Հին աշխարհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հին աշխարհը, մարդկության պատմության նախապատմական դարաշրջանից մինչև միջնադարի առաջին շրջանի ժամանակահատվածն է։

Հոմերոս, Հին աշխարհի խորհրդանիշ

Հին աշխարհի երկրներից էին Եգիպտոսը` Աֆրիկայի հյուսիս-արևելքում` Նեղոս գետի հովտում, ասիական պետություններ Աքքադն ու Շումերը` Տիգրիս և Եփրատ գետերի միջև՝ Միջագետքում: Այնուհետև մեր թվարկությունից առաջ 2-րդ հազարամյակում հենց այստեղ առաջացան Բաբելոնն ու Ասորեստանը: Հնագույնների շարքին են դասվում նաև Հնդկաստանում (Ինդոս և Գանգես գետերի հովիտներում) և Չինաստանում (Հուանհե գետի ափերին) կազմավորված պետությունները: Մեր թվարկությունից առաջ 1-ին հազարամյակում Եվրոպայում ամենամեծը Աթենք ու Սպարտա հունական պետություններն էին: Իսկ մեր թվարկությունից առաջ 8-րդ դարում հիմնադրվեց Հռոմ քաղաքը, որը դարձավ Հռոմեական պետության մայրաքաղաքը: Տաք կլիման, հողին խոնավություն և բերրիություն պարգևող գետերը, անտառները, անասունների համար արոտավայր հանդիսացող խոտավետ տափաստաններն ու կանաչախիտ մարգագետինները և, վերջապես, մետաղների (պղնձի ու երկաթի) հանքաշերտերը հնարավորություն տվեցին, որ այդ պետությունների տարածքում բնակվող մարդիկ նախնադարյան կենսաձևից զարգացման ավելի բարձր աստիճանի անցնեն ավելի վաղ, քան որևէ այլ վայրում: Նրանք առաջինը սովորեցին աշխատանքի գործիքներ ու զենք պատրաստել մետաղներից: Այստեղ հասարակությունը վաղ բաժանվեց դասակարգերի՝ ստրուկների, աղքատների ու հարուստների, ուստի և ձևավորվեցին պետություններ՝ իրենց օրենքներով, դատարաններով, բանակով, որոնք ամրապնդում էին ստրկատերերի իշխանությունը:

Ստրուկների կյանքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարարող գետերը սանձելու և դաշտերը ոռոգելու համար մարդիկ փորում էին ջրանցքներ, կառուցում ամբարտակներ։ Այդ ծանր աշխատանքները կատարում էին ստրուկները։ Նրանց աշխատեցնում էին նաև հանքերում ու քարհանքերում։ Ստրուկներ էին դարձնում ինչպես գերիներին, այնպես էլ հարուստներից ստրկական կախման մեջ ընկած ազատ մարդկանց։ Ստրուկները համարվում էր տիրոջ իրը և ամբողջովին ենթակա էր նրա կամքին։ Ստրուկները և իրավազուրկ էին, և ընչազուրկ։ Նրանց կարելի էր վաճառել, անգամ սպանել։ Հյուծիչ աշխատանքից և լիակատար իրավազրկությունից ստրուկներն հաճախ ապստամբություններ էին բարձրացնում, որոնք սասանում էին Հին Արևելքի շատ պետությունների հիմքերը։

Ազատ մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ մարդկանց մեջ կային երկրագործ գյուղացիներ և սեփական արհեստանոցներում աշխատող արհեստավորներ։ Երբ նրանցից մեկնումեկը սնանկանում էր, խղճուկ վճարով աշխատանքի էր վարձվում ունեևոր հարևանի մոտ։ Ի տարբերություն ստրուկների, այդ չքավորները որոշ իրավունքներ ունեին։ Նրանք կարող էին դատի տալ իրենց իրավունքները ոտնահարողին, աշխատանքի վարձվել ուրիշ տիրոջ մոտ։

