilians»։ Brown University։ 2015։ Վերցված է սեպտեմբերի 3, 2015 
  136. * "Body Count – Casualty Figures after 10 Years of the 'War on Terror' – Iraq Afghanistan Pakistan" Archived 30 April 2015 at the Wayback Machine. (PDF), by International Physicians for the Prevention of Nuclear War, Physicians for Global Survival and Physicians for Social Responsibility, First international edition (March 2015)
  137. Beck Hylke E., Zimmermann Niklaus E., McVicar Tim R., Vergopolan Noemi, Berg Alexis, Wood Eric F. (հոկտեմբերի 30, 2018)։ «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»։ Scientific Data 5: 180214։ PMC 6207062 ։ PMID 30375988 ։ doi:10.1038/sdata.2018.214 
  138. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ South Asia անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  139. «Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings»։ UNdata։ ապրիլի 26, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-13-ին։ Վերցված է հուլիսի 13, 2011 
  140. «Afghanistan»։ Encyclopædia Britannica։ Արխիվացված օրիգինալից փետրվարի 25, 2010-ին։ Վերցված է մարտի 17, 2010 
  141. «History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-08-07-ին։ Վերցված է հուլիսի 20, 2007 
  142. «Snow in Afghanistan: Natural Hazards»։ NASA։ փետրվարի 3, 2006։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին։ Վերցված է մայիսի 6, 2012 
  143. «Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms»։ Reuters։ հունվարի 18, 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին 
  144. «Afghanistan's woeful water management delights neighbors»։ Csmonitor.com։ հունիսի 15, 2010։ Արխիվացված օրիգինալից նոյեմբերի 14, 2010-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  145. Crone Anthony J. (April 2007)։ Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan (Technical report)։ US Geological Survey։ Fact Sheet FS 2007–3027։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 27, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2011 
  146. «Earthquake Hazards»։ USGS Projects in Afghanistan։ US Geological Survey։ օգոստոսի 1, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 4, 2011-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  147. «'Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan»։ BBC News։ ապրիլի 19, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 31, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  148. 148,0 148,1 Peters Steven G. (October 2007)։ Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 (Technical report)։ USGS Afghanistan Project/US Geological Survey/Afghanistan Geological Survey։ Fact Sheet 2007–3063։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 27, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  149. 149,0 149,1 «Afghans say US team found huge potential mineral wealth»։ BBC News։ հունիսի 14, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 9, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  150. «Land area (sq. km)»։ World Development Indicators։ World Bank։ 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 29, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  151. «CIA Factbook – Area: 41»։ CIA։ նոյեմբերի 26, 1991։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 31, 2014-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  152. «World Population Prospects: The 2017 Revision»։ ESA.UN.org (custom data acquired via website)։ United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division։ Վերցված է 10 September 2017 
  153. 153,0 153,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ official population անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  154. «Afghanistan – Population Reference Bureau»։ Population Reference Bureau։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 2, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 29, 2009 
  155. «Afghan Population Estimates 1398»։ Central Statistics Organization։ 2019։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  156. «Ethnic groups»։ The World Factbook։ CIA։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2010։ «Pashtun, Tajik, Hazara, Uzbek, other (includes smaller numbers of Baloch, Turkmen, Nuristani, Pamiri, Arab, Gujar, Brahui, Qizilbash, Aimaq, Pashai, and Kyrghyz) note: current statistical data on the sensitive subject of ethnicity in Afghanistan is not available, and ethnicity data from small samples of respondents to opinion polls are not a reliable alternative; Afghanistan's 2004 constitution recognizes 14 ethnic groups: Pashtun, Tajik, Hazara, Uzbek, Baloch, Turkmen, Nuristani, Pamiri, Arab, Gujar, Brahui, Qizilbash, Aimaq, and Pashai (2015)» 
  157. 157,0 157,1 «Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan»։ 2004։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 28, 2013-ին։ Վերցված է հունիսի 13, 2012։ «Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them» 
