Երևան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Crystal Clear action bookmark doubt.svg Այս հոդվածը թեկնածու է ներկայացվել Ցուցափեղկի համար։ Գրանցված մասնակիցները կարող են քվեարկել մեկ ամսվա ընթացքում։
Քաղաք
Երևան
Էրեբունի
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Yerevan coll mix.jpg
40°11′00″ հս. լ. 44°31′00″ ավ. ե. / 40.183333° հս. լ. 44.516667° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Ներքին բաժանում 12 համայնք
Քաղաքապետ Տարոն Մարգարյան
Հիմնադրված է մ.թ.ա. 782
Այլ անվանումներ Էրեբունի, Էրիվան[1]
Մակերես 227 քառ. կմ կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 1000 մ
Կլիմայի տեսակ բարեխառն ցամաքային
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 1,060,138[2] մարդ (2011թ)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն երևանցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (10)
Փոստային ինդեքսներ 0001—0099
ISO 3166-2|ISO 3166-2 կոդ AM.ER
Պաշտոնական կայք www.yerevan.am
##Երևան (Հայաստան)
Red pog.png

Երևան, Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Գտնվում է Արարատյան դաշտում՝ Արաքսի վտակ Հրազդան գետի ափին։ Բնակչության քանակով 2013 թվականի ապրիլի դրությամբ կազմում է 1 067.0 միլիոն մարդ[3] , Հայաստանի խոշորագույն քաղաքն է։ Երևանը Հայաստանի մայրաքաղաքն է 1918 թվականից և 12-րդն է Հայաստանի պատմության ընթացքում[4]։ Երևանը ոչ միայն Հայաստանի, այլև համայն հայության կենտրոնն է։

Երևանը հիմնադրել է Ուրարտուի թագավոր Արգիշտի ԱՄ.թ.ա. 8-րդ դարում[5]։ Երևանը Հռոմից հին է 29 տարով։ Քաղաքի տեղանվան ծագման հետ կապված կան շատ վարկածներ, մասնավորապես ըստ ժողովրդական ավանդության, Երևանը կապվում է Նոյի անվան հետ, իբր Նոյն է այդպես կոչել առաջին ջրհեղեղից հետո երևացող ցամաքը[6]։ Միջնադարում քաղաքը մտել էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի մեջ՝ Կոտայք գավառի սահմաններում[7]։ 2018 թ., երբ կլրանա հայոց պետականության 100–ամյակը, Երևանը կդառնա 2800 տարեկան։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 2012 թ. Գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք ընտրվել է Երևանը[8]։

Բովանդակություն

Անվան ծագումնաբանություն և հիշատակումեր[խմբագրել]

Հայ մատենագիրները Երևանի անվան ծագումը երկար ժամանակ կապել են Նոյյան տապանի աստվածաշնչյան ավանդության հետ. իբրև երբ Նոյի տապանը կանգ է առել Արարատի գագաթին, և Նոյը, ջրհեղեղից հետո տեսնելով առաջին ցամաքը, որն ապագա Երևանի կառուցման վայրն էր, գոչել է` երևա՜ց (այստեղից էլ` «Երևան» անվանումը):

Առավել տարածված է այն տեսակետը, որ «Երևան» անունը կապված է էրեբունի բերդաքաղաքի անվան հետ: Սակայն կան նաև այլ տեսակետներ. դրանցից մեկի համաձայն` հիմնադրված նոր բնակավայրի անվանակոչման համար Արգիշտի Ա-ն կամ օգտագործել է տարածքում եղած ու նրան հայտնի հնագույև այլ բնակավայրի անուն, կամ կոչել է «երի» կամ «արի» ցեղի (երկրի) անունով: Հայկական լեռնաշխարհից ու շրջակա տարածքներից հեռացած հնդեվրոպացիների նախնիները` արիական ցեղերը, հիշում են իրենց` արի ցեղին պատկանելու փաստը և գրավոր աղբյուրներում նշում են այդ մասին (հնդկական վեդաներ, իրանական «Ավեստա», պարսից Դարեհ Ա-ի Բեհիսթունյան արձանագրություն):

Երևանը հիշատակվում է 3-րդ դարի սոդդիական-մանիքեական տեքստում, որտեղ նշվում է, որ քրիստոնեական համայնքի կողքին Մանիի (պարսիկ նկարիչ, մանիքեության հիմնադիրը) աշակերտներից մեկը Երևանում հիմնել է մանիքեական համայնք:[9]

Վանի թագավորության անկումից հետո Երևանի շուրջ 1000-ամյա պատմության մասին հայ մատենագրական աղբյուրները լռում են: Երևանը կրկին հիշատակվում է 7-րդ դարում` «Գիրք թղթոցի» մեջ: Պատմիչ Սեբեոսը վկայում է, որ արաբական արշավանքների ժամանակ Երևանը վաճառաշահ ու այգեշատ քաղաք էր:

Պատմություն[խմբագրել]

Urartian Tablet03.jpg
Պերսեպոլիսի բարձրաքանդակներ. հայի պատկերը
Ավանի տաճարի ավերակները. 5-րդ դ.

Երևանն աշխարհի հնագույն քաղաքներից է: Հնագիտական պեղումներով պարզվել է, որ մարդն այստեղ ապրել է տասնյակհազարավոր տարիներ առաջ: Քաղաքի տարածքում տարբեր ժամանակաշրջաններում առաջացել և զանազան պատճառներով կործանվել են բազմաթիվ բնակավայրեր։ Ժամանակագրական առումով` քաղաքի տարածքի հնագույն բնակավայրը Երևանյան կամ Հրազդանյան քարայրն է (Երևանյան լճի մոտ` Հրազդան գետի ձախ ափին), որի հնագույն, ստորին շերտը (4-5 մշակութային շերտ) թվագրվում է մուստերյան շրջանով (10-3,5 հազարամյակ առաջ): [9]

Ուրարտական շրջան[խմբագրել]

Ուրարտական քաղաք Էրեբունին հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թվականին։ Ըստ Վանում գտնված սեպաձև տարեգրության՝ ուրարտական արքա Արգիշտի Ա-ն իր թագավորության 5-րդ տարում կառուցեց Էրեբունի քաղաքը։ 1950 թվականին Արին-Բերդի բլրի վրա գտած մի սալաքարի վրա արված գրությունը թույլ է տալիս նույնականացնել Էրեբունի և Երևան քաղաքները։ Սալաքարի վրա գրված է. «Խալդի աստծո զորությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի՝ ի հզորություն Բիայնիլի երկրի և ի սարսափ թշնամի երկրների։ Հողը ամայի էր, ձեռնարկեցի այստեղ հզոր գործեր...»[10]։ Արգիշտին այստեղ է բնակեցնում 6600 հայ զինվորների՝ իրենց ընտանիքներով։ Մեկ դար անց Ռուսա Բ արքան Երևանի հարավային մասում հիմնադրեց Թեյշեբաինի ամրոցը։ Այն ավերվեց սկյութների կողմից Ուրարտուի անկման տարիներին (մ.թ.ա. 590-ական թթ.)։

Աքեմենյան շրջան[խմբագրել]

Աքեմենյանների (հին պարսկերեն՝ Հախամանիշտիյա) կամ Արյաց Տերությունը Հին Աշխարհի պետություններից մեկն էր (մ.թ.ա. 553 - 330 թթ.) Ասիայի, մասամբ՝ Եվրոպայի և Աֆրիկայի տարածքներում։ Տերության գլուխ կանգնած էր Աքեմենից և նրան ազգակից Արշամից ու Արի-Արամից ծագած գահատոհմը։ Հայաստանը այս պետության մեջ մտնում էր որպես 13-րդ սատրապություն։ Հետագայում այն բաժանվում է 2՝ հյուսիսային ու հարավային հատվածների, համապատասխանաբար Էրեբունի և Վան կենտրոններով։ Էրեբունու բերդում գտնվել են միլեթական մետաղադրամներ՝ հատած մ.թ.ա. 478 թ.։ Հավանաբար այդ ժամանակ էլ հայերեն Էրեբունին սկսեցին արտասանել Էրեվունի։[11]

Հայոց թագավորության շրջան[խմբագրել]

