Տալլին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Տալլին
Tállinn
Դրոշ Զինանշան
Flag of Tallinn.svg Tallinn greater coatofarms.png

Տալլին.jpg
Կոորդինատներ: 59°26′0″ հս․ լ. 24°45′0″ ավ. ե. / 59.43333° հս․. լ. 24.75000° ավ. ե. / 59.43333; 24.75000
Երկիր Էստոնիա Էստոնիա
Ենթարկում Մայրաքաղաք
Քաղաքապետ Էդգար Սավիսաար
Հիմնադրված է 1248 թ.
Առաջին հիշատակում 1154
Այլ անվանումներ 1154 թ.-ից մինչև 1219 թ.-ը — Կոլիվան
1219 թ-.ից մինչև 1919 թ.-ը — Ռեվել
Մակերես 159,2 կմ²
ԲԾՄ 9±1 մետր
Խոսվող լեզուներ էստոներեն
Բնակչություն 427 984[1] մարդ (2013)
Խտություն 2555 մարդ/կմ²
Ժամային գոտի UTC+2, ամառը UTC+3
Հեռախոսային կոդ +372
Փոստային ինդեքսներ 15199
Ավտոմոբիլային կոդ A-B
Պաշտոնական կայք tallinn.ee
##Տալլին (Էստոնիա)
Red pog.png

Տալլին (էստ․՝ Tallinn), Էստոնիայի մայրաքաղաքն է և Էստոնիայի ամենամեծ քաղաքը։ Գտնվում է Էստոնիայի հյուսիսում՝ Ֆիննական ծոցում։ Տարածքը կազմում է 159.2 կմ², բնակչությունը մոտ 440,950 է։ Էստոնիայի բնակչության մոտ 32%-ը ապրում է Տալլինում[2]։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմական անուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1154 թվականներին այն անվանել են Կոլիվան[3], որն առաջացել է էստոներեն Kaleven linna «Կալևի (էստոնական ժողովրդկան էպոսի հերոսը) քաղաք» արտահայտությունից:[4][5] Կոլիվանը աշխարհի քարտեզի վրա նշել է արաբ քարտեզագիր Մուհամադ ալ-Իդրիսին և այն նկարագրել, որպես «փոքր քաղաք նման մեծ ամրոցի»: Ենթադրվում է, որ Կոլիվանը նշանակում է ժամանակակից քաղաքի նախորդողը:[6]:

Մինչև տասներեքերորդ դարը սկանդինավները անվանել են այն Լինդանիսա[7][8][9], շվեդերենով Լինդանաս և հին ռուսերենով Լեդենետս: Ըստ որոշ պոետիկ առաջարկությունների քաղաքի անունը վերցրել են Կալևի կնոջ և Կալևիպոեգի մայրիկ Լինդայի անունից,[10] ով համաձայն Էստոնական լեգենդի ժայռեր էր բերում իր ամուսնու գերեզմանի համար, որոնցով էլ ձևավորվել է Տալլինի վերին քաղաքը:[11] Մեկ ուրիշ տարբերակ է նաև, որ հին էստոներենում լինդա բառը նման է եղել Վոդյան լեզվի լիդնա բառին, որը նշանակում է ամրոց: Ֆիններենում Տալլինի հին անվանումներից մեկն էլ Ռավելին է:

1219 թվականի դանիական նվաճումից հետո, քաղաքը գերմաներեն, շվեդերեն և դանիերեն լեզուներով կոչվել է Ռևալ (Ռևել)՝ Ռյավալա տեղանքի (Էստոնիայի հյուսիսարևմտյան մասը) անունով։

Ներկայիս անունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

The lesser coat of arms of Tallinn, which depicts the Dannebrog cross.

Տալլինը էստոներեն անուն է, որն առաջացել է Taani-linn (նշանակում է 'Դանիական ամրոց' (լատ.՝ Castrum Danorum) անունից: Այն, հնարավոր է, առաջացել է tali-linna («ձմեռային ամրոց»), կամ talu-linna («տուն/ագարակ-ամրոց») անուններից: Տարր -linna նման է հայերեն -ավանին, այդ բառը նշանակում է ամրոց, բայց այն քաղաքների անվանումների մեջ օգտագործվում է որպես վերջածանց:

Նախկինում օգտագործվող քաղաքի պաշտոնական անունները գերմաներենով Ռևալ , ռուսերենով Ռևել (Ревель), փոփոխվեցին Էստոնիայի անկախացումից հետո՝ 1918-ին: Այդ ժամաանակ Tallinna և Tallinn ձևերն էլ օգտագործվում էին:[12] Tallinna էստոներենով նշանակում է Tallinna Reisisadam(Տալլինի նավահանգիստ) բառի սեռական հոլովը:

Ռուսերենում անվան ուղղագրությունը փոխվեց Таллинн-ից Таллин[13], այն փոխվեց Խորհրդային իշխանությունների կողմից 1950-ականներին: Таллин ձևը հանդիպում է այն լեզուներում, որոնք օգտագործում են Կիրիլիցան: Ռուսական ուղղագրության պատճառով Tallin ձևը հաճախ հանդիպում է միջազգային հրապարակումներում, այդպես են օգտագործում նաև իսպաներեն լեզվում:[14]

Ներկայիս ուղղագրական տարբերակներից է Tallinnaֆիններեն, Tallina լատիշերեն և Talinas լիտվերեն:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագիտական տվյալներով հին էստերը 10-րդ դարում կառուցել են ամրացված մի քաղաքավայր Տոոմպեայի վրա (Վերին քաղաք)։ Այնուհետև նրա ստորոտում առաջացել է էստոնական առևտրա-արհեստավորական ավան՝ Ստորին քաղաքը։ Առաջին անգամ գրավոր աղբյուրներում այն հիշատակվում է 1154 թվականին։

Ռուսական տարեգրություններում հայտնի է Կոլիվան ձևով, սկանդինավները անվանել են Լինդանիսե։

1219 թվականին քաղաքը գրավել են դանիացիները և այն անվանվել է Ռեալ (Ռևել)՝ Ռյավալա (էստոնիայի հյուսիս-արևմտյան մաս) տեղավայրի անունով։ Էստոնացիները չեն ընդունել նոր անվանումը և սկսել են քաղաքը կոչել Տալլին (Taani Linna — դանիական քաղաք)։

Տալլինը զարգանում էր որպես առևտրաարհեստավորական կենտրոն և ծովային նավահանգիստ։ 1230 թվականին ստացել է Լյուբեկյան քաղաքային իրավունք, որը արտոնություններ էր տալիս գերմանական առևտրականներին ու արհեստավորներին, 1285 թվականին մտել է Հանզայի մեջ։

1346 թվականին դանիացիները Տալլինը վաճառել են Տևտոնական օրդենին, ապա այն անցել է Լիվոնյան օրդենին, որի անկումից հետո՝ 1561 թվականին, Շվեդիայի հպատակության տակ։

1558—1583 թվականների Լիվոնյան պցատերազմի ընթացքում ռուսական զորքերը 1570—1571 և 1577 թվականների ապարդյուն պաշարել են Տալլինը։

1700-1721 թվականների Հյուսիսային պատերազմ ժամանակ 1710 թվականի սեպտեմբերին Տալլինը գրավել է Պետրոս I-ը։ Այն պահպանել է իր իրավունքներն ու արտոնությունները, ամբողջ էստոնիայի հետ մտել Ռուսական կայսրության կազմի մեջ և ղարձել Ռևելի (1783 թվականից՝ էստլանդական) նահանգի կենտրոնը։ 1870 թգովականին գործարկվել է Տալլին-Պետերբուրգ երկաթուղին։

19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին Տալլինը դարձել է Հյուսիս-արևմտյան Ռուսաստանի խոշոր արդյունաբերական կենտրոն։ Բեռնաշրջանառությամբ Տալլինի նավահանգիստը 4-րդն էր (Պետերբուրգից, Ռիգայից, Օդեսայից հետո) Ռուսաստանում։

1897 թվականին Տալլինն ուներ ավելի քան 64,5 հազար բնակիչ, 1900 թվականին խոշոր արդյունաբերության մեջ զբաղված էր շուրջ 6 000 բանվոր։

1918 թվականի փետրվարի 24֊ից եղել է նորանկախ Էստոնիայի հանրապետության, 1940 թվականից՝ Էստոնիայի ԽՍՀ֊ի մայրաքաղաք։

1941 թվականին քաղաքը գրավել են գերմանացիները, որի ընթացքում շատ ազգայնական էստոնացիներ համագործակցել են նացիստների հետ։ 1944 թվականի խորհրդային կարգերի վերականգումից հետո, ճնշվել ու վտարվել է քաղաքի բնակչության զգալի մասը, փոխարենը վերաբնակեցվել են ռուսներ։ ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ ռուսները կազմում էին բնակչության գրեթե կեսը։

Ներկայում, նրանք բնակչության մեկ երրորդն են։

Քաղաքի համայնապատկերը

Վարչատարածքային բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տալլինի վարչական շրջանները
Շրջան Տարածք Բնակչություն
(2016 հունիսի 1)
1. Հաբերթսի 18.6 կմ² 44,406
2. Կեսկլին (կենտրոն) 28.0km² 60,591
3. Կրիստինե 9.4 կմ² 32,636
4. Լանսմաե 30.0 կմ² 119,012
5. Մուստամե 8.0 կմ² 67,352
6. Նիմմե 28.0 կմ² 39,394
7. Պիրիտա 18.7 կմ² 18,150
8. Պոհյա-Տալլին 17.3 կմ² 59,409

Տեղի պետական նպատակների համար, Տալլինը բաժանված է 8 վարչատարածքային շրջանների: Շրջանները կառավարում են տվյալ տարածքում գտնվող քաղաքային հաստատությունները:

Յուրաքանչյուր շրջանի կառավարողներին ղեկավարում է ավագը (էստ․՝ linnaosavanem): Ավագը նշանակվում է քաղաքային իշխանության կողմից, քաղաքապետի ընտրության ժամանակ և Վարչական խորհրդի հետ համաձայնեցնելով: Վարչական խորհրդի ֆունկցիան նրանում է, որ Քաղաքային իշխանությանը և Քաղաքի խորհրդի հանձնաժողովին օգնի շրջանների կառավարության մեջ:

Հետագայում շրջանները կբաժանվեն թաղամասերի (էստ․՝ asum): Նրանց անունները և սահմանները պաշտոնապես սահմանված են: Ներկա ժամանակ Տալլինում կա 84 թաղամաս:[15]

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնթիկ փոքրամասնության մեծագույն խմբերը[16]
էնթիկ փոքրամասնության բնակչությունը (2015)  %
Ռուսներ 151,122 36.52
Ուկրաինացիներ 11,794 2.85
Բելառուսներ 6,173 1.49
Ֆիններ 2,071 0.50
Հրեաներ 1,510 0.36
Թաթարներ 1,045 0.25
Լիտվացիներ 827 0.20
Լեհեր 769 0.19
Լատվիացիներ 662 0.16
Գերմանացիներ 518 0.13

2016 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ Տալլինի բնակչությունը կազմում է 440,950 մարդ:[17]

Համաձայն Եվրոստատի, 2004-ին Տալլինը ունեցել է ամենաշատ թվով ոչ-ԵՄ-ի անդամ ազգություններ բոլոր ԵՄ-ի ազգերի մեջ:[18] Էնթիկ Էստոնացիները կազմում են բնակչության 55%-ը:

Տալլինի պաշտոնական լեզուն էստոներենն է: 2011-ին 206,490 (50.1%) մարդ խոսում էր էստոներեն, ինչպես մայրենի լեզու և 192,199 (46.7%) մարդ՝ ռուսերեն, ինչպես մայրենի լեզու: Մյուս օգտագործվող լեզուններն են Ուկրաիներենը, Բելառուսերենը և Ֆիններենը:[19]

Տարի 1372 1772 1816 1834 1851 1881 1897 1925 1959 1989 2000 2005 2015 2016
Բնակչություն 3,250 6,954 12,000 15,300 24,000 45,900 58,800 119,800 283,071 478,974 400,378 401,694 438,569 440,043

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տալլինի տեխնոլոգիական համալսարանի շինությունները

Բարձրագույն կրթության և գիտական հաստատություննում ներառվում է՝

Տուրիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Օլաֆի եկեղեցի ենթադրվում է, որ այն 1549-ից 1625-ը եղել է աշխարհի ամենաբարձր շինութունը
Ստենբոկի տունը վերին քաղաքում, այն Էստոնիայի կառավարության նստավայրն է
Տեսարան Վերին քաղաքից

Տալլինի գլխավոր տեսարշան վայրերը տեղակայված են Տալլինի հին քաղաքում (բաժանվում է այն "ստորին քաղաքի" և վերին քաղաքի), որը հեշտությամբ կարելի է ոտքով ամբողջությամբ շրջել: Քաղաքի արևելյան մասերը՝ Պիրիտան, Կադրիորգը նույնպես համարվում է տեսարժան վայր և Ռոկկա-ալ-Մարեում գտնվող Էստոնական բաց երկնքի տակ գտնվող թանգարանը պահպանում է Էստոնիայի գյուղական մշակույթի և ճարտարագիտության տեսակետները:

Վերին քաղաք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վերին քաղաք (Տալլին)

Մի ժամանակ այս տարածքը եղել է առանձին քաղաք և եղել այն իշխանության նստավայրը, որը ղեկավարում էր Էստոնիան: Բլրից երևում է իրեն \րջապատող բոլոր թաղամասերը: Հիմնական տեսարժան վայրերից են միջնադարյան Տոոմպեա ամրոցը, Ռուս Ուղղափառ Ալեքսանդր Նևսկու տաճարը և լյութերական Սբ․ Մարիայի մայր տաճարը (էստ․՝ Toomkirik):

Ստորին քաղաք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սա Եվրոպայի լավ միջնադարյան քաղաքներից մեկն է և իշխանությունը դեռ շարունակում է վերականգնումը: Հիմնական տեսարժան վայրերից են Ռատուշայի հրապարակը (էստ․՝ Raekoja plats ), քաղաքի պատը և աշտարակները (մասնավորապես "Կիկ ին դե կեկ") ինչպես նաև մինադարյան եկեղեցիներից են Սուրբ Օլաֆի եկեղեցին, Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցի:


Պիրիտա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ափամերձ շրջանը գտնվում է Կատրիորգի հյուսիս-արևելքից 2 կիլոմետր հեռավորության վրա: Պիրիտայի երկու կիլոմետրը զբաղեցնում է բուսաբանական այգին և Տալլինի հեռուստաաշտարակը:

Միջազգային հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տալլինը մասնակցում է միջազգային քաղաքների մտերմացման նախագծերում, որպեսզի ստեղծի լավ միջազգային հարաբերություններ:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «В Таллинне сохраняется положительный прирост населения»։ Tallinn.ee։ 3.09.2013։ Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 11–ին 
  2. «Tallinna Ülikool Informaatika»։ Վերցված է 29 January 2015 
  3. Fasman, The Geographer's Library, pp.17
  4. Terras, Victor (1990). Handbook of Russian Literature. Yale University Press. էջ 68. ISBN 978-0-300-04868-1. https://books.google.com/books?id=VjKh2gkCudAC&pg=PA68&dq. 
  5. The Esthonian Review. University of California. 1919. https://books.google.com/?id=-D9DAAAAIAAJ&q=%22the+old+Russian+name+for+Reval+has+been+retained+(Kolyvan+from+Kalev)%22&dq=%22the+old+Russian+name+for+Reval+has+been+retained+(Kolyvan+from+Kalev)%22. 
  6. Fasman, Jon (2006). The Geographer's Library. Penguin. էջ 17. ISBN 978-0-14-303662-3. https://books.google.com/books?id=bE2oerrW_IkC&pg=PA17&dq. 
  7. Կաղապար:Da iconIn 1219 Valdemar II of Denmark, leading the Danish Fleet in connection with the Livonian Crusade, landed in an Estonian town of Lindanisse
  8. «Salmonsens Konversations Leksikon»։ Runeberg.org։ 19 January 2012։ Վերցված է 20 May 2012 
  9. Կաղապար:De icon Reval's ältester Estnischer Name Lindanisse, Verhandlungen der gelehrten estnischen Gesellschaft zu Dorpat. Band 3, Heft 1. Dorpat 1854, p. 46–47
  10. Wieczynski, Joseph (1976). The Modern Encyclopedia of Russian and Soviet History. Academic International Press. էջ 230. ISBN 978-0-87569-064-3. 
  11. Ransome, Arthur (1923). "Racundra's" First Cruise. B.W. Huebsc. https://books.google.com/books?q=%22The+old+giant+Kalev+died+here+at+Reval%2C+and+Linda+heaped+stone+after+stone+upon+his+grave+and+so+made+that+proud+hill%22&btnG=Search+Books. 
  12. Singer, Nat A.; Steve Roman (2008). Tallinn In Your Pocket. In Your Pocket. էջ 11. ISBN 0-01-406269-0. https://books.google.com/books?id=PZdt1EnuafsC&pg=PA13&dq. 
  13. Young, Jekaterina (1990). Russian at Your Fingertips. Routledge. էջ 100. ISBN 0-415-02930-9. https://books.google.com/books?id=rve6qRtMPYUC&pg=RA1-PA100&dq. 
  14. [1]
  15. 01.01.2015
  16. http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=../I_Databas/Population/01Population_indicators_and_composition/04Population_figure_and_composition/&lang=1
  17. «Tallinna elanike arv» [Number of Tallinn residents] (Estonian)։ Tallinn city government։ 1 June 2016։ Վերցված է 14 June 2016 
  18. Eurostat (2004). Regions: Statistical yearbook 2004. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. էջ 115/135. http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-AF-04-001/EN/KS-AF-04-001-EN.PDF. 
  19. «Tallinn arvudes / Statistical Yearbook of Tallinn» (PDF) (Estonian, English)։ Tallinn City Council։ 3 August 2011։ Վերցված է 1 April 2012 
  20. Korolczuk Dariusz (12 January 2010)։ «Foreign cooperation – Partner Cities»։ Bialystok City Council։ City Office in Białystok։ Վերցված է 22 March 2013 
  21. Tallinn City Council։ «Sõlmiti koostöökokkulepe Tallinna Kesklinna Valitsuse ja Carcassonne’i linna vahel»։ Վերցված է 15 February 2013 
  22. http://www.citypaper.lv/dartford_tallinn-s_twin_town/
  23. https://visit.gent.be/en/twin-towns?context=tourist
  24. «Twin Towns – Graz Online – English Version»։ graz.at։ Վերցված է 5 January 2010 
  25. «Groningen – Partner Cities»։ 2008 Gemeente Groningen, Kreupelstraat 1,9712 HW Groningen։ Վերցված է 8 December 2008 
  26. Hassinen Raino։ «Kotka – International co-operation: Twin Cities»։ City of Kotka։ Վերցված է 22 October 2013 
  27. «Vänorter» (Swedish)։ Malmö stad։ Վերցված է 6 November 2013 
  28. «Twin cities of Riga»։ Riga City Council։ Վերցված է 27 July 2009 
  29. «Vilniuse sõpruslinnad» (Estonian)։ 2002–2009 Tallinn։ Վերցված է 12 September 2009 


ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ Flag of Europe.svg

Աթենք  · Ամստերդամ · Բեռլին  · Բրատիսլավա  · Բրյուսել  · Բուդապեշտ  · Բուխարեստ  · Դուբլին  · Վալետա  · Վարշավա  · Վիենա  · Վիլնյուս  · Կոպենհագեն  · Լիսաբոն  · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ  · Մադրիդ  · Նիկոսիա  · Փարիզ  · Պրահա  · Ռիգա · Հռոմ  · Սոֆիա  · Ստոկհոլմ  · Տալլին  · Հելսինկի