  158. The Asia Foundation. Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People.
  159. 159,0 159,1 Izady Michael (2002Կաղապար:Ndash2017)։ «Chapter 1: Religious Composition of Afghanistan»։ Gulf2000.columbia.edu։ Վերցված է օգոստոսի 22, 2018 
  160. Lavina Melwani։ «Hindus Abandon Afghanistan»։ Hinduism Today։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 11, 2007-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  161. Majumder Sanjoy (սեպտեմբերի 25, 2003)։ «Sikhs struggle in Afghanistan»։ BBC News։ Արխիվացված է օրիգինալից փետրվարի 22, 2009-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  162. N.C. Aizenman (հունվարի 27, 2005)։ «Afghan Jew Becomes Country's One and Only»։ Washingtonpost.com։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  163. USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (2009)։ «International Religious Freedom Report 2009»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-11-30-ին։ Վերցված է 2010-03-06 
  164. «Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear»։ Spiegel.de։ մարտի 20, 2006։ Վերցված է ապրիլի 25, 2019 
  165. «Chapter 1: Religious Affiliation»։ The World’s Muslims: Unity and Diversity։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project։ օգոստոսի 9, 2012։ Վերցված է օգոստոսի 22, 2018 
  166. «The Supreme Court Chief Justice Biography»։ supremecourt.gov.af։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 3, 2015-ին 
  167. «Database»։ afghan-bios.info 
  168. «Corruption Perceptions Index 2016 Results»։ Transparency International։ Վերցված է նոյեմբերի 30, 2017 
  169. «Corruption widespread in Afghanistan, UNODC survey says»։ UNODC.org։ հունվարի 19, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 16, 2014-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  170. «Q&A: What is a loya jirga?»։ BBC News։ July 1, 2002։ Վերցված է May 11, 2010 
  171. Barfield, p. 295.
  172. «Loya jirga approves U.S.-Afghan security deal; asks Karzai to sign»։ CNN։ նոյեմբերի 17, 2013։ Վերցված է հունիսի 2, 2019 
  173. «Afghans defy deadly poll violence»։ BBC News (en-GB)։ 2018-10-21։ Վերցված է 2018-11-16 
  174. «Afghanistan's "Lottery Effect"»։ Afghan 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-01-10-ին։ Վերցված է հունվարի 10, 2015 
  175. Cooper Helene (նոյեմբերի 2, 2009)։ «Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped»։ Nytimes.com։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 11, 2011-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  176. «2014 Afghanistan Election Results»։ Independent Election Commission of Afghanistan։ Արխիվացված է օրիգինալից հունիսի 6, 2018-ին։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  177. 177,0 177,1 Barfield, p. 301.
  178. «RAWA Photo Gallery: They are Responsible for Afghanistan's Tragedy»։ RAWA։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 19, 2010-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 11, 2010 
  179. «Women in Parliaments: World Classification»։ Ipu.org։ նոյեմբերի 30, 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից մարտի 28, 2014-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 29, 2009 
  180. «Political Parties in Afghanistan»։ British Embassy Kabul։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 3, 2011-ին։ Վերցված է հուլիսի 6, 2019 
  181. Zia Ur Rehman։ «Afghanistan sees new political parties form»։ Central Asia Online։ Արխիվացված է օրիգինալից փետրվարի 22, 2014-ին 
  182. Anna Larson։ «Political Parties in Afghanistan»։ United States Institute of Peace։ էջեր 1–3։ Վերցված է հուլիսի 6, 2019 
  183. «Afghanistan Provinces»։ Ariana News։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  184. Ahmed Azam (դեկտեմբերի 8, 2012)։ «For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory»։ The New York Times։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է ապրիլի 7, 2017 
  185. «Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan»։ Iec.org.af։ հոկտեմբերի 9, 2004։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 27, 2010-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  186. Jamie Boex, Grace Buencamino, Deborah Kimble։ «An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework»։ Urban Institute Center on International Development and Governance։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  187. «Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'»։ BBC News։ July 7, 2012։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  188. Glasch Mike։ «USACE TAA employee named top engineer»։ Army.mil։ US Army։ Վերցված է նոյեմբերի 22, 2016 
  189. CJ Radin (November 2008)։ «Afghan National Security Forces Order of Battle»։ The Long War Journal։ Վերցված է մայիսի 25, 2019 
  190. «Afghanistan's dysfunctional security agencies»։ British Broadcasting Corporation։ օգոստոսի 14, 2011։ Վերցված է մայիսի 25, 2019 
  191. «Staggering Afghan death toll revealed» (en-GB)։ 2019-01-25։ Արխիվացված օրիգինալից հունվարի 25, 2019-ին։ Վերցված է 2019-01-25 
  192. «UNODC 2010 world drug report, page 43»։ Վերցված է November 30, 2011 
  193. Vanda Felbab-Brown (դեկտեմբերի 1, 2009)։ Shooting Up: Counterinsurgency and the War on Drugs։ Brookings Institution Press։ էջ 113։ ISBN 978-0-8157-0450-8 
  194. David Greene (host, Morning Edition), Hayatullah Hayat (Governor of Helmand Province, Afghanistan), Tom Bowman (reporter), Dianne Feinstein (U.S. Senator, Chair of the Caucus on International Narcotics Control) (հուլիսի 6, 2016)։ Afghan Governor Wants Government To Control Poppy Crop (Radio broadcast)։ NPR։ Իրադարձությունը կատարվել է 0:10։ Վերցված է հուլիսի 6, 2016։ «Afghanistan's poppy production… accounts for more than 91 percent of the world's heroin.» 