Մ.թ.ա. 330 թ. վերականգնվում է հայոց անկախ պետականությունը։ Դեռ VI դ. հիմնված Երվանդունիների թագավորական տոհմը (մ.թ.ա. 580 - 201 թթ.) վերստին բազմում է հայոց գահին։ Նրան փոխարինելու է գալիս Արտաշեսյանների դինաստիան (մ.թ.ա. 190 - 1 թթ.)։ Հայ թագավորները հրաժարվում են պարսկական նախկին վարչական կենտրոններ Վանից ու Էրեբունուց։ Հայոց պետության կենտրոնը տեղափոխվում է Արարատյան դաշտ։ Էրեբունուց ոչ հեռու կառուցվում են մայրաքաղաքներ Արմավիրը, Երվանդաշատը, Արտաշատը, իսկ Արշակունիների հարստության (66 - 428 թթ.) ժամանակ՝ Վաղարշապատը և Դվինը։ Էրեբունին վերջնականապես զրկվում է վարչաքաղաքական կենտրոնի կարգավիճակից։

Հայոց թագավորության շրջանում Երևանի մասին հիշատակում եղել է միայն III դարի մանիքեական տեքստում, որից պարզ է դառնում, որ Մանի մարգարեի աշակերտներից մեկը քրիստոնեական համայնքի հարևանությամբ հիմնադրել է մանիքեական համայնք։ Ըստ արձանագրության Երևանը կառավարում էր ինչ-որ միապետ։ V դ. կառուցվել է երևանյան ամենահին եկեղեցիներից մեկը՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, որը քանդվել է 1931 թ.։[11]

Արաբական շրջան[խմբագրել]

Երևանն առաջին անգամ հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում է VII դարի սկզբներին՝ Դվինի եկեղեցական ժողովի առնչությամբ[12] VII դարում Արաբական թերակղզում ստեղծվում է Արաբական խալիֆայությունը։ Այն հիմնվում է արաբների ընդունած նոր կրոնի՝ իսլամի շնորհիվ, և արագորեն դառնում աշխարհի՝ մինչ այդ եղած պետություններից ամենախոշորն ու զարգացածը։ 658 թ. արաբները գրավում են Երևանը[13]։ Իսկ 850թ. Հայոց իշխան, ապագա թագավոր Աշոտ Բագրատունին ազատագրում է Երևանը Դվինի ամիրայի զորքերից և միացնում իր կալվածքներին։ Այդ ժամանակ էլ կառուցվում է Երևանի նոր բերդը՝ Հրազդան գետի ափին։ Երևանը սկսում է զարգանալ որպես հայկական միջնադարյան քաղաք։

Թյուրքական ցեղերի շրջան[խմբագրել]

XI դ. Մերձավոր Արևելք են թափանցում զանազան թյուրքական ցեղեր՝ սելջուկները, մոնղոլները, թաթարները, ավելի ուշ՝ թուրքմենները և օղուզները։ Ճիշտ է, Զաքարյան իշխանները Վրաց թագավորության շնորհիվ ժամանակավորապես ազատագրում են Արևելյան Հայաստանը, բայց թյուրքական ցեղերը թողնում են իրենց անդառնալի հետքը. Հայաստանի խոշոր քաղաքները ամայանում են կամ կործանվում։

Թուրքմենական կարակոյունլու ցեղերը միավորված էին Ամիր-Սաադի իշխանության ներքո։ Նրանք իրենց ցեղապետի անունով հետագայում կոչվեցին սաադլուներ։ XIV-րդ դ. վերջերին նրանք հիմնեցին Երևանի կուսակալությունը, որը Ամիր-Սաադի անունով հայերը կոչեցին Սաադի փոս կամ Սահաթափոս, իսկ օտարները՝ Չուխուր-Սաադ կամ Չուղուր-Սաադ[14][15]։ Այս անունը գործածական է եղել պարսկական ու թուրքական մատենագրության մեջ՝ թարգմանվելով որպես «Երջանիկ հովիտ»։ Կարակոյունլուներին փոխարինելու եկան ակկույունլու ցեղերը։ Բառացի նրանց անունները թարգմանվում էին որպես սև և սպիտակ ոչխար արածեցնողներ։

Երևանը՝ վարչաքաղաքական կենտրոն[խմբագրել]

Ժան Շարդեն, Երևանը 1672 թ.

Հայ ժողովուրդը XV-րդ դ. սկսած զուրկ էր պետականությունից Մեծ Հայքի տարածքում։ 1375թ. կործանվել էր հայկական վերջին պետականությունը՝ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունը[16]։ Անկում էին ապրել Բյուզանդական կայսրությունն ու Վրացական թագավորությունը[17] [18], ասպարեզից հեռացել դարավոր պատմություն ունեցող Բագրատունիները, Արծրունիներն ու Սյունիները[17][18]։ Վրաց Բագրատունիների հովանավորության տակ ստեղծված Զաքարյանների իշխանապետության օրոք առաջացած իշխանական տները՝ Օրբելյանները, Պահլավունիները, Պռոշյանները ևս հետզհետե անկում էին ապրում[17]։ Հայկական լեռնաշխարհով մեկ ցրված էին որոնք հայոց պետականության մնացորդները՝ մանրումիջին իշխանությունները[17], որոնք ի վիճակի չէին ղեկավարել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը սելջուկների, մոնղոլների, թուրքմենների դեմ[17][19]։ Դարի թերևս միակ լուսավոր իրադարձությունը 1441թ. Կիլիկիայից կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխումն էր Վաղարշապատ։ Եկեղեցին հայ ժողովուրդին համախմբում է իր շուրջ[17]։ 1440 թվականից Երևանը հանդիսանում է Հայաստանի վարչաքաղաքական, առևտրային և արհեստագործության կենտրոն[20]:

Երևանի կուսակալություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի կուսակալություն
Ghantar bazaar.jpg

Մերձավոր Արևելքի քաղաքական ասպարեզում հայտնվում են նորաստեղծ շահական Պարսկաստանն ու սուլթանական Թուրքիան[21][22]։ Հայաստանը ավելի քան 2 դար դառնում է թուրք-պարսկական պատերազմների թատերաբեմ։[18] 1502թ. թուրքմենական համանուն կուսակալության կամ Չուղուր-Սաադի տարածքի վրա[21][22][17] ձևավորվում է Երևանի կուսակալությունը (պարսկ.՝ بیگلربیگی ایروان‎ — Beglarbegi-e Īravān)։ Նրա տարածքը շուրջ 45,000 քառ. կմ էր՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգը՝ Արարատյան դաշտը, Շիրակը և Վանանդը, Արարատ և Արագած լեռները, Սևանի ավազանը, ինչպես նաև՝ Նախիջևանի հովիտը[21][18]։ Այժմ համապատասխանում է ՀՀ կենտրոնական հատվածին, բացի Արարատ լեռից և Կարսի մարզից, որոնք պատկանում են Թուրքիային[18], և Նախիջևանից, որը ինքնավար հանրապետություն է Ադրբեջանի կազմում[18]։

1582-1583թթ. օսմանյան հրամանատար Ֆարհադ փաշան գրավում է Երևանը և Հրազդանի ափին կառուցում Երևանի բերդը՝ շուրջ 1000-ամյա հայկական ամրոցի հիմքերի վրա[22]։ Այն արտաքուստ շրջապատված էր Գետառի ջրերով լցված խանդակով և հողե պաշտպանական շերտով։ Բերդի բնակիչները մուսուլմաններ էին՝ պարսիկներ, թուրքեր և քրդեր ՝ շուրջ 800 տուն։[21] Երևանի բերդը հաճախ վտանգ էր ներկայացնում Երևանի և շրջակա գյուղերի հայ բնակչությանը[21][18]։ 1604թ. Երևանը կրկին անցնում է Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Ամիրգունա խանի (1604-1628) օրոք կառուցվում է Երևանի պարիսպների երկրոդ գիծը։ 1603-1604թթ.Շահ-Աբբասի բռնագաղթի հետևանքով կուսակալության տարածքը ոչ միայն հայաթափվել էր, այլև ավելի քան կիսով չափ դատարկվել[21]. 300,000 բռնագաղթված հայերի փոխարեն վերաբնակեցված կամ արդեն հաստատված մուսուլմանների ընդհանուր քանակը չէր հասնում 100 հազարի։

17-րդ դ. վերջին Պարսկաստանում ճամփորդած նկարիչ Ժան Շարդենը պատմում է Երևանի բերդի մասին։ 1724թ. թուրքերը կրկին արշավում են Պարսկաստան, հայերը հերոսաբար պաշտպանվում են [18], սակայն երբ ավարտվում են սննդի և զենքի պաշարները, կուսակալը համաձայնության է գալիս թուրքական զորահրամանատարի հետ և բացում բերդի դարպասները[21]։ Թուրքերը հաշվեհարդար են տեսնում Երևանի փոքրաքանակ հայության հետ[18][23], և վերացնում Երևանի կուսակալությունը[22][17][18]։

