Վալետա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Վալետա
BeltValletta
Դրոշ Զինանշան
Flag of Valletta, Malta.svg Valletta coa.svg

View of the Old Walled City of Valletta and its harbor. Malta, Mediterranean Sea.jpg
Կոորդինատներ: 35°53′52″ հս․ լ. 14°30′45″ ավ. ե. / 35.89778° հս․. լ. 14.51250° ավ. ե. / 35.89778; 14.51250
Երկիր Մալթա Մալթա
Հիմնադրված է XVI դար թ.
Մակերես 0.8 կմ²
ԲԾՄ 56±1 մետր
Պաշտոնական լեզու Մալթերեն
Բնակչություն 9.000 մարդ (2011)
Խտություն 7,491 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Մալթացիներ
Կրոնական կազմ Քրիստոնեություն
Տեղաբնականուն վալետացի
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ 356
Փոստային ինդեքսներ VLT
Վալետան
Պաշտոնական կայք cityofvalletta.org (անգլ.)
##Վալետա (Մալթա)
Red pog.png

Վալետան, կամ Լա Վալետան (մալթ.՝ Belt Valletta, անգլ.՝ Valletta) Մալթայի Հանրապետության մայրաքաղաքն է, երկրի տնտեսական և քաղաքական կենտրոնը[1]։ Անվանումը ստացել է մագիստրոս Ժան Պարիզո դե լա Վալետի անունից, որը հիմնադրել և պաշտպանել է քաղաքը օսմանցիներից:

Զարգացման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալթա կղզու ափերը ներկայացնում են ոլորուն գիծ՝ կտրատված հարմարավետ շատ խորշերով: Աշխարհագրական այս առանձնահատկությամբ է բացատրվում այն հանգամանքը, որ այժմյան Վալետայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս մ.թ.ա.9-րդ դարից, երբ կղզին գաղութացրել են փյունիկեցիները: Դարերի ընթացքում Մալթան ձեռքից ձեռք է անցել. մ.թ.ա.7-րդ դարում այն պատկանում էր հույներին, մ.թ.ա 6-րդ դարից՝ Կարթագենին, մ.թ. 218 թվականից՝ Հռոմին: Այնուհետև այն գրավեցին վանդալները, որոնց փոխարինեցին բյուզանդացիները, իսկ 869 թվականին՝ արաբները: Նորմանները, ովքեր 11-րդ դարում Մալթան միացրին Սիցիլիային, դարձան կղզու վերջին տերերը՝ 16-րդ դարի սկզբին այն նվիրելով Մալթայի օրդենին:

Վալետայի պատմությունն սկսվում է այն պահից, երբ մալթացի ասպետների բազում ջոկատներ Ժան դե Լա Վալետի գլխավորությամբ հետ մղեցին Սուլեյման Iի ղեկավարությամբ արշիպելագը նվաճելու եկած թուրքական զորքերին: Մալթայի բնակիչների համար հաղթանակը բավական ծանր եղավ, որն էլ հանգեցրեց այն գաղափարին, որ քաղաքը պետք է ամրացնել թշնամու հետագա հարձակումներից պաշտպանվելու համար:

Մալթայի օրդենի մագիստրը 1566 թվականի մարտի 28-ին անձամբ առաջին քարը դրեց նոր քաղաքի հիմքում: Քրիստոնեական ողջ աշխարհի առատ նվիրաբերումների շնորհիվ՝ շինարարական աշխատանքները մեծ արագությամբ զարգացան: Շինարարությունը ղեկավարում էր իտալացի ճարտարապետ Ֆրանչեսկո Լապարելին, որը ողջ Եվրոպայի քաղաքաշինության մեջ առաջին անգամ հնարավորություն ստացավ ամեն ինչ անել ճարտարապետական նորմերի և օրենքների համաձայն: Մշակվեց կեղտաջրերի հեռացման և աղբահանության հատուկ համակարգ, ինչը թույլ տվեց աշխատանքներն իրականացնել առանց շինարարական աղբի կուտակման: Փողոցները նախագծվել էին այնպիսի եղանակով, որ ծովից փչող բրիզը, ամենուր թափանցելով, մաքրում էր օդը՝ ստեղծելով օդորակիչի էֆեկտ:

Անմիջապես ստեղծվեց քաղաքի նախագծման բաժին, որը գործում է մինչ օրս: Բաշինը որոշել էր քաղաքի տները կառուցել մեկ գծով, դրանց անկյունները զարդարել քանդակներով, իսկ բակում ջրհոր կառուցել՝ անձրևաջրերը հավաքելու համար: Արգելված էր այգիներ հիմնել տների առաջ:

Տների և հասարակական շինությունների ստեղծմանը զուգահեռ՝ մայրաքաղաքի շուրջը ստեղծվեցին պաշտպանական կառույցներ: Հինգ տարվա ընթացքում այդ աշխատանքներն ավարտվեցին: Փորվեցին նաև խոր խրամներ՝ առանձնացնելով Վալետան կղզու հիմնական մասից: Խրամների երկարությունը կազմում էր 1000, խորությունը՝ 18, իսկ լայնությունը՝ 20 մետր:

1570 թվականից քաղաքի շինարարությունը շարունակեց Լապարելիի աշակերտ Ջերոլամո Կասարը: Նրա ղեկավարությամբ քաղաքում կառուցվեցին պալատներ և եկեղեցիներ: Վալետայում զարգանոմ էին առևտուրը, արհեստներն ու արվեստը: Վալետայի զարգացմանը նպաստեց և այն հանգամանքը, որ օրդենի ասպետները, ազատվելով թուրքական նվաճումների սպառնալիքներից, սկսեցին հոգալ սեփական հարմարավետ կյանքի մասին և կառուցեցին շքեղ առանձնատներ ու պալատներ:

1798 թվականին ասպետները, կորցնելով մարտական ոգին և կարգուկանոնը, չկարողացան , ավելի շուտ չուզեցին պայքարել Նապոլեոնի զորքերի դեմ: Ընդհակառակը, նրանցից շատերը, ֆրանսիական արմատներ ունենալով, ոգևորությամբ ընդունեցին կայսրին: Ասպետների այսպիսի դիրքորոշումը հնարավորություն տվեց քաղաքին խուսափելու ավերումից: 1800 թվականին Վալետան ամբողջ կղզու հետ անցավ անգլիացիների ձեռքը և մնաց նրանց տիրապետության տակ մինչև 1974 թվականը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքը լուրջ վնասներ կրեց գերմանացիների ռմբակոծության հետևանքով: 1974 թվականի Վալետան դարձավ անկախացած Մալթայի Հանրապետության պաշտոնական մայրաքաղաքը:

Բնական պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վալետայի ափամերձ թաղամասի տեսարան

Վալետան գտնվում է Մալթա կղզու հյուսիս-արևմտյան մասի՝ ժեռուտ թերակղզու վրա՝ Միջերկրական ծովի բնական երկու նավահանգիստների միջև՝ Մարսամշետ և Գրանդ Հարբոր: Քաղաքի փողոցների մի մասը ձգվում է Սկիբերաս լեռան լանջերով: Քաղաքում իշխում է միջերկրածովյան կլիման, որն աչքի է ըմկնում շոգ, չոր ամառներով (հուլիսին ջերմաստիճանը հասնում է +36°-ի) և մեղմ, անձրևոտ ձմեռներով (ջերմաստիճանը չի իջնում +4°-ից): Տեղումների տարեկան քանակը 550 մմ է: Քաղաքում, ինչպես և երկրում, գետ չկա: Ստորգետնյա ջրերը մասամբ աղի են. այդ պատճառով բնակչությունը ստիպված է հավաքել անձրևաջուրը գյուղատնտեսական նպատակներով: Բուսականությունն աղքատ է, հիմնականում՝ թփուտային: Բույսերի որոշ տեսակներ օգտագործվում են դեղորայքի և օծանելիքի արտադրության մեջ:

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Վալետա
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
բացարձակ առավելագույնը (°C) 22,2 26,7 33,5 29,1 35,3 40,1 42,7 43,8 37,4 34,5 28,2 23,9 43,8
միջին առավելագույնը (°C) 15,5 15,5 17,2 19,7 24,0 28,4 31,4 31,6 28,4 24,9 20,5 17,0 22,8
միջին ջերմաստիճանը (°C) 12,6 12,4 13,7 15,9 19,6 23,7 26,5 27,0 24,5 21,4 17,5 14,2 19,1
միջին նվազագույնը (°C) 10,5 10,1 10,9 12,7 15,6 19,1 21,5 22,3 20,6 18,1 14,8 12,0 15,7
բացարձակ նվազագույնը (°C) 1 0,6 1,4 4,4 7,0 11,0 15,0 13,0 12,8 8,0 6,0 3,7 0,6
տեղումների քանակը (մմ) 89,0 61,3 40,9 22,5 6,6 3,2 0,4 7,0 40,4 89,7 80,0 112,3 553,3
Աղբյուր՝ [1] (ռուսերեն)

Բնակչություն, լեզու, կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վալետան ունի մոտ 9.000 բնակիչ, որոնք հիմնականում մալթացիներ են՝ հետնորդները փյունիկեցիների, ովքեր հնում գաղութացրել էին Մալթան:

Քաղաքի բնակիչները խոսում են երկու լեզվով՝ անգլերեն և մալթերենՙ: Մալթերենը արաբերենի մի բարբառ է, որն իր վրա է կրել իտալերենի, մասնավորապես՝ սիցիլական բարբառի ազդեցությունը:

Բնակչության մեծ մասը դավանում է կաթոլիկություն:

Մշակութային նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ. Դիմեխի հուշարձանը

Վալետայի գլխավոր փողոցը՝ Հանրապետության փողոցը, որն իր անունը ստացել է 1974 թվականին, անցնում է կենտրոնով, քաղաքը կիսում երկու մասի և ավարտվում Սուրբ Էլմոյի ամրոցի մոտ, որը Վալետան պաշտպանող գլխավոր ամրոցներից է եղել: Մեր օրերում ամրոցում տեղակայված է ռազմական թանգարանը: Հանրապետության փողոցի շինությունները հարավեվրոպական ոճի վառ օրինակներ են:

Քաղաքի դարպասները բերում են Ազատության հրապարակ, որտեղ աջից գտնվում է Սենտ Ջեյմս Կավալյերի աշտարակը. անմիջապես նրա մոտ գտնվում է Օբերժ դե Կաստիլ (ֆր.՝  Auberge de Castille, բառացի՝ կաստիլական պանդոկ) ասպետական ապարանքը, որը Մալթայի վարչապետի նստավայրն է: Ազատության հրապարակի դիմաց Պալացո Ֆերերին է՝ իտալական դասական ոճով կառուցված ամենագեղեցիկ պալատներից մեկը: Փոքր-ինչ հեռվում արքայական օպերայի շենքն է: Օբերժ դե Պրովանսի շենքը, որը կառուցվել է 1574 թվականին անգլիական կառավարման ժամանակ, Մալթայի հասարակական կյանքի կենտրոնն էր և կոչվում էր Յունիոն ակումբ: Այժմ այդտեղ գտնվում է հնագիտության ազգային թանգարանը:

Քաղաքի կենտրոնական՝ Հանրապետության փողոցը

Հանրապետության փողոցը հատում է մի քանի հրապարակներ: Դրանցից մեկում՝ Պալատների հրապարակում է գտնվում Մեծ մագիստրի ապարանքը, որը կառուցվել է 1570-ից 1580 թվականներին: Այժմ այդ շենքում են գտնվում նախագահի նստավայրը և Մալթայի Հանրապետության խորհրդարանը: Պալատի սրահների մի մասը բաց է զբոսաշրջիկների համար:

Վալետայում է գտնվում ամբողջ հանրապետության միակ համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1769 թվականին և համաշխարհային ճանաչում ունի բժշկական գիտությունների դասավանդման ասպարեզում: Քաղաքում է գտնվում նաև կղզու անգլիկան առաջին եկեղեցին՝ Սուրբ Պետրոսի տաճարը:

Քաղաքի տեսարժան վայրերից են Կասա-Ռոսա-Պիկոլան՝ Մալթայում վերջինը կառուցված պալատներից մեկը, և քաղաքի ամենահին եկեղեցիներից մեկը՝ ճիզվիտների եկեղեցին:

Վալետան հռչակվել է 2018 թվականի՝ Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք[2]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Атлас мира. Роскартография, 2010. ISBN 978-5-85120-295-7
  2. «Valletta - European Capital of Culture 2018» 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ Flag of Europe.svg

Աթենք  · Ամստերդամ · Բեռլին  · Բրատիսլավա  · Բրյուսել  · Բուդապեշտ  · Բուխարեստ  · Դուբլին  · Վալետա  · Վարշավա  · Վիենա  · Վիլնյուս  · Կոպենհագեն  · Լիսաբոն  · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ  · Մադրիդ  · Նիկոսիա  · Փարիզ  · Պրահա  · Ռիգա · Հռոմ  · Սոֆիա  · Ստոկհոլմ  · Տալլին  · Հելսինկի