  195. «Afghan journalists 'face increasing attacks and threats' - report»։ The Guardian։ Վերցված է հունվարի 21, 2015 
  196. «Violence Against Journalists Surges In Afghanistan In 2017»։ RFERL։ Վերցված է հուլիսի 25, 2017 
  197. «LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds»։ The Independent։ մայիսի 17, 2016 
  198. Mehrotra Kartikay։ «Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions» 
  199. «Agriculture»։ USAID։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 29, 2013-ին։ Վերցված է մայիսի 23, 2017 
  200. «The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth»։ www.bloomberg.com։ հոկտեմբերի 20, 2015։ Վերցված է մայիսի 23, 2017 
  201. «Interest Rate Cut In Place, Says Central Bank»։ TOLOnews։ Վերցված է 2019-05-28 
  202. «Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month»։ TOLOnews։ April 18, 2019։ Վերցված է մայիսի 28, 2019 
  203. Gall Carlotta (հուլիսի 7, 2010)։ «Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them»։ New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 2, 2013-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 30, 2011 
  204. «the Kabul New City Official Website»։ DCDA։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  205. «Ghazi Amanullah Khan City»։ najeebzarab.af։ 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 29, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 15, 2011 
  206. «Case study: Aino Mina»։ Designmena.com։ Արխիվացված է օրիգինալից հունվարի 6, 2014-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  207. A Humane Afghan City? by Ann Marlowe in Forbes 2 September 2009. Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  208. Michael Sprague։ «AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE»։ usaid.gov 
  209. «Economic Growth»։ USAID։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 29, 2013-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2011 
  210. «Afghanistan, neighbors unveil 'Silk Road' plan»։ Reuters։ սեպտեմբերի 22, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 27, 2011-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 24, 2011 
  211. O'Hanlon, Michael E. "Deposits Could Aid Ailing Afghanistan" Archived 23 September 2011 at the Wayback Machine., The Brookings Institution, 16 June 2010.