Երևանի խանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի խանություն

Երևանի խանությունը (պարսկերեն՝ خانات ایروان‎ — Khānāt-e Īravān) միջնադարյան ավատատիրական կիսանկախ իշխանապետություն էր 1747-1828 թթ.։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 19,500 քառ. կմ՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արևմտյան շրջաններները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ և Արագած լեռները, Շիրակը, Սևանի ավազանը, Կոտայքը։ Հերթական թուրք-պարսկական պատերազմից հետո՝ 1603-1604թթ. Շահ Աբբաս Առաջինի հրամանով հայաթափված Երևանի նահանգ բնակվելու են գալիս փոքրաքանակ քրդական և թյուրքական ցեղեր։ Նրանք ոչ միայն տիրանում են հայկական բնակավայրերին, այլև վերանվանում են դրանք։

Երևանի խանությունը կիսանկախ վարչատարածքային միավոր էր, որն ուներ իր դրոշը, զորքը և հպատակները։ Այն բաժանված էր 15 մահալների՝ Աբովյանի (Կըրխբուլաղ), Ապարանի, Արարատի (Վեդիբասար), Արմավիրի (Սարդարապատ), Արտաշատի (Գառնիբասար), Ծաղկաձորի (Դարաչիչակ), Գեղարքունիքի (Գյոկչա), Աշտարակի (Կարբիբասար), Թալինի, Սուրմալուի և այլն։ Մահալներում կային մյուլքադար–հողատերեր՝ խաներ, բեկեր, հայ մելիքներն ու հայկական եկեղեցին։ Երևանի խաները հիմնականում թյուրքական ծագում ունեցող իշխող Ղաջարիների շահական դինաստիայից էին [24][25] [26][27]։

Երևանի բերդը արտաքուստ շրջապատված էր Գետառի ջրերով լցված խանդակով և հողե պաշտպանական շերտով։ Այստեղ կային երկու մզկիթներ, բաղնիք, շուկա և Սարդարի նշանավոր կառույցը՝ պալատը։ Զբաղեցնելով 7 հեկտար տարածություն՝ այն ամրացվել է 10.5-12 մետր բարձրութամբ երկշարք պարիսպներով [28]։ Երևանի բերդը կանգուն է մնացել ավելի քան 3 դար՝ Երևանի մզկիթների ու եկեղեցիների հետ ավերվելով 1920-ական թթ. վերջին [29]։ Երևան քաղաքը առանձին վարչական միավոր էր։ Այն կառավարում էր խանի նշանակած դարուղան (ոստիկանապետը)։ Նա իր իշխանությունը գործադրում էր յուզբաշիների (հազարապետների) և չաուշների (տասնապետների) միջոցով։ Երևանի թաղերի կարգ ու կանոնի պահպանումը, հարկերի բաշխումն ու հավաքումը իրականացնում էին թաղային ավագները՝ մելիքները։ Երևանում կար շուրջ 1000 խանութ, 8 մզկիթ, 7 եկեղեցի, 10 բաղնիք, 5 հրապարակ, 2 շուկա և 2 դպրոց-մեդրեսե։

Հայկական մարզ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական մարզ
Երևանի բերդի գրավումը 1827 թ.
Պարսկահայերի ներգաղթը 1828-30 թթ.

Հայկական մարզը 1828 - 1840թթ., (ռուս.՝ Армяская область) վարչական միավոր էր Ռուսական կայսրության կազմում։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 21.000 քառ. կմ՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արևմտյան շրջաններները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ և Արագած լեռները, Սևանի ավազանը, Կոտայքը և Նախիջևանը։ Հայկական մարզի տարածքի մեջ չեն մտել այնպիսի հայկական տարածքներ, ինչպիսիք էին Սյունիքը (Զանգեզուր), Արցախը (Ղարաբաղ), Գարդմանքը (Գանձակ), Շիրակը (Շորագյալ), Լոռին (Բորչալու), Տավուշը (Շամշադին) և Ջավախքը (Ախալքալաք)։[30]։

Հերթական թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ՝ 1603-1604թթ. պարսիկները Շահ Աբբաս Առաջինի հրամանով խանության բնիկ բնակչությանը՝ հայերին, գերեվարել էին Պարսկաստան։ Ավելի քան 300 հազար հայերի փոխարեն այստեղ բնակվելու էին եկել փոքրաքանակ քրդական և թյուրքական ցեղեր։ Այդ է պատճառը, որ երբ գեներալ Իվան Պասկևիչի գլխավորությամբ ռուսական զորքերը և հայ կամավորական ջոկատները 1827թ. հոկտեմբերի 1-ին ազատագրում են Երևանի բերդը, խանության 100.000 հպատակներից 23.000-ն էին ազգությամբ հայ[31]։ Հարևան Նախիջևանի խանությունում 50.000 բնակչից հայեր էին 12.000-ը։ Միան Արցախում և Սյունիքում էին հայերը շարունակում կազմել բացարձակ մեծամասնություն։ Արևելյան Հայաստանում հայ ժողովրդի գլխին կանգնած էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը[32]։

1828-1830թթ. Իրանից Հայաստան են տեղափոխվում 40-42 հազար, իսկ Թուրքիայից՝ 75-80 հազար հայեր։ Նրանց մի ստվար հատված հաստատվում է Հայկական մարզի տարածքում։ Մնացածները հաստատվում են Ռուսական կայսրությանը հպատակ հայկական տարբեր գավառներ՝ Ջավախք, Սյունիք, Արցախ, Գարդմանք։ Հայրենադարձությունը կազմակերպել էին ռուս դիվանագետ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը և հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցին։ Միաժամանակ Իրանից և Թուրքիայից Հայկական մարզ են տեղափոխվում այլ քրիստոնյաներ՝ հույներ և ասորիներ։ Ավելի ուշ Հայկական մարզի տարածք են ներգաղում հազարավոր ռուսներ։ Հայկական մարզի տարածքը լքում են բազմաթիվ թուրքեր և պարսիկներ։ Անդրկովկասում հայերի ընդհանուր թիվը հասնում էր 300.000-ի։ Երկար դարեր անց, հայերը վերջապես կարողացան հանգիստ շունչ քաշել և սեփական տարածքում ձեռնամուխ լինել ստեղծարար աշխատանքի։

Երևանի նահանգ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի նահանգ
Երևանի հին շուկան՝ Ղանթար
Երևանի Աստաֆյան, այժմ՝ Աբովյան փողոցը

Երևանի նահանգը, 1828 -1840թթ., (ռուս.՝ Эриванская губерния) վարչական միավոր էր Ռուսական կայսրության կազմում[22]։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 28,000 քառ. կմ[21]՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արևմտյան շրջաններները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ և Արագած լեռները, Շիրակը, Սևանի ավազանը, Կոտայքը և Նախիջևանը։ 1918 թ. Ռուսական կայսրության փլուզման արդյունքում Երևանի նահանգը Կարսի մարզի և Ելիզավետպոլի ու Թիֆլիսի նահանգների մի մասի հետ միացվել է Հայաստանի Հանրապետությանը՝ որպես նրա անբաժան մաս՝ Երևան մայրաքաղաքով[17]։

