Ատլանտյան օվկիանոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Երկիր մոլորակի օվկիանոսներ
Ատլանտյան օվկիանոս

Ատլանտյան օվկիանոս, աշխարհի մեծությամբ երկրորդ օվկիանոսը։ Գտնվում է Եվրոպայի և Աֆրիկայի (արևելքում), Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի (արևմուտքում) և Անտարկտիդայի (հարավում) միջև։ Հյուսիսում Դևիսի, Դանիական և Շոտլանդական կղզիների Իսլանդիայի միջև եղած նեղուցներով միանում Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսին, հարավ-արևելքում Աֆրիկայի և Անտարկտիդայի միջև՝ Հնդկական օվկիանոսին, և հարավ-արևմուտքում Դրեյկի նեղուցով՝ Խաղաղ օվկիանոսին։

Ձգվածությունը հյուսիսից հարավ շուրջ 15 հազար կմ է, նվազագույն լայնությունը շուրջ 2830 կմ (հասարակածային մասում)։ Մակերեսը ծովերի հետ միասին կազմում է 93, 36 միլիոն կմ քառակուսի (առանց կղզիների՝ 91, 6 միլիոն կմ քառակուսի)։ Միջին խորությունը շուրջ 3600 մ, առավելագույնը՝ 8428 մ (Հարավային Սանդվիչյան կղզիների մոտ)։

Անվանում[խմբագրել]

Անվանումը տվել են հին հույները։ Նրանք լեռնային երկիր Ատլասի անունով Ատլանտիս են կոչել Ջիբրալթարի նեղուցի և Կանարյան կղզիների միջև ընկած տարածությունը (լատիներեն՝ Mare Atlantikum). ամբողջ օվկիանոսը կոչվել է Oceanus Occilcntalis «Արևմտյան օվկիանոս»։ Միջնադարյան աշխարհագրագետները Ատլանտյան օվկիանոսի իրենց հայտնի մասն անվանում էին Հյուսիսային ծով։ 16-րդ դարում ֆլամանդացի քարտեզագիր Մերկատորը օվկիանոսի հյուսիսային մասի համար առաջարկեց Ատլանտյան օվկիանոս, իսկ հարավային մասի համար՝ Եթովպական ծով անվանումները։ Ամբողջ օվկիանոսին տրվող Ատլանտյան օվկիանոս անվանումը 1650-ին վերջնականապես մտցրեց նիդեռլանդացի աշխարհագրագետ Բեռնհարդուս Վարենիուսը։[1]

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Ատլանտյան օվկիանոսը մեծությամբ երկրորդն է: Նրա մակերեսը կազմում է 91,66 միլիոն կմ², ջրի ծավալը՝ 329,66 միլիոն կմ³: Այն ձգվում է մերձարկտիկական լայնություններից մինչև Անտարկտիդա[2]: Հնդկական օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Ասեղի հրվանդանի միջօրեականով (արլ. ե. 20°) մինչև Անտարկտիդայի առափնյան (Մոդ թագուհու երկիր)[3]: Խաղաղ օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Հորն հրվանդանից արմ. ե. 68°04՛ միջօրեականով կամ Հարավային Ամերիկայից մինչև Անտարկտիկական թերակղզի տանող կարճ ճանապարհով՝ Դրեյքի նեղուցով, Օստե կղզուց մինչև Շտերնեկ հրվանդանը: Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի հետ սահմանն անցնում է Հուդզոնի ծոցի արևելյան մասով, այնուհետև Դևիսի նեղուցի միջով և Գրենլանդիա կղզու առափնյայով մինչև Բրուստեր հրվանդանը, Դանիական նեղուցի միջով մինչև Իսլանդիա կղզում գտնվող Ռեյդինուպյուր հրվանդանը, նրա առափնյայով անցնում է մինչև Հերպիր հրվանդանը, այնուհետև Ֆարերյան կղզիներ, Շետլանդյան կղզիներ և 61° հյուսիսային լայնությամբ մինչև Սկանդինավյան թերակղզու առափնյա գոտին[4]: Երբեմն օվկիանոսի հարավային հատվածը, հվ. լ. 35°-ից մինչև հվ. լ. 60° հյուսիսային սահմանը, անվանում են Հարավային օվկիանոս, որը պաշտոնապես չի առանձնացվում[5]:

Օվկիանոսների հիմնական ձևաբանական բնութագրերը
(«Օվկիանոսների քարտեզագրքի» տվյալներով. 1980 թվական)[6]
Օվկիանոսներ Ջրի
մակերևույթի
մակերեսը, մլն.կմ²
Ծավալը,
մլն.կմ³
Միջին
խորությունը,
մ
Օվկիանոսի
առավելագույն խորությունը,
մ
Ատլանտյան 91,66 329,66 3736 Պուերտո Ռիկո փողրակ (8742)
Հնդկական 76,17 282,65 3711 Զոնդյան փողրակ (7209)
Հյուսիսային սառուցյալ 14,75 18,07 1225 Գրենլանդական ծով (5527)
Խաղաղ 178,68 710,36 3976 Մարիանյան իջվածք (11 022)
Համաշխարհային 361,26 1340,74 3711 11 022


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հ, Ղ Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 40։ 
  2. Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А.М.Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988. — С. 535—540.
  3. Большая Российская энциклопедия. Т.11. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 228.
  4. Большая Российская энциклопедия. Т. 2. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — С. 445.
  5. «Южный океан»։ Российские универсальные энциклопедии Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-08-04-ին։ http://www.webcitation.org/69eaDfDFe։ Վերցված է 2012-07-24։ 
  6. Օվկիանոսների քարտեզագիրք. Տերմիններ, հասկացություններ, տեղեկատվական աղյուսակներ.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85