  212. Klett T.R. (March 2006)։ Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 (Technical report)։ USGS-Afghanistan Ministry of Mines & Industry Joint Oil & Gas Resource Assessment Team։ Fact Sheet 2006–3031։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 27, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  213. «Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China»։ դեկտեմբերի 28, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 29, 2013 
  214. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ bgs անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  215. «Afghanistan's Mineral Fortune»։ Institute for Environmental Diplomacy and Security Report։ 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 12, 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2013 
  216. Tucker Ronald D. (2011)։ Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan (Technical report)։ USGS։ Open-File Report 2011–1207։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 27, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 13, 2011 
  217. "China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches". Daily Finance. 14 June 2010 Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  218. «China Willing to Spend Big on Afghan Commerce»։ The New York Times։ դեկտեմբերի 29, 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 31, 2011-ին 
  219. "Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak Archived 10 October 2013 at the Wayback Machine.". Businessweek. 6 December 2011
  220. Risen James (հունիսի 17, 2010)։ «U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan»։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 17, 2010-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  221. "China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?". CSMonitor.com. 28 December 2011 Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  222. «EU To Impose Ban On Afghan Planes»։ Airwise News։ 22 Նոյեմբեր 2010։ Վերցված է մայիսի 28, 2019։ «Kabul-based Safi Airways is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines» 
  223. «Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan»։ www.andrewgrantham.co.uk 
  224. «Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated»։ www.pajhwok.com 
  225. «Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon»։ «"Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months," Yazdani said, according to Mehr news agency on August 3» 
  226. «Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast»։ Iran Front Page։ մայիսի 20, 2019։ Վերցված է հուլիսի 7, 2019 
  227. «Rail Linkup With Afghanistan by March 2018»։ փետրվարի 25, 2017 
  228. «Khaf-Herat railway»։ RaillyNews | Dailly Railway News in English։ դեկտեմբերի 10, 2013։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 20, 2017-ին։ Վերցված է հունիսի 1, 2014 
  229. «Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future»։ www.andrewgrantham.co.uk 
  230. Qayoom Suroush (հունվարի 16, 2015)։ «Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road»։ Afghanistan Analysts Network։ Վերցված է հուլիսի 7, 2019 
  231. Cary Gladstone (2001)։ Afghanistan Revisited։ Nova Publishers։ էջ 122։ ISBN 978-1-59033-421-8 
  232. «Driving in Afghanistan»։ Caravanistan։ Caravanistan։ Վերցված է նոյեմբերի 22, 2016 
  233. «Afghan bus crash kills 45»։ theguardian.com։ ապրիլի 26, 2013։ Վերցված է նոյեմբերի 4, 2014 
  234. «Afghanistan»։ World Health Organization (WHO)։ Վերցված է մայիսի 17, 2017 
  235. 235,0 235,1 UNESCO, Country profile, http://uis.unesco.org/en/country/af
  236. Peter Tom A. (դեկտեմբերի 17, 2011)։ «Childbirth and maternal health improve in Afghanistan»։ Christian Science Monitor։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 31, 2013-ին։ Վերցված է հունվարի 12, 2012 
  237. «Afghanistan National Hospital Survey»։ Afghan Ministry of Health։ August 2004։ Վերցված է մարտի 28, 2017 
  238. Gul Ayaz (ապրիլի 20, 2019)։ «Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations»։ VOA News։ Վերցված է մայիսի 28, 2019։ «It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy," Feroz told the gathering.» 
  239. «Health»։ United States Agency for International Development (USAID)։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 29, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 20, 2010 
  240. Anne-Marie DiNardo, LPA/PIPOS (մարտի 31, 2006)։ «Empowering Afghanistan's Disabled Population – 31 March 2006»։ Usaid.gov։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 8, 2004-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  241. Richard Norton-Taylor (փետրվարի 13, 2008)։ «Afghanistan's refugee crisis 'ignored'»։ Guardian (London)։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 15, 2010-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  242. "Afghanistan: People living with disabilities call for integration Archived 20 September 2011 at the Wayback Machine.
  243. Virginia Haussegger Mahooba's Promise ABC TV 7.30 Report. 2009. ABC.net.au. Retrieved 15 July 2009. Archived 26 July 2013 at the Wayback Machine.
  244. «Afghanistan»։ Measuredhs.com։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  245. 245,0 245,1 «Education»։ United States Agency for International Development։ Վերցված է մայիսի 26, 2017 
  246. «Wardak seeks $3b in aid for school buildings»։ Pajhwok Afghan News։ մայիսի 18, 2013։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 30, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 13, 2013 
  247. «Management and Establishment of Lincoln Learning Centers in Afghanistan»։ Արխիվացված է օրիգինալից հուլիսի 26, 2013-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2012 
  248. «Ghazni governor signs memorandum for Lincoln Learning Center – War On Terror News»։ Waronterrornews.typepad.com։ սեպտեմբերի 22, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 31, 2013-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  249. «Rising literacy in Afghanistan ensures transition»։ Army.mil։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 9, 2013-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  250. «Kazakhstan's foreign aid systems are maturing, integrating with foreign policy»։ diplomacy.co.il 
  251. «Country Profile: Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies on Afghanistan։ August 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 8, 2014-ին։ Վերցված է օգոստոսի 16, 2010 
  252. US Library of Congress: Afghanistan – Ethnic Groups (Pashtun)
  253. Heathcote, Tony (1980, 2003) "The Afghan Wars 1839–1919", Sellmount Staplehurst.
  254. "Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal". IRIN Asia. 18 February 2008. Archived 10 September 2011 at the Wayback Machine.