Երևանը արևելյան քաղաք էր՝ իր նեղ, ծուռումուռ փողոցներով, կավից ու մանր քարերով կառուցված տնակներով, շուկաներով ու բաղնիքներով, եկեղեցիներով ու մզկիթներով։ Երևանի փողոցների լայնությունը չէր գերազանցում 3-4 մետրը[33]։ Երկու կողմերով անցնում էին առուներ։ Քաղաքը ուներ մի շարք հայտնի քաղաքմասեր՝ բուն քաղաքը՝ Շահարը (պարսկերեն شهر՝ քաղաք), շուկան՝ Ղանթարը (պարսկերեն՝ կշեռք), Կոնդը կամ Ծիրանի թաղը, Ձորագյուղը, Նորքը, Շեն թաղը, Բուլվարը, Բերդը և այլն[17][33]։ 1832 թ. բացվել է Երևանի գավառական, 1837թ.՝ հոգևոր թեմական դպրոցները, 1850թ.՝ իգական ուսումնարանը[33]։ 1856թ. հաստատվում է քաղաքի առաջին հատակագիծը[17]։ 1860թ. Նորքում բացվում է ծխական դպրոց։ 1863 թ. բացվել է Աստաֆյան (այժմ՝ Աբովյան) փողոցը, մինչև դարավերջ՝ նաև զուգահեռ և ուղղահայաց այլ փողոցներ, որոնք կենտրոնում ստեղծել են տրանսպորտային ուղիների փոքրիշատե կանոնավոր ցանց[34]։ 1866թ. բացվում է Երևանի Գայանյան օրիորդաց ուսումնարանը, իսկ 1881թ.՝ Երևանի ուսուցչական սեմինարիան, այժմ՝ ԵՊՀ մասնաշենք։ 1881 թ. գործարկվում է Երևանի գարեջրի գործարանը, 1887 թ.՝ Թաիրյանի օղու, սպիրտի և գինու, 1892 թ.՝ հանքային ջրերի և օշարակի, 1893 թ.՝ Աֆրիկյանի և Գյուլազյանի, իսկ 1894 թ.՝ Սարաջևի գինու-կոնյակի գործարանները[12]։ 1890 թ. Թաիրյանի գործարանը գնել է ռուս ֆաբրիկանտ Շուստովը և, մեծ ներդրումներ կատարելով, տասնապատկվել է կոնյակի արտադրությունը։ 1899թ. գործարկվում է Ալեքսանդրապոլ-Կարս և 1901 թ. Ալեքսանդրապոլ-Երևան երկաթուղիները։ 1906թ. գործարկվում է Երևան-Ջուղա երկաթուղին[12]։ Երևանում գործարկվում է առաջին ջրաէլեկտրակայանը [35]։ Հաստատվում է միջքաղաքային հեռախոսային և հեռագրային կապ[12]։1907 թ. Երևանը մասամբ էլեկտրաֆիկացվել է, 1913թ.՝ հեռախոսաֆիկացվել։ 1912 թ. ջրմուղով խմելու ջուր է բերվել Քառասուն աղբյուրներից[33]։ Քաղաքում գործում էր էլեկտրական տրամվայ, ձիակառք։ Բացվել էին նոր խանութներ, հյուրանոցներ։1913 թ. Երևան է մտել առաջին ավտոմեքենան։ 1913թ. Երևանի բնակչությունը անցավ 35,000-ը[12]։

Երևանը՝ մայրաքաղաք[խմբագրել]

Հայաստանի առաջին հանրապետություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի Հանրապետություն (1918-1920)
Կաթողիկոսը ողջունում և օրհնում է հայ կամավորներին
ՀՀ 1–ամյակի տոնակատարությունը

1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ մայիսյան հերոսամարտների՝ Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի արդյունքում [36] ծնվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։ Ավելի քան 400 տարի վարչաքաղաքական կենտրոնի պատմություն ունեցող Երևանը դառնում է նորանկախ հանրապետության մայրաքաղաքը։

1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին Մուդրոսում կնքվեց զինադադար Անտանտի և Օսմանյան կայսրության միջև, որով վերջինս ճանաչեց իր պարտությունը և դուրս եկավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Դրանով վերականգնվեցին ՀՀ սահմանները՝ ներառելով Երևանի նահանգը ամբողջությամբ, Կարսի մարզի մեծ մասը, Ելիզավետպոլի նահանգի լեռնային շրջանները՝ Սյունիքը, Արցախը և Տավուշը, Թիֆլիսի նահանգի հայկական տարածքները՝ Ախալքալաքը և Լոռին։

Երևան են տեղափոխվում վարչաքաղաքական մարմինները, բացվում են հյուպատոսարաններ։ Երևան բնակություն են հաստատում հարյուրավոր հայեր՝ ոչ միայն Արևելյան, այլև Արևմտյան Հայաստանից[36]։ Նրանց մի մասը գաղթականներ էին[36]։ 1919թ. բացվում է Երևանի պետական համալսարանը։ Բազմաթիվ սփյուռքահայեր իրենց պատրաստակամությունն են հայտնում ներդրումներ կատարել նորանկախ Հայաստանում, իսկ ոմանք կտակում են իրենց ունեցվածքը[36]: 1920 թ. Մոսկվայում սկսվել էին հայ-ռուսական բանակցությունները։ Հոկտեմբերի կեսին, թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ, Երևանում սկսվեց բանակցությունների երկրորդ փուլը։ Հոկտեմբերի 28-ին ստորագրվեց հայ-ռուսական նախնական հաշտության պայմանագիրը, որի նախագծով Ռուսաստանը պետք է ստիպեր թուրքերին զորքը հետ քաշել մինչև 1914 թ. սահմանը, ինչպես նաև ճանաչել ՀՀ իրավունքները Նախիջևանի և Զանգեգուրի նկատմամբ։ Հայաստանը պարտավորվում էր հրաժարվել Սևրի պայմանագրից և տարանցիկ ճանապարհի իրավունք տալ խորհրդային Կարմիր բանակին՝ զորք, զենք և ռազմամթերք փոխադրելու Թուրքիա[36]։ Սակայն հոկտեմբերի 31-ին հայկական զորքը առանց դիմադրության թուրքերին հանձնեց Կարսը։

Ադրբեջանում ստեղծված Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն (ՌՀԿ) Սարգիս Կասյանի նախագահությամբ և Կարմիր բանակի ուղեկցությամբ 1920 թ. նոյեմբերի 29-ին Ղազախից մուտք գործեց Հայաստան՝ Քարվանսարա (Իջևան) ու հայտարարեց Հայաստանի խորհրդայնացման մասին։ Հայկական զորքը դիմադրություն ցույց չտվեց ռուսական զորամասերին։ Դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրվեց համաձայնագիր, որով Հայաստանը խորհրդայնացվեց։ Նույն օրը սակայն, Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Ալ. Խատիսյանի գլխավորությամբ հայկական կողմը պաշտոնապես հրաժարվեց Սևրի պայմանագրից և Թուրքիային զիջեց Կարսի մարզը և Շիրակը[36]։

Խորհրդային շրջան[խմբագրել]

Երևանի գլխավոր հատակագիծ
Yerevan Opera House 1987.jpg
Երիտասարդական պալատ

Երևանի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում խորհրդային շրջանը։ ՀԽՍՀ ղեկավարները ջանք ու եռանդ չէին խնայում Երևանը գեղեցկացնելու և աշխարհի այլ մայրաքաղաքների շարքում իր անունը առանձնացնելու համար։ Սարգիս Կասյանի օրոք՝ 1920-1921 թթ., մեծ աշխատանք կատարվեց արտադրական ձեռնարկությունները գործի գցելու, սովին ու համաճարակին վերջ տալու, դպրոցները բացելու, ջրմուղը կարգի բերելու, փողոցներն ու հրապարակները մաքրելու համար։ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրավերով Հայաստան են տեղափոխվում և Երևանում բնակություն հաստատում նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը, կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինյանը, ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը և շատ ուրիշներ։ Թամանյանին վիճակված էր Երևանի նոր հատակագծի նախագծումը։

1921 թ. կազմակերպվեց «Արարատ» տրեստը, որը միավորեց գինու-կոնյակի արտադրության ձեռնարկությունները։ 1924 թ. հրապարակվեց ՀԽՍՀ կառավարության որոշումը մայրաքաղաքում կառուցվող կենտրոնական հրապարակը Վ. Ի. Լենինի անունով կոչելու մասին[18]։ Երևանում բացվեցին թատրոններ, կինոստուդիա, համալսարանում բացվեցին նոր ֆակուլտետներ, բազմաթիվ արվեստագետներ հիմնեցին խմբակներ ու միություններ։ 1926-1927 թթ. շարք մտան մի շարք գործարաններ ու ֆաբրիկաներ։ 1933 թ. սկսվեց կաուչուկի գործարանի շինարարությունը, որը դարձավ ԽՍՀՄ հարվածային կառույցներից մեկը։ 1936 թ. կառուցվեց Քանաքեռգէսը[18]։ Երևանում ստեղծվեց ժամանակակից քաղաքային տնտեսություն, ծավալվեց ջրմուղի, կոյուղու, բնակելի տների, դպրոցների, վարչական շենքերի շինարարությունը, գործարկվեց տրամվայը։

1932թ. բացվել է Օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնը, 1933թ.-ից սկսած՝ պոլիտեխնիկական, թատերական, կոնսերվատորիայի, մանկավարժական և այլ ինստիտուտները: 1935թ. բացվում է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղը, որի հիման վրա 1943թ. Հովսեփ Օրբելին և մի շարք հայ գիտնականներ պետք է ստեղծեին ՀԽՍՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիան։