Հին Արևելքի երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Արևելքի թագավորներն ունեին հետևակ և հեծյալ ռազմիկների բազմահազարանոց բանակներ։ Նրանք նվաճողական պատերազմներ էին վարում, տնօրինում անհաշիվ հարստություններ։ Թագավորների պատվին կառուցում էին շքեղ դամբարաններ, որոնք թագավորների մահից հետո ևս հիշեցնում էին նրանց իշխանության հզորության մասին։ Եգիպտոսում կառուցվում էին բուրգեր։ Այնտեղ փարավոններին համարում էին աստվածներին հավասար։ Բուրգերն ու տաճաները նույնպես հիմնականում ստրուկներն էին կառուցում։ Հին արևելքի երկրներում կային բազմաթիվ հմուտ վարպետներ, տաղանդավոր գյուտարարներ, գիտնականներ։ Այստեղ են ծնունդ առել աստղագիտությունը, մաթեմատիկան և այլ գիտություններ։ Ստեղծվել է գիրը, կատարվել են կարևոր շատ հայտնագործություններ ու գյուտեր։ Շումերում է ստեղծվել բրուտագործական անիվը։ Հախճապակե ամաններն առաջինը պատրաստել են Հին Եգիպտոսում, ճենապակե ամանները, ինչպես նաև մետաքսն ու թուղթը՝ Չինաստանում։ Հնդիկներն ստեղծեցին թվանշանները։ Հին Արևելքի երկրներում յուրացվեցին կամ բուծվեցին բազմաթիվ օգտակար բույսեր, ընտելացվեցին գրեթե բոլոր ընտանի կենդանիները։


Ուրարտու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈՒրարտու (քարտեզ)

Հին Արևելքի խոշոր պետություններից էր նաև մեր թվարկությունից առաջ 1- ին հազարամյակի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորված Արարատյան թագավորությունը, որին հարևան ասորեստանցիներն անվանել են Ուրարտու։ Մեր թվարկությունից առաջ 8 - րդ դարում իր հզորության բարձրակետին հասած այդ թագավորությունը, որն ընդգրկում էր գրեթե ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը, աշխարհակալ Ասորեստանից խլել է Առաջավոր Ասիայի գերիշխանությունը։ Թագավորության մեջ համախմբված ցեղերը, որոնց միաձուլումից աստիճանաբար կազմավորվել է միասնական հայ ժողովուրդը, կերտել են յուրօրինակ մշակույթ և բարձր քաղաքակրթություն։ Նրանք կառուցել են բազմաթիվ բերդեր, պալատներ, տաճարներ, բնակելի տներ, ջրանցքներ,որոնց ավերակներն մենք այսօր տեսնում ենք Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Պետության տնտեսական և մշակուային կարևոր կենտրոններ էին մայրաքաղաք Տուշպան, Էրեբունի բերդաքաղաքը, Թեյշեբաինի ամրոցը և այլն։ Հնագետների ջանքերով բացված հուշարձանները վկայում են Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների շինարարական բարձր արվեստի և զարգացած տեխնիկայի մասին։ Պալատների ու տաճարների պատերը զարդարվել են բազմագույն որմնանկարներով, հատկապես մարդակերտ աստվածների, քրմերի, սրբազան կենդանիների ու բույսերի պատկերներով։Բացառիկ արժեք են ներկայացնում թագավորության գլխավոր սրբարանը՝ Արդինի - Մուսասիրի սյունազարդ տաճարը։ Քանդակագործության գլուխգործոցներ են աստվածների ու աստվածուհիների անդրիները, մարդկային դեմքով թեվավոր առյուծի արձանը, գահույքները և այլն։ Արվեստի հոյակապ նմուշներ են բրոնզե կապարճները, սաղավարտները, վահանները, որոնց վրա դրվագված են ռազմի տեսարաններ, մարտակառքեր,հեծյալ ռազմիկներ, առյուծներ, ցուլեր, վիշապներ, սրբազան ծառեր։ Զանազան հնավայրերից պեղված հնագիտական հուշարձաններից տեղեկանում ենք, որ դեռևս այն ժամանակ մեր նախնիները մշակել են քար ու փայտ, բրոնզ, երկաթ, ոսկոր, ազնիվ մետաղներ և այլ նյութեր, պատրաստել ժամանակի մարդուն անհրաժեշտ բազմազան իրեր։