  255. G.V. Brandolini. Afghanistan cultural heritage. Orizzonte terra, Bergamo. 2007. p. 64.
  256. «Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages»։ Sayed Salahuddin։ News Daily։ օգոստոսի 17, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 18, 2010-ին։ Վերցված է օգոստոսի 16, 2010 
  257. «Buddhist remains found in Afghanistan»։ Press TV։ օգոստոսի 17, 2010։ Արխիվացված օրիգինալից օգոստոսի 20, 2010-ին։ Վերցված է օգոստոսի 16, 2010 
  258. 258,0 258,1 «Afghanistan: No Country for Women | International Women's Day | Al Jazeera»։ www.aljazeera.com։ Վերցված է հունվարի 5, 2019 
  259. «Afghanistan 2017/2018»։ www.amnesty.org (անգլերեն)։ Վերցված է հունվարի 5, 2019 
  260. «Kazakhstan's assistance to Afghanistan helps strengthen regional and global security, diplomat says» 
  261. «240 cases of honor killing recorded in Afghanistan»։ khaama.com։ հունիսի 9, 2013։ Վերցված է դեկտեմբերի 23, 2013 
  262. «AIHRC: 400 rape, honor killings registered in Afghanistan in 2 years»։ latinbusinesstoday.com։ հունիսի 10, 2013։ Արխիվացված է օրիգինալից փետրվարի 14, 2015-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 23, 2013 
  263. Injustice and Impunity Mediation of Criminal Offences of Violence against Women։ Kabul: United Nations Assistance Mission in Afghanistan։ May 2018։ էջ 8 
  264. Alikozai Hasib Danish։ «Report: 21 Journalists Killed in Afghanistan in 2017» 
  265. «Afghanistan»։ Reporters Without Borders։ Վերցված է 2019-04-16 
  266. «Afghanistan Descends 3 Points On Press Freedom Index»։ TOLOnews։ April 19, 2019։ Վերցված է 2019-04-19 
  267. «Artist Biographies»։ Afghanland.com։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 9, 2013-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 17, 2011 
  268. «Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London»։ afghanistanembassy.org.uk 
  269. Ali Tanveer (հուլիսի 31, 2012)։ «Everything You Need To Know About Afghan Food»։ foodrepublic։ Արխիվացված է օրիգինալից փետրվարի 13, 2013-ին։ Վերցված է 2014-02-19 
  270. Brittin Helen (2011)։ The Food and Culture Around the World Handbook։ Boston: Prentice Hall։ էջեր 20–21 
  271. «Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds»։ Baker Creek Heirloom Seeds։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2013-10-28 
  272. «Afghanistan: 10 facts you may not know»։ հուլիսի 6, 2011 – via www.bbc.co.uk 
  273. «Classical Dari and Pashto Poets»։ Afghan-web.com։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 12, 2014-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2012 
  274. Uthra Ganesan (հունվարի 11, 2016)։ «Cricket is now the biggest sport in Afghanistan»։ The Hindu։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  275. «Sport in Afghanistan»։ Top End Sports։ Վերցված է հուլիսի 4, 2019 
  276. «South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance»։ Times Of India։ փետրվարի 5, 2010։ Վերցված է մայիսի 28, 2019 
  277. «2009–10 Intercontinental Cup»։ CricketEurope։ Արխիվացված է օրիգինալից փետրվարի 24, 2013-ին։ Վերցված է մայիսի 28, 2019 
  278. 278,0 278,1 Lyse Doucet (September 12, 2013)։ «Precious moments of unity touch Afghans after football triumph»։ BBC News։ Վերցված է 2013-09-13 
  279. «Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh»։ Վերցված է մայիսի 28, 2019 
  280. «Statistics: Iran»։ Team Melli։ Վերցված է մայիսի 28, 2019 
  281. Abi-Habib Maria, Fazly Walid (ապրիլի 13, 2011)։ «In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat»։ The Wall Street Journal։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-05-26-ին։ Վերցված է ապրիլի 13, 2011 

Գրականության ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]