1941 թվականի հուլիս-օգոստոսին հազարավոր երնանցիներ մեկնեցին բանակ։ Երևանում կազմավորվեցին 89-րդ, 408-րդ և 261-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիաները։ 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիան, որին Թամանյան թերակղզու ազատագրման մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար ԽՍՀՄ զինված ուժերի Գերագույն գլխավոր հրամանատարի հրամանով 1943 թ. շնորհվեց «Թամանյան» տիտղոսը[36], Գրոզնու մատույցներից հասավ Բեռլին։ Քաղաքի տնտեսությունը փոխադրվեց ռազմական ռելսերի վրա, շատ ձեռնարկություններ անցան ռազմական արտադրանքի թողարկման։ Ավելացավ քիմիական, մեքենաշինական, թեթև և սննդի արդյունաբերության արտադրանքը։ Պատերազմի ժամանակ շատ ընտանիքներ Երևան էվակուացվեցին Լվովից, Մինսկից, Լենինգրադից, Դոնի Ռոստովից, Կրասնոդարից, Արմավիրից, այլ քաղաքներից։

Հայրենական մեծ պատերազմից հետո Երևանում մնացած գերմանացի ռազմագերիները Հրազդան գետի վրա կառուցեցին մի կամուրջ, որը կոչվեց Հաղթանակի։ Ռազմագերիները կառուցել են նաև Արարատ կոնյակի գործարանի շինությունները, և այլ կառույցներ։ Երևանում բացվում է Հաղթանակի այգին, որտեղ նախ տեղադրվում է Ստալինի արձանը, ավելի ուշ փոխարինվում է Մայր Հայաստանի արձանով։

Ետպատերազմյան շրջանում բուռն թափով շարունակվեց Երևանի զարգացումը։ Շահագործման հանձնվեցին նոր ձեռնարկություններ, որոնց արտադրանքն իր նշանակությամբ հաճախ դուրս էր գալիս ոչ միայն հանրապետության, այլև երկրի սահմաններից։ Շարք մտան էլեկտրաճշգրիտ սարքերի, Քանաքեռի ալյումինի (ԿԱՆԱԶ), «Պոլիվինիլացետատ», ֆրեզերային հաստոցների, հիդրոհաղորդակ, մետաղակերամիկայի, պոլիպլաստ, գեղարվեստական ժամացույցների, քիմիական ռեակտիվների, երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանները, տնաշինական կոմբինատները, կահույքի ֆաբրիկան, մետաքսի կոմբինատը, դաշնամուրի ֆաբրիկան, մի քանի տասնյակ այլ ձեռնարկություններ։ Արդյունաբերության զարգացման հետ մեկտեղ ընդլայնվեց նրա էներգետիկ բազան. Աթարբեկյանգէսի և Երևանի 2-րդ հիդրոէլեկտրակայանի գործարկմամբ ավարտվեց Սևան-Հրազդան կասկադը։ Այնուհետև սկսեցին գործել Երևանի և Հրազդանի ջերմաէլեկտրակենտրոնները։ 1959-1960 թթ. կառուցվեց Աղստաֆա-Երևան գազամուղը, և բնական գազը Ադրբեջանից հասավ Հայաստանի մայրաքաղաք[18]։

1965թ. Երևանում կազմակերպվեց բազմահազարանոց բողոքի ակցիա, ցույց՝ Հայոց Մեծ Եղեռնի 50-ամյա տարելիցի կապակցությամբ։ Սա իր բնույթով եզակի հանրահավաք էր և նախադեպը չուներ ԽՍՀՄ պատմության մեջ։ Որոշ ժամանակ անց ավարտին հասցվեց Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրի կառուցումը։ 1968թ. մեծ շուքով նշվեց Երևանի 2750-ամյակը։

1978թ. ծնվեց Երևանի միլիոներորդ բնակիչը։ Այդ ժամանակ աշխարհում մեկ միլիոն բնակչությամբ շատ հազվագյուտ քաղաքներ կային։ Հրապարակում բացվեցին երգող շատրվաններ, որոնք երկրորդն էին աշխարհում՝ Փարիզից հետո։ Կառուցվեցին Երիտասարդական պալատը, Զվարթնոց օդանավակայանը, Երևանի մետրոպոլիտենը, մարզահամերգային համալիրը, վերակառուցվեց Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, նոր շուք ստացավ Լենինի հրապարակը։

Հայաստանի երրորդ հանրապետություն[խմբագրել]

ՀՀ նախագահի նստավայր

Արցախի հայությունը 1988 թ. ազգային ինքնորոշման ազատագրական շարժում սկսեց, նպատակ ունենալով ուղղելու բոլշևիկյան Լենին-Ստալինյան բռնատիրության կատարած պատմական սխալը և պատմականորեն հայկական Արցախ երկրամասը վերադարձնել Հայաստանի կազմի մեջ[36]։ Երևանում սկսվեցին համազգային ցույցեր ու հանրավաքներ՝ ի պաշտպանություն արցախահայության։ Ադրբեջանը ուժ կիրառեց Արցախի հայության դեմ, ինչպես նաև արյունոտ սպանդի, թալանի ու տեղահանության ենթարկվեց Ադրբեջանի Սումգայիթ, Բաքու, Կիրովաբադ քաղաքների և այլ բնակավայրերի խաղաղ հայ բնակչությունը։ Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում և Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ շրջաններում սանձազերծած լայնածավալ ռազմական գործողությունները, 1988թ. Սպիտակի երկրաշարժը ու շրջափակումը կարողացան ճնշել հայերի ազատ ապրելու կամքը։ Հայերը զենք վերցրին՝ ազատագրելու իրենց հայրենիքի մի մասը՝ Արցախը[37]։

1991մարտի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը որոշում էր կայացրել 1991թ. սեպտեմբերի 21-ին ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու վերաբերյալ հանրաքվե անցկացնելու մասին։ Հանրաքվե անցկացնող հանձնաժողովի նախագահը Բաբկեն Արարքցյանն էր, տեղակալները՝ նախարարների խորհրդի առաջին տեղակալ Գևորգ Վարդանյանը և պատգամավոր Տեր Հուսիկ Լազարյանը, քարտուղարը՝ պատգամավոր Խաչատուր Բեզիրջյանը։ Քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների գերակշիռ մասը (2.43 մլն մարդ կամ քվեարկելու իրավունք ունեցողների 94.4 %) «այո» ասաց քվեարկության դրված հարցին՝ «համաձայն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն՝ ԽՍՀՄ կազմից դուրս»[36]։ Հանրաքվեի արդար ու թափանցիկ անցկացնելու վերաբերյալ վկայում էին գրանցված 117 դիտորդները 25 երկրներից[37]:

Սրանով ծնունդ առավ Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը, որպես Հայաստանի առաջին (1918-1920 թթ.) և երկրորդ (խորհրդային՝ 1920-1991թթ.) հանրապետությունների ժառանգորդ։ Անկախացումից հետո երկիրն ուներ մի շարք խնդիրներ՝ քայքայված տնտեսություն, ավերիչ երկրաշարժից մնացած ավերակներ ու զանգվածային մարդկային զոհեր, ինչպես նաև Արցախի հարցը[37]։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Արդյունքում՝ ձայների ճնշող մեծամասնությամբ (83 %) հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասվում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ. նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ ճգնաժամը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը, տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ։

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին, Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում, երեք սլավոնական հանրապետությունների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին համաձայնագիր ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու մասին[36]։ Միաժամանակ հայտարարվեց միջազգային համագործակցության նոր սուբյեկտի՝ Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) կազմավորման մասին։ Միութենական նախկին հանրապետություններից Մինսկի համաձայնագրին առաջինն արձագանքեց Հայաստանի Հանրապետությունը, որը ողջունեց նաև ԱՊՀ-ի ստեղծումը՝ հայտնելով նրան միանալու իր պատրաստակամությունը[37]։

Պատերազմական ժամանակաշրջանում Երևանը կրեց զգալի կորուստներ. շարքից դուրս եկավ տնտեսությունը, հազարավոր հայեր բռնեցին գաղթի ճամփան: Սակայն Երևանը շարունակվում է վերակառուցվել և գեղեցկանալ՝ պահպանելով պահպանելով մեկ միլիոն բնակչության թիվը:

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Երևանյան գիշեր
Երևանյան ձմեռ
Հրազդանի ձոր
Օղակաձև զբոսայգու մի հատված

Դիրք[խմբագրել]