Հին Հունաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունական գլխավոր պետությունը՝ Աթենքը ստրկատիրական պետություն էր։ Աթենքում բոլոր չափահաս տղամարդիկ ( բացի ստրուկներից և օտարերկրացիներից ) կարող էին մասնակցել ժողովրդական ժողովին, նրանք էին ընտրում իրենց կառավարիչներին, դատավորներին, զորահրամանատարներին։ Այստեղ ևս ծանր աշխատանքը կատարում էին ստրուկները։ Աթենացիները գիտական ակնառու աշխատություններ են ստեղծել երկրաչափության, բժշկության, փիլիսոփայության և աշխարհագրության վերաբերյալ։ Թատրոնի համար նրանք գրում էին ողբերգություններ և կատակերգություններ, կառուցում էին գեղեցիկ տաճարներ ու պալատներ, կերտում մարմարե արձաններ։ Ողջ աշխարին հայտնի են Հին Հունաստանի քանդակագործների և ճարտարապետների անմահ ստեղծագործությունները։ Հունական մյուս խոշոր ստրկատիրական պետությունը Սպարտան էր՝ խստաբարո ռազմիկների երկիրը։ Յուրաքանչյուր սպարտացու դեռ մանկուց կոփում էին, նախապատրաստում պատերազմի։ Մեր թվարկությունից առաջ 2- րդ դարում ամբողջ Հունաստանն ընկավ հռոմեացիների գերիշխանության տակ։ Հռոմեական պետությունը գոյատևեց ավելի քան հազար տարի։ Բոլոր հին երկրներից այն ամենաընդարձակն էր։ Դա ստրկատիրական պետություն էր։ Ստրուկներ և հողեր ձեռք բերելու նպատակով Հռոմեական պետությունն իր ողջ գոյության ընթացքում վարել է արյունահեղ պատերազմներ։ Սկզբում Հռոմը հանրապետություն էր։ Այն բանից հետո, երբ նրա տարբեր ծայրերում ստրուկներն ապստամբություններ բարձրացրին (որոնցից մեկը տեղի ունեցավ Սպարտակի գլխավորությամբ), հարուստ ստրկատերերը հաստատեցին միապետություն։ Պետության մեջ ամեն ինչ սկսեց պատկանել միանձնյա կառավարող կայսրերին։ Հին Հռոմը ևս կարևոր ավանդ ունի համամարդկային մշակույթի մեջ։Հռոմեացիները կառուցել են հիասքանչ շինություններ՝ կրկեսներ ու տաճարներ, բաղնիքներ ու պալատներ, կամուրջներ ու ջրմուղներ։ Հռոմեացի բանաստեղծների, գրողների, պատմիչների երկերը թարգմանվել են ուրիշ ժողովուրդների լեզուներով[1]։

Հին աշխարհի երկրներ և ազգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին ազգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարեթիվ Մինչև 10000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկա 13000 թ․ Ք․ ծ․ ա․Հյուսիսային Ամերիկայում հայտնվեցին առաջին մարդիկ։ Եվրոպա Աֆրիկա
10000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 6000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Կենտրոնական Ամերիկայում սկսեցին մշակել հողը։ Մոտ 6000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Հունաստանում, իսկ ավելի ուշ՝ Եվրոպայում սկսեցին մշակել հողը։ Մոտ 6000 թ․ Ք․ ծ․ ա․Սահարայում ընտելացրին խոշոր եղջերավոր անասուններին։
5000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 1200 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Օլմեկներն սկսեցին տաճարներ կառուցել։ Մոտ 3000-1500 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Բրիտանիայում կառուցվեց Սթոունհենջը։ Մոտ 1900-1450 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Մինոացիները պալատներ կառուցեցին Կրետե կղզում։ Մոտ 1600 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Միկենացիները մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին Հունաստանում։ Մոտ 1450 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Միկենացիները նվաճեցին Կրետե կղզին։ Մոտ 1100 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Խավար դարաշրջանի սկիզբը Հունաստանի պատմության մեջ։ Մոտ 5000 թ․ Ք․ ծ․ ա․Նեղոսի հովտում սկսեցին մշակել հողը։ Մոտ 3100 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Մենես թագավորը միավորեց Վերին և Ստորին Եգիպտոսները։ Մոտ 2686 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հին թագավորության դարաշրջանի սկիզբը Եգիպտոսում։ Մոտ 2630 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Եգիպտացիները Գիզայում սկսեցին Մեծ Բուրգի կառուցմանը։ Մոտ 2040 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Միջին թագավորության դարաշրջանի սկիզբը։ Մոտ 1720 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հիքսոսները նվաճեցին Եգիպտոսը։ Միջին թագավորության անկումը։ Մոտ 1570 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Նոր Թագավորության դարաշրջանի սկիզբը։ Մոտ 1450 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Եգիպտոսը հասավ հզորության գագաթնակետին Թութմոս Երրորդ թագավորի օրոք։
1000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 1000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ադենա ցեղն սկսեց դամբարանաբլուրներ կառուցել։ Մոտ 800 թ․ Ք․ ծ․ ա․Եվրոպայում տարածում գտավ կելտերի ապրելակերպը։ 776 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Առաջին Օլիմպիական խաղեր։ Մոտ 753 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ըստ առասպելի՝ հիմնադրվեց Հռոմը։ 509 թ․ Ք․ ծ․ ա․Հռոմը դարձավ հանրապետություն։ Մոտ 814 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Փյունիկցիները հիմնադրեցին Կարթագենը։
500 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 300 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հոփվել ցեղը նվաճեց ադենա ցեղին։ Մոտ 200 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Նասկա ցեղն անապատում գծեց վիթխարի պատկերներ։ Մոտ 500-350 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հին Հունաստանի բարգավաճման դարաշրջան։ 431-404 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Պելոպոնեսյան պատերազմ։ 356 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ծնվեց Ալեքսանդր Մեծը։ 44 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Սպանվեց Հուլիոս Կեսարը։ 27 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հռոմի առաջին կայսր դարձավ Օգոստոսը։ Մոտ 500 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Սկզբնավորվեց Նոկ ցեղի ապրելակերպը։ 332 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ալեքսանդր Մեծը նվաճեց Եգիպտոսը։ 146 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հռոմեացիները ավերեցին Կարթագենը։ 30 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հռոմեացիները նվաճեցին Եգիպտոսը։
1 թ․ Ք․ ծ․ Մոտ 1-700 թթ․ – Մոչե ցեղը կառավարեցին ռազմիկ–քրմերը։ Մոտ 250-900 թթ․ – Մայա ցեղի ծաղկման դարաշրջան։ Մոտ 500 թ․ – Տեոտիհուականը բնակչության թվով դարձավ աշխարհի վեցերորդ քաղաքը։ 117 թ․ – Կայսր Տրայանոսը առավելագույնս ընդարձակեց հռոմեական կայսրության սահմանները։ 395 թ․ – Հռոմեական կայսրությունը վերջնականապես բաժանվեց երկու մասի։ 476 թ․ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում։ Մոտ 100 թ․ – Աքսումական կայսրության հզորացում։ Մոտ 500 թ․ – Բանտու ցեղը հասավ Հարավային Աֆրիկա։
Տարեթիվ Մերձավոր արևելք Հարավային Ասիա Հեռավոր արևելք
10000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 10000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – բարեբեր Կիսալուսնում սկսեցին մշակել հողը։ Մոտ 9000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ճապոնիայում սկիզբ առավ որսորդությունն ու ձկնորսությունը։
5000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 3500 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Շումերները հայտնագործեցին անիվը։ Մոտ 3300 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Գրերի գյուտը Շամիրում։ Մոտ 2350 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Սարգոն Աքքադացին ստեղծեց աշխարհի առաջին կայսրությունը։ Մոտ 2000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հեթիթները բնակավայրեր հիմնեցին Անատոլիայում։ Մոտ 1792-1750 թթ․ Ք․ ծ․ ա․Բաբելոնում Համմուրաբի թագավորի կառավարման շրջան։ 1400 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Առաջին այբուբենը ստեղծվեց Քանանում։ Մոտ 1250 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հրեաները հայտնվեցին Քանանում։ Մոտ 1200 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Փյունիկցիները դարձան հաջողակ ծովագնացներ և առևտրականներ։ Մոտ 3500 թ․ Ք․ ծ․ ա․Ինդոսի գետահովտում հեղագործները հիմնեցին բնակավայրեր։ Մոտ 2500-1800 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ինդոս գետահովտի բարգավաճման ժամանակաշրջան։ Մոտ 1500 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Արիական ցեղերը հայտնվեցին Ինդոս գետի հովտում։ Մոտ 5000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Չինաստանում սկսեցին մշակել հողը։ Մոտ 2700 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ստեղծվեց առաջին մետաքսե գործվածքը։ Մոտ 1766-1027Չինաստանում կառավարեց Շանգ դինաստիան։ Մոտ 1400 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Չինացիները փորագրեցին գուշակության ճաներ։
1000 թ․ Ք․ ծ․ ա․ Մոտ 1000-663 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ասորական կայսրության կաղմավորում։ Մոտ 965-928 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Իսրայելում Սողոմոն թագավորի կառավարման տարիներ։ Մոտ 605-562 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Բաբելոնում Նաբուգոդոնոսոր թագավորի կառավարման տարիներ։ Մոտ 559-530 թ․ Ք․ ծ․ ա․– Պարսկաստանում Կյուրոս Երկրորդի կառավարման տարիներ։ Ստեղծվեց հզոր կայսրություն Մոտ 560 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ծնվեց Սիդհարտհա Գաուտաման։ 1027 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Չժոու դինաստիայի թագավորները հպատակեցին Չինաստանը։ 551 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ծնվեց Կոնֆուցիուսը։
500 թ․ Ք․ ծ․ ա․ 490-479 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հունապարսկական պատերազմներ։ 331 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ալեքսանդր Մեծը պարտության մատնեց պարսիկներին։ 64 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Հռոմեացիները զավթեցին Միջին Արևելքի մի մասը։ 272-231 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Աշոկան կառավարեց Մաուրյան կայսրությունը։ Մոտ 500 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ճապոնիայում սկսեցին մշակել հողը։ 481-221 թթ․ Ք․ ծ․ ա․ – Պայքարող թագավորությունների շրջան Չինաստանում։ 221 թ․ Ք․ ծ․ ա․ – Ցին Շի Հուանդին դարձավ Չինաստանի առաջին կայսրը։ 202 թ․ Ք․ ծ․ ա․Հան դինաստիայի կառավարման սկիզբը։
1 թ․ Ք․ ծ․ Մոտ 29 թ․Հիսուս Քրիստոսի խաչելությունը։ 320-535 թ․ – Գուպտա կայսրության տարիներ Հնդկաստանում Մոտ 100 թ․ – Թղթի գյուտը Չինաստանում։ Մոտ 300 թ․ – Ճապոնիայում կառավարեց Յամատո ցեղը[2]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ինչ է ով է, Հ - Չ, հտ․ 3, Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի Գլխավոր խմբագրություն, Երեվան, 1986
  2. Հին աշխարհի երկրներ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1375