Ատլանտյան օվկիանոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Երկիր մոլորակի օվկիանոսներ
Ատլանտյան օվկիանոս

Ատլանտյան օվկիանոս, աշխարհի՝ մեծությամբ երկրորդ օվկիանոսը։ Գտնվում է Եվրոպայի և Աֆրիկայի (արևելքում), Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի (արևմուտքում) և Անտարկտիդայի (հարավում) միջև։ Հյուսիսում Դևիսի, Դանիական և Շոտլանդական կղզիների Իսլանդիայի միջև եղած նեղուցներով միանում Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսին, հարավ-արևելքում Աֆրիկայի և Անտարկտիդայի միջև՝ Հնդկական օվկիանոսին, և հարավ-արևմուտքում Դրեյկի նեղուցով՝ Խաղաղ օվկիանոսին։

Ձգվածությունը հյուսիսից հարավ շուրջ 15 հազար կմ է, նվազագույն լայնությունը շուրջ 2830 կմ (հասարակածային մասում)։ Մակերեսը ծովերի հետ միասին կազմում է 93, 36 միլիոն կմ քառակուսի (առանց կղզիների՝ 91, 6 միլիոն կմ քառակուսի)։ Միջին խորությունը շուրջ 3600 մ, առավելագույնը՝ 8428 մ (Հարավային Սանդվիչյան կղզիների մոտ)։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը տվել են հին հույները։ Նրանք լեռնային երկիր Ատլասի անունով Ատլանտիս են կոչել Ջիբրալթարի նեղուցի և Կանարյան կղզիների միջև ընկած տարածությունը (լատիներեն՝ Mare Atlantikum). ամբողջ օվկիանոսը կոչվել է Oceanus Occilcntalis «Արևմտյան օվկիանոս»։ Միջնադարյան աշխարհագրագետները Ատլանտյան օվկիանոսի իրենց հայտնի մասն անվանում էին Հյուսիսային ծով։ 16-րդ դարում ֆլամանդացի քարտեզագիր Մերկատորը օվկիանոսի հյուսիսային մասի համար առաջարկեց Ատլանտյան օվկիանոս, իսկ հարավային մասի համար՝ Եթովպական ծով անվանումները։ Ամբողջ օվկիանոսին տրվող Ատլանտյան օվկիանոս անվանումը 1650-ին վերջնականապես մտցրեց նիդեռլանդացի աշխարհագրագետ Բեռնհարդուս Վարենիուսը։[1]

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան օվկիանոսը մեծությամբ երկրորդն է։ Նրա մակերեսը կազմում է 91,66 միլիոն կմ², ջրի ծավալը՝ 329,66 միլիոն կմ³: Այն ձգվում է մերձարկտիկական լայնություններից մինչև Անտարկտիդա[2]: Հնդկական օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Ասեղի հրվանդանի միջօրեականով (արլ. ե. 20°) մինչև Անտարկտիդայի առափնյան (Մոդ թագուհու երկիր)[3]: Խաղաղ օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Հորն հրվանդանից արմ. ե. 68°04՛ միջօրեականով կամ Հարավային Ամերիկայից մինչև Անտարկտիկական թերակղզի տանող կարճ ճանապարհով՝ Դրեյքի նեղուցով, Օստե կղզուց մինչև Շտերնեկ հրվանդանը։ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Հուդզոնի ծոցի արևելյան մասով, այնուհետև Դևիսի նեղուցի միջով և Գրենլանդիա կղզու առափնյայով մինչև Բրուստեր հրվանդանը, Դանիական նեղուցի միջով մինչև Իսլանդիա կղզում գտնվող Ռեյդինուպյուր հրվանդանը, նրա առափնյայով անցնում է մինչև Հերպիր հրվանդանը, այնուհետև Ֆարերյան կղզիներ, Շետլանդյան կղզիներ և 61° հյուսիսային լայնությամբ մինչև Սկանդինավյան թերակղզու առափնյա գոտին[4]: Երբեմն օվկիանոսի հարավային հատվածը, հվ. լ. 35°-ից մինչև հվ. լ. 60° հյուսիսային սահմանը, անվանում են Հարավային օվկիանոս, որը պաշտոնապես չի առանձնացվում[5]:

Ծովեր և ծոցեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան օվկիանոսի ծովերի, ծոցերի և նեղուցների մակերեսը կազմում է 14,69 կմ² (ընդհանուր մակերեսի 16%), ծավալը 29,47 կմ³ (8,9%)։ Առավել շատ հայտնի ծովերը և հիմնական ծոցերը (ժամսլաքի ուղղությամբ)՝ Իռլանդական ծով, Բրիստոլի ծոց, Հյուսիսային ծով, Նորվեգական ծով, Բալթիկ ծով (Բոտնիկի ծոց, Ֆիննական ծոց, Ռիգայի ծոց), Բիսկայան ծոց, Միջերկրական ծով (Ալբորան ծով, Բալարյան ծով, Լիգուրյան ծով, Տիրենյան ծով, Ադրիատիկ ծով, Հոնիական ծով, Էգեյան ծով), Մարմարա ծով, Սև ծով, Ազովի ծով, Գվինեական ծոց, Ռիսեր-Լարենսի ծով, Լազարևի ծով, Ուեդդելի ծով, Սկոշի ծով (վերջին չորսը երբեմն առանձնացվում են, որպես Հարավային օվկիանոսի ծովեր), Կարիբյան ծով, Մեքսիկական ծոց, Սարգասյան ծով, Մեն ծոց, Սուրբ Լավրենտիոս ծոց, Լաբրադոր ծով։ Նաև առանձնացնում են Իմինգերա ծովը (Գրենլանդիայի և Իսլանդիայի միջև), Կլետյան ծովը, Իրուազ ծովը, ինչպես նաև Նիդերլանդների ափի մոտ և այլ մասերում գտնվող Վատային ծովերը։

Կղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան օվկիանոսի խոշորագույն ծովերը և արշիպելագները՝ Բրիտանական կղզիներ(Մեծ Բրիտանիա, Իռլանդիա, Հեբրիդյան կղզիներ, Օրկնեյան կղզիներ, Շետլանդյան կղզիներ), Մեծ Անտիլյան կղզիներ(Կուբա, Հաիթի, Ճամայկա, ՊոՊուերտո Ռիկո, Խուվենտուդ), Նյուֆաունդլենդ, Իսլանդիա, Հրո Երկիր արշիպելագ(Հրո Երկիր, Նավարինո), Մարաժո, Սիցիլիա, Սարդինիա, Փոքր Անտիլյան կղզիներ( Տրինիդադ, Գվադելուպա, Մարտինիկա, Կյուրասաո, Բարբադոս, Գրենադա, Սենտ Վինսենտ, Տոբագո), Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիներ(Արևելյան Ֆոլկլենդ (Սոլեդադ), Արևմտյան Ֆոլկլենդ), Բահամյան կղզիներ (Անդրոս, Մեծ Ինագուա, Մեծ Բահամ), Քեյփ Բրետոն, Կիպրոս, Կորսիկա, Կրետե, Անտիոք, Կանարյան կղզիներ (Տեներիֆե, Ֆուրտեվենտուր, Գրան Կանարիա), Զելանդիա, Արքայազն Էդուարդ, Բալեարյան կղզիներ(Մալյորկա), Հարավային Ջորջիա, Լոնգ Այլենդ, Արևմտաէստոնական արշեպիլագ (Սաարեմաա, Հիյումաա), Կանաչ Հրվանդանի Կղզիներ (Կաբո Վերդե), Էվբեա, Դոդեկանես(Հռոդոս), Գոթլանդ, Ֆյուն, Կիկլադներ կղզի, Ազորյան կղզիներ, Իոնիական կղզիներ, Հարավային Շետլանդյան կղզիներ, Բիոկո, Բիժագոշի կղզիներ, Լեսբոս, Ֆարերյան կղզիներ, Ալանդյան կղզիներ, Էլանդ, Լոլլանդ, Հարավային Օրկնեյան կղզիներ, Սան Թոմե, Մադեյրա կղզի, Մալթա, Պրինսիլի, Սուրբ Հեղինեի կղզի, Համբարձման կղզի, Բերմունդյան կղզիներ:

Օվկիանոսի ձևավորման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան օվկիանոսը ձևաորվել է մեզոզոյում, Գոնդվանաի և հյուսիսային Լավրազիաի հարավային մայրցամաքում Պանգեյա աշխարհամասի պառակտման հետևանքով: Այդ մայրցամաքների տարբեր ուղություններով շարժվելու հետևանքով ամենա վերջում ձևավորվեց առաջին օվկիանոսաին լիթոսֆերան ներկայիս հյուսիսային Ատլանտիկաի: Ձևավորված ռիֆտաին գոտին եղել է Թետիս օվկիանոսի ռիֆտաին ճաքերի արևմտյան շարունակությունը: Ատլանտյան ընկղմվածությունը իր ձևավորման սկզբնական փուլում կազմվել է, ինչպես երկու մեծ օվկիանոսաին լողավազանների միացումից, դրանք են Թետիս օվկիանոսը արևելքում և Խաղաղ օվկիանոսը արևմուտքում: Ատլանտյան օվկիանոսի ընկղմվածության հետագա մեծացումը տեղի է ունենում Խաղաղ օվկիանոսի փոքրացման հետևանքով: Նախայուրյան ժամանակաշրջանում Գոնդվանան սկսեց բաժանվել Աֆրիկաի և Հարավային Ամերիկայի՝ ձևավորվեց ներկայիս Հարավային Ատլանտիկայի լիզոսֆերան: Կավճի ժամանակաշրջանում Լավրազիան պառակտվեց և սկսվեց Հյուսիսային Ամերիկայի բաժանումը Եվրոպայից: Այդպիսով Գրենլանդիան շարժվելով հյուսիս առանձացվել է Սկանդինավիայից և Կանադայից: Վերջին 40 միլիոն տարվա ինթացքում ընթուպ մինչ ներկայիս ժամանակները շարունակվում է Ատլանտյան օվկիանոսի լողավազանի ընդարձակումը մեկ ընդհանուր ռիֆտաին առանցքով, տեղաբաշխված մոտավորապես օվկիանոսի կենտրոնում: Ներկայումս Տեկտոնական պլատֆորմերի շարժումը շարունակվում է: Հարավային Ատլանտիկայում շարունակվում Աֆրիկական և Հարավամերիկյան պլատֆորմի բաժանումը, մեկ տարում 2,9-4 սմ: Կենտրոնական Ատլանտիկայում բաժանվում են Աֆրիկական, Հարավամերիկյան և Հյուսիսամերիկյան պլատֆորմերը տարեկան 2,6-2,9 սմ արագությամբ: Հյուսիսային Ատլանտիկայում շարունակվում են բաժանվել Հյուսիսամերիկյան և Եվրասիական պլատֆորմերը տարեկան 1,7-2,3 սմ արագությամբ: Հյուսիսամերիկյան և Հարավամերիկյան պլատֆորմերը շարժվում են դեպի արևմուտք, Աֆրիկականը հյուսիս արևելք իսկ Եվրասիականը հարավ արևելք առաջացնելով սեղմված գոտի Միջերկրական ծովի շրջանում:

Երկրաբանական կառուցվածք և ընդերքի ռելիեֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրցամաքների ստորջրյա սահմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանծաղուտիի զգալի մասը սահմանափակվում են հյուսիսային կիսագնդում և հարում են Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրոպայի ափին: Չորրորդական դարաշրջանում ծանծաղուտի մեծ մասը ենթարկվել է մայրցամաքային սառեցման, որի հետևանքով ձևավորել է մնացորդային սառցային ռելիեֆի ձևը: Մնացորդային ռելիեֆի ծանծաղուտի միյուս տարրը խորտակված գետի հովիտներն են, որոնք հանդիպում են Ատլանտյան օվկիանոսի համարյա բոլոր ծանծաղուտային գոտիներում: Մեծ տարածում ունեն կոնինենտալ մնացորդային նստվածքները: Աֆրիկայի և Հարավային Ամերիկայի ափերի մոտ ծանծաղուտները զբաղեցնում են համեմատաբար փոքր տարածք, բայց Հարավային Ամերիկայի հարավային մասում այն զգալիորեն ընդարձակվում է (Պատագոնյան ծանծաղուտ): Մակընթացային ալիքները առաջացրել են ավազային ալիքներ, որոնք մեծ տարածում են ստացել ժամանակակից ստորջրյա ռելիեֆի ձևերից: Նրանք շատ բնորոշ են Հյուսիսային ծովի ծանծաղուտների համար, մեծ քանակությամբ հանդիպում են Լա Մանշում ինչպես նաև Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի ծանծաղուտներում: Հսարակածային արևադարձային ջրերում (հատկապես Կարիբյան ծովում, Բահամյան կղզիներում և Հարավային Ամերիկայի ափերին) բազմազան և լայնորեն ներկայացած են կորալային խութերը: Մայրցամաքային լանջերը Ատլանտյան օվկիանոսի մեծ մասում արտահայտված են զառիթափ լանջերով, երբեմն ունենալով աստիճանակերպ կտրվածք և խորը մասնատված ստորջրյա ձորերով: Մայրցամաքային լանջերի որոշ շրջաններում լրացվում է սահմանային սարահարթերով՝ Բլեյկ, Սան Պաուլի, Ֆոլկլենդյան ամերիկյան ստորջրյա սահմանում, Պոդկուպայ և Գոբան Եվրոպայի ստորջրյա շրջանում: Արգելափակման կառույց է համարվում Ֆարերա Իսլանդական շեմը, որը տարածվում է Իսլանդիայից մինչև Հյուսիսային ծովի մոտ։ Այդ հատվածում է գտնվում Ռոկոլի բլուրը, որը նաև համարվում է Եվրոպական ենթամայրցամաքի ստորջրյա հատվածի խորացված մաս։

Օվկիանոսների հիմնական ձևաբանական բնութագրերը
(«Օվկիանոսների քարտեզագրքի» տվյալներով. 1980 թվական)[6]
Օվկիանոսներ Ջրի
մակերևույթի
մակերեսը, մլն.կմ²
Ծավալը,
մլն.կմ³
Միջին
խորությունը,
մ
Օվկիանոսի
առավելագույն խորությունը,
մ
Ատլանտյան 91,66 329,66 3736 Պուերտո Ռիկո փողրակ (8742)
Հնդկական 76,17 282,65 3711 Զոնդյան փողրակ (7209)
Հյուսիսային սառուցյալ 14,75 18,07 1225 Գրենլանդական ծով (5527)
Խաղաղ 178,68 710,36 3976 Մարիանյան իջվածք (11 022)
Համաշխարհային 361,26 1340,74 3711 11 022

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հ, Ղ Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). Աշխարհագրական անունների բառարան. Երևան: «Լույս». էջ էջ 40. 
  2. Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А.М.Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988. — С. 535—540.
  3. Большая Российская энциклопедия. Т.11. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 228.
  4. Большая Российская энциклопедия. Т. 2. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — С. 445.
  5. «Южный океан»։ Российские универсальные энциклопедии Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-08-04-ին։ Վերցված է 2012-07-24 
  6. Օվկիանոսների քարտեզագիրք. Տերմիններ, հասկացություններ, տեղեկատվական աղյուսակներ.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85