Երևանը գտնվում է ծովի մակարդակից 850-ից մինչև 1300 մետր բարձրության վրա՝ Արաքսի վտակ Հրազդանի ափին, Արարատյան դաշտի հյուսիս-արևելյան մասում[38]։ Երևանի կլիմային բնորոշ են տաք, չոր ամառներ և համեմատաբար կարճ, բայց ցուրտ ձմեռներ։

Մայրաքաղաք Երևանը գտնվում է Արարատյան դաշտի հյուսիսարևելյան մասում` հյուսիսային լայնության 40° 04'-40° 14' և արևելյան երկայնության 44° 23'-44° 37' միջև՝ չորրորդ ժամային և երիտասարդ հրաբխային ու նստվածքային ապարներից կազմված 7-8-բալլանոց սեյսմիկ գոտիներում: Առավելագույն երկարությունը հյուսից հարավ 19,7 կմ է, արևմուտքից արևելք` 19,1 կմ:

Երևանը ժամանակին մտել է Այրարատ նահանգի Կոտայք գավառի մեջ։ Սահմանակից է ՀՀ Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի և Արմավիրի մարզերին[37]։

Քաղաքը ունի ամֆիթատրոնի տեսք. ներքևում քաղաքի կենտրոնն է, իսկ թաղամասերը բարձրանում են լանջերն ի վեր։ Ամենացածր կետերը հարավում են՝ Շենգավիթ ու Մալաթիա–Սեբաստիա համայնքներում։ Ամենաբարձր տեղադրությունն ունեն Ավան և Նոր–Նորք համայնքները։ Հանրապետության հրապարակը գտնվում է ուղիղ 1000 մետր բարձրության վրա[37]։

Ժամային գոտի[խմբագրել]

Երևանը, ինչպես և ամբողջ Հայաստանի Հանրապետությունը, գտնվում է Գրինվիչի զուգահեռականից արևելք՝ չորրոդ ժամային գոտում։ Դա նշանակում է, երբ Երևանում ժամը 12.00–ն է, կեսօր, ապա Լոնդոնում առավոտյան 08.00 է, Սիդնեյում՝ երեկոյան 19.00, իսկ Լոս Անջելեսում կեսգիշեր է՝ 01.00[39]։

Ընդհուպ մինչև 2011թ. Հայաստանը անցնում էր ամառային և ձմեռային ժամային հերթափոխի՝ մեկ ժամ առաջ էր տրվում, որը վերականգնվում և հետ էր ուղղվում վեց ամիս անց։ 2012 թվականից Երևանի ժամանակը նմանեցվել է Մոսկվային և դարձել է անփոփոխ ՀՀ համապատասխան օրենքի փոփոխությամբ[40]։

Ռելիեֆ։ Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել]

Երևանը գտնվում է բարեխառն գոտու ցամաքային հատվածում, շրջապատված լեռներով ու լեռնաշղթաներով։ Երևանի առջև Արարատ լեռան տեսարանն է, իսկ հյուսիսում վեր է խոյանում Արագածը. այսպիսով, Երևանը թուրքական սահմանից հեռու է ընդամենը քսանհինգ կիլոմետր։ Արևելքում Գեղամա լեռներն են, Սևանա լիճը։ Քաղաքից արևմուտք և հարավ սփռված է ընդարձակ Արարատյան դաշտը։ Դարեր շարունակ Երևանի կլիման եղել է անապատա–կիսաանապատային բնույթի. տարեկան տեղումների քանակը՝ սակավ, շոգ ու չոր ամառներով, ցուրտ ու չոր ձմեռներով։ Ջրային հիմնական աղբյուրը լեռնային գետերն էին։ Դրանց շնորհիվ Արարատյան դաշտի բնակչությունը ստեղծել էր այգիներ ու ցանքատարածություններ՝ վերակենդանացնելով այդ տարածքները։ Ամենուրեք առկա էին լքված քարային տարածներ, որտեղ բազմացել էին օձերը, սարդերը, կարիճները, շատ էին փշածածկ տարածքները։

Վերջին դարի ընթացքում իրավիճակը փոխվում է. ավելի կանոնակարգված ոռոգման համակարգը թույլ է տալիս ընդլայնել կանաչ տարածքները, հիմնել մայրաքաղաքին վայել այգիներ ու պուրակներ։ Մշակվում ու բարեկարգվում են հողային տարածքների, և վերածվում այլ տիպի՝ կուլտուր–ոռոգելի։ Երևանի մերձակայքում հիմնվում են լճակներ, որտեղ զբաղվում են ձկնաբուծությամբ։ Քաղաքին նոր շուք են տալիս բուսաբանական ու կենդանաբանական այգիները։ Կանաչապատվում են նաև բակային տարածքները, տնկվում են հիմնականում բարդենի և կաղնի, ինչպես նաև պտղատու ծառեր։ Երևան են բերվում եղևնիներ ու սոճիներ։ Ծառատեսակներ են բերվում նաև արտասահմանից. դրանցից էր, օրինակ, ռուսական չերյոմուխա ծառը, որի անունով էլ կոչվել է Աջափնյակ համայնքի մի մասը։ Բազմազան է դարձել կենդանական աշխարհը, քաղաքային կյանքին սովոր բազմապիսի թռչուններ են հայտնվել Երևանում։

Կլիմա[խմբագրել]

Երևանը գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ հատկանիշներով։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները մեղմ են, երբեմն՝ ցուրտ, բայց ոչ ձնառատ։ Ամռանը հիմնականում շոգ է, չորային։ Տեղումների հիմնական մասը գալիս է գարնանը, մասամբ՝ աշնանը։ Տեղումների սակավությանը զուգահեռ՝ շատ են արևային ժամերը, երկինքը պարզ է հիմնականում ամբողջ տարին։ Մառախլապատ կամ ամպամած եղանակը, հատկապես մայիս–սեպտեմբեր ամիսներին, հազվադեպ երևույթ է[37]։

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Երևանում
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
բացարձակ առավելագույնը (°C) 19,5 19,6 26,0 35,0 34,2 38,6 41,6 41,8 40,0 34,1 28,5 18,1 41,8
միջին առավելագույնը (°C) 0,6 3,7 11,7 19,5 24,3 29,6 34,0 33,0 29,0 20,7 12,1 4,5 18,5
միջին ջերմաստիճանը (°C) -4,1 -1,3 5,6 12,9 17,2 22,0 26,2 25,3 21,1 13,2 6,0 -0,2 12,0
միջին նվազագույնը (°C) -7,8 -5,3 0,3 6,9 10,8 14,7 18,8 17,8 13,3 7,0 1,4 -3,6 6,2
բացարձակ նվազագույնը (°C) -27,6 -26,0 -19,1 -6,8 -0,6 3,7 7,5 7,9 0,1 -6,5 -14,4 -27,1 -27,6
տեղումների քանակը (մմ) 22 25 30 37 44 21 9 8 8 27 23 23 277
Աղբյուր՝ Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն

Ջրային տարածքներ[խմբագրել]

Երևանի կենտրոնով հոսում է Հրազդան գետը՝ իր սելավաբեր և տարանցիկ Գետառ, Ջրվեժ, Ողջաբերդ, Մուշաղբյուր վտակներով։ Ներկայումս դրանք վերցվել են արհեստական հուների մեջ և սելավներից ու հեղեղումներից վնասազերծվել: Կառուցվել են Երևանյան լճի, «Հաղյայնակ» զբոսայգու և այլ ջրամբարներ: [9] Երևանում կան նաև այլ արհեստական կամ բնական լճակներ, որոնց մի մասը սնվում է ստորգետնյա արտեզյան ջրերից։ Ջրաֆիկացված է ամբողջ քաղաքը. աշխարհի շատ եզակի քաղաքներ են, որ ունեն այդպիսի մաքուր խմելու ջուր։ Գառնու և Ապարանի բարձունքներից խողովակներով Երևան հասնող ջուրը օգտագործվում է ոռոգման, ինչպես նաև՝ քաղաքի շատրվանների, արհեստական լճակների համար[37]։ Երևանում կարելի է հանդիպել եզակի երևույթի. գրեթե ամեն բակում կան քաղցրահամ մաքուր ջրով ցայտաղբյուրներ։ Դրանք կարելի է համարել նաև քանդակագործության նմուշներ։

Երևանի տարածքում բնական ջրավազանների (Հրազդան, Գետառ, Ջրվեժ) աղտոտման հիմնական պատճառը տնտեսաֆեկալային և արդյունաբերական կոյուղու չմաքրված կամ ոչ բավարար մաքրված, ինչպես նաև հարակից տարածքներից անկազմակերպ արտահոսքերով (հալոցքայիև, անձրևների և ոռոգման ջրեր) աղտոտումն է:

Գետերն են լցվում նաև քաղաքի բոլոր հոսքաջրերը, իսկ նրանց ավազանի մաքրությունը քաղաքի հրատապ բնապահպանական խնդիրներից է: Դեռևս բազմաթիվ տնտեսվարող սուբյեկտներ բաց ջրավազան ելք ունեցող կոյուղատար խողովակների միջոցով կեղտաջրերը հեռացնում են առանց մաքրման և համապատասխան թույլտվությունների:

Երևանի ներկայիս (2012) 33 ջրավազաններից առավել կարևոր նշանակություն ունի Երևանյան լիճը, որը շահագործման է հանձնվել 1967 թվականին: Ավելի քան 40 տարվա ընթացքում լիճը հիմնովին չի մաքրվել: Գետերով այնտեղ է լցվում հսկայական քանակությամբ կենցաղային և շինարարական աղբ, բերվածքների և թափոնների կուտակման հետևանքով ջրամբարի օգտագործման ծավալը գրեթե կիսով չափ նվազել է:[9]

Շրջակա միջավայր[խմբագրել]

Երևանին, բոլոր խոշոր քաղաքների նման, բնորոշ են մթնոլորտի, օդի և ջրի ավազանների մաքրության, կանաչապատ տարածքների պահպանության ու ընդլայնման հիմնախնդիրները:

Երևանում առաջին հասարակական պարտեզն Անգլիական այգին էր (միակը` մինչև 1920 թվականը, այժմ` Թատերական այգի): Երևանի առաջին (1924) և հաջորդ բոլոր հատակագծերում հատուկ ուշադրություն է դարձվել կանաչապատման հարցերին: 1930-ական թվականներին սկսվել է Քանաքեռի, Նորքի և Սարի թաղի լանջերի կանաչապատումը: Հետագայում ստեղծվել են «Հաղթանակ», «Օղակաձև», Ծիծեռնակաբերդի զբոսայգիները, Ազատության հրապարակի, Շահումյանի պուրակները, Հրազդանի կիրճի, Մալաթիա թաղամասի Ջրաշենի հանգստյան գոտիները և այլն: 1990 թվականին Երևանն ունեցել է մոտ 1930 հա ծառածածկ տարածք: Այդուհանդերձ, կանաչապատման աստիճանը չի գերազանցել 11,4%-ը. նախատեսված էր 40%: Միջազգային նվազագույն չափանիշով (50 մ²/մարդ) 1,2 մլն բնակչություն (1986) ունեցող քաղաքին անհրաժեշտ է 6000 հա ծառածածկ տարածք, մինչդեռ Երևանում այն 3 անգամ պակաս է ընդունված չափանիշից: Ավելին, 1991-1995 թվականի էներգետիկական ճգնաժամի տարիներին Երևանում հատվել է մոտ 470 հա ծառածածկ տարածք` 38 հա-ն` լիակատար, 132 հա-ն` համատարած, 300 հա-ն` մասնակի կորուստներով: 1995 թվականին քաղաքի ընդհանուր` 20 հզ. հա տարածքից ծառածածկ էր 1460 հա-ն, կանաչապատման աստիճանը` 7,3%:

1995-2000 թվականներին կառուցապատման հետևանքով վերացվել է ևս 700 հա ծառածածկ տարածք: 2004 թվականին քաղաքում մնացել էր 570 հա կանաչ տարածք` 60% միջին ծառածածկով (342 հա), կանաչապատման աստիճանը` 1,55%: 2005-2007 թվականներին վերակառուցվել Է շուրջ 120 կմ ջրագիծ, որը մայրաքաղաքում կանաչ տարածքների համեմատաբար լիարժեք պահպանման և հետագայում ավելացման լավ նախապայման Է:

2005-2007 թվականներին Երևանում տնկել են 110 հզ. ծառ և 162 հզ. թուփ` 65-70% կպչողականությամբ: Տրանսպորտով ծանրաբեռնված պողոտաներում և փողոցներում տնկել են գազադիմացկուն ծառատեսակներ, որոնք զգալիորեն կմեղմեն տրանսպորտային միջոցների արտանետած վնասակար նյութերի ազդեցությունը:

Երևանի նոր` գլխավոր հատակագծով` մինչև 2020-ը նախատեսվում Է 1300 հա-ով ավելացնել կանաչ տարածքները: Մշակվել են առաջիկա 15 տարվա կանաչապատման երկարաժամկետ և կարճաժամկետ ծրագրեր:

Երևանի տարբեր հատվածներում կան 41 զբոսայգի և պուրակ (2012): 2010 թվականի հոկտեմբերին ավարտվել Է Սիրահարների այգու (նախկին Ալեքսանդր Պուշկինի անվան) վերակառուցումը, որն ունի արհեստական լճակներ ու ջրվեժներ, քարե հորինվածքներ ու արձաններ, ինչպես նաև բացօթյա ամֆիթատրոն:[9]

Օդային ավազան[խմբագրել]

Երևանի մթնոլորտային օդի որակի վրա ազդող հիմնական գործոններն անշարժ և շարժական (ավտոտրանսպորտ) աղտոտման աղբյուրների արտանետումներն են:

Մայրաքաղաքի օդային ավազանում գերակշռում են 4 վնասակար նյութեր` փոշի, ազոտի և ածխածնի օքսիդներ, ծծմբային անհիդրիդ: Ըստ «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոնի» տվյալների` 2006 թվականին Երևանում փոշու տարեկան միջին կոնցենտրացիան թույլատրելի շեմը գերազանցել Է 2,3, ծծմբի երկօքսիդինը` 1,8, ազոտի երկօքսիդինը` 1,2, գետնամերձ օզոնինը` 1,9 անգամ:

Երևանի մթնոլորտի վրա վնասակար ներգործություն ունեն հատկապես «Երևանի ՋԷԿ», «Մաքուր Երկաթ», «Գաջի», «Ասֆալտագործ», «Նաիրիտ» գործարանները: Վնասակար արտանետումների ծավալները նվազեցնելու նպատակով 2002 թվականից արգելվել է կապար պարունակող բենզին ներկրելը մայրաքաղաք, 2006 թվականի հունվարի 1-ից` առանց չեզոքարարների մեքենաներ, 2006-2009 թվականներին իրականացվել է ավտոտրանսպորտային միջոցներից արտանետումների նվազեցման ծրագիր և այլն: 2005 թվականից ՀՀ-ում ուժի մեջ Է մտել նաև Կիոտոյի արձանագրությունը, որով կարգավորվում են ջերմոցային գազերի արտանետման չափաքանակները: Այդ արձանագրության շրջանակներում քաղաքապետարանը և ճապոնական «Շիմիձու» կորպորացիան համատեղ մշակել են Նուբարաշենի աղբավայրից կենսագազի օգտահանման և էներգիայի արտադրության նախագիծ, որը հնարավորություն կտա 16 տարում նվազեցնել աղբավայրից մեթանի մոտ 100 հզ. տ արտանետումը մթնոլորտ: 2005-2008 թվականներին իրականացվել Է նաև կենցաղային կոշտ թափոննեիի վերամշակման, վնասազերծման և ոչնչացման ծրագիր:[9]

Քաղաքային իշխանություն[խմբագրել]

Yerevan flag.gif
Երևանի զինանշան

1995 թվականի ՀՀ նոր վարչատարածքային բաժանմամբ` Երևանն ստացել է մարզի (Երևանի քաղաքապետին նշանակում էր ՀՀ նախագահը), սահմանադրական փոփոխություններից հետո (2005)` համայնքի (հոդված 108) կարգավիճակ, ունի դրոշ, զինանշան և օրհներգ: Տեղական ինքնակառավարումը Երևանում իրագործվում է «Տեղական ինքնակառավարման մասին» (2002) և «Երևան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» (2008) ՀՀ օրենքներին համապատասխան: Երևանի տեղական ինքնակառավարման մարմիններն են ավագանին և քաղաքապետը:[9]

Երևանի խորհրդանիշները[խմբագրել]

Երևանի խորհրդանիշ հանդիսացող զինանշանը, դրոշը և հիմնը ընդունվել են Երևանի խորհրդի 2004 թվականի սեպտեմբերի 27-ի նիստի որոշումներով[41]։

  • Երևանի զինանշանի հեղինակը Ալբերտ Սոխիկյանն է։ Այն իրենից ներկայացնում է կապույտ ֆոնին հայերեն բրոնզագույն մեծատառերով մակագրված «ԵՐԵՎԱՆ», պատվանդանին կանգնած` գլուխը ետ շրջած, իշխանության խորհրդանիշ գավազանը բռնած առյուծ։ Նրա գլխավերևում թագն է՝ մեջտեղից բարձրացող Կենաց ծառի խորհրդանիշ վարսանդով։ Առյուծի կրծքին՝ Հավերժության հայկական նշանի վրա, Արարատ լեռան պատկերն է։ Ողջ պատկերը երիզված է ուղղանկյունաձև վահանակով, զինանշանի համար գործածված են բրոնզագույն և կապույտ գույները։
  • Երևանի դրոշի հեղինակներն են Կարապետ Աբրահամյանը և Կարապետ Փաշյանը։ Դրոշի լայնության և երկարության հարաբերությունը 1:2 է: Դրոշի ուղղանկյուն խաղապատկերն ընտրված է սպիտակ` որպես մաքրության, պարզության, անաղարտության միացյալ խորհրդանիշ։ Կենտրոնում Երևանի զինանշանն է` շրջապատված 12 կարմիր եռանկյունիներով, որոնք խորհրդանշում են Հայաստանի 12 մայրաքաղաքները: ՀՀ պետական դրոշի գույները (կապույտ, կարմիր, նարնջագույն) ընդգծում են դրոշի մայրաքաղաքային նշանակությունը:
  • Երևան քաղաքի ավագանու 12.04.2010 թ. «Երևան քաղաքի խորհրդանիշների մասին» N 85-Ն որոշմամբ սահմանվել է Երևանի օրհներգը, դա «Էրեբունի - Երևան» երգն է, խոսքերի հեղինակը Պարույր Սևակն է, երաժշտությանը` Էդգար Հովհաննիսյանը։

Ավագանի և քաղաքապետ[խմբագրել]

MunicipalityEVN.JPG

«Երևան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ ավագանին ընտրվում է ՀՀ ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով և կազմված է 65 անդամից[42]։

Ավագանին ընտրվում է չորս տարի ժամկետով։ Նորընտիր ավագանու լիազորությունների ժամկետն սկսվում է առաջին նիստի գումարման պահից։

Երևանի ավագանին գործում է «Երևան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն և օժտված է Երևան համայնքի համար կենսական նշանակության խնդիրները լուծելու իրավասությամբ։[43]

Քաղաքապետ է ընտրվում ավագանու ձայների 50%-ից ավելին ստացած կուսակցության ցուցակի 1-ին համարի անձը: Եթե նա հրաժարվում է (2008) կամ տարբեր պատճառներով չի համապատասխանում քաղաքապետին ներկայացվող պահանջներին, ապա քաղաքապետին ընտրում է ավագանին` գաղտնի քվեարկությամբ: 2011 թվականից Երևանի քաղաքապետը Տարոն Մարգարյանն է:[9]

Վարչական շրջաններ[խմբագրել]

Yerevan's districts.svg

Երևանը ժամանակի ընթացքում ընդարձակվել և ներառել է Նորքը (1830 թվականից), այնուհետև` Քանաքեռ, Ավան, Շոռբուլաղ, Վերին Ջրաշեն, Նուբարաշեն, Նոր Արեշ, Խարբերդ, Նորագավիթ, Չարբախ, Հաղթանակ, Դավիթաշեն գյուղերը[12]: Ներկայումս Երևանի վարչական սահմանները սահմանված են «ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին» (1995) օրենքով և արդյունավետ տեղական ինքնակառավարում և տարածքային կառավարում իրականացնելու, Երևանի տեղական ինքնակառավարման մարմինները բնակչությանն առավել մատչելի դարձնելու նպատակով Երևան քաղաքը բաժանված է 12 վարչական շրջանների.

Աջափնյակ, Ավան, Արաբկիր, Դավթաշեն, Էրեբունի, Կենտրոն, Մալաթիա-Սեբաստիա, Նոր Նորք, Նորք-Մարաշ, Նուբարաշեն, Շենգավիթ, Քանաքեռ-Զեյթուն։

Շրջան Բնակչություն (2011)[44] Տարածք (կմ²)
Աջափնյակ
108 282
25
Արաբկիր
117 704
12,35
Ավան
53 231
8,37
Դավթաշեն
42 380
6,71
Էրեբունի
123 092
48,41
Քանաքեռ-Զեյթուն
73 886
8,10
Կենտրոն
125 453
14,20
Մալաթիա-Սեբաստիա
132 900
25,80
Նորք-Մարաշ
12 049
4,60
Նոր Նորք
126 065
14,47
Նուբարաշեն
9 561
18,11
Շենգավիթ
135 535
40,50

ՀՀ կառավարության 2005 թվականի թիվ 2330-Ն որորշմամբ հաստատվել է Երևան քաղաքի 2005-2020 թվականների գլխավոր հատակագիծը[45]։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Երևան քաղաքում մարդահամարներ են սկսել անցկացվել վերջին 200 տարում՝ կայսերական, խորհրդային և անկախության շրջաններում։ Երևանում անցկացվել է 15 մարդահամար։ Վերջին երկուսը անցկացվել են ՀՀ անկախության շրջանում՝ 2001 թ. և 2011 թ.։

Երևանի բնակչությունը վերջին 500 տարում
(չներառելով Երևանի բերդը)[46]
Տարի
հայ
մուսուլման
ռուս
այլ
ընդամենը
c. 1650[46]
բաց․ մեծամասն․
c. 1725[47]
բաց. մեծամասն.
~20,000
1830[48]
3,937
34,3%
7,331
63.9%
195 1.7%
11,463
1873[49]
5,959
49.9%
5,805
48.6%
150
1.3%
24
0.2%
11,938
1897[50]
12,523
43.2%
12,359
42.6%
2,765
9.5%
1,359
4.7%
29,006
1926[51]
59,838
89.2%
5,216
7.8%
1,401
2.1%
666
1%
67,121
1939[51]
174,484
87.1%
6,569
3.3%
15,043
7.5%
4,300
2.1%
200,396
1959[51]
473,742
93%
3,413
0.7%
22,572
4.4%
9,613
1.9%
509,340
1979[51]
974,126
95.8%
2,341
0.2%
26,141
2.6%
14,681
1.4%
1,017,289
2001[52]
1,088,389
98.6%
6,684
0.6%
8,415
0.8%
1,103,488

Առաջին մարդահամարը անցկացվել է Երևանը ազատագրելուց հետո, երբ քաղաքում մեծ էր մուսուլմանների՝ պարսիկների, թուրքերի ու քրդերի թիվը։

Իրանի հայկական գավառներից Երևան տեղափոխված հայության մեջ որոշակի թիվ էին կազմում ասորիները, իսկ Արևմտյան Հայաստանից տեղափոխվածների մեջ՝ հույները։ 1880-ական թվականներին Երևանի նահանգ, մասնավորապես՝ Երևան են տեղափոխվում բազմաթիվ ռուսներ։

Հայերի տոկոսը Երևանում ավելանում է հատկապես Երևանի՝ մայրաքաղաք հռչակվելուց հետո։ Այդուհանդերձ, մուսուլմանական բնակչության թիվը չի գերազանցել 5-6 հազարը։

Քաղաքակենտրոնացումն ուղեկցվել Է բնակչության թվի բնական և արհեստական արագ աճով: Արհեստական աճին նպաստել են նաև հայերի ներհոսքը ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններից և արտերկրից հայության կազմակերպված զանգվածային հայրենադարձությունը (1921-1936, 1946-1949, 1962-1982): Հայրենադարձներին տեղավորելու համար Երևանում կառուցվել են Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրերի անուններով թաղամասեր (Նոր Արաբկիր, Նոր Սեբաստիա, Ձեյթուն, Նոր Մալաթիա, Կիլիկիա, Նոր Արեշ և այլն): 1950-ական թվականների վերջից կառուցվել են նաև բնակելի նոր զանգվածներ (Աջափնյակ, Նոր Նորք, Ավան-Առինջ, Ղավթաշեն, Էրեբունի, Շենգավիթ և այլն):[9]

Երևանը 20-րդ դարի վերջում

1978թ. ծնվել է Երևանի միլիոներորդ բնակիչը։ Երևանը դառնում է աշխարհի միլիոնանոց քաղաքներից մեկը և բնակչության մեծությամբ ընդգրկվում առաջին հարյուրակում[37]։ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը 1,219 մլն էր: Այն առավելագույնին է հասնում ադրբեջանահայերի բռնագաղթից և անկախության հռչակումից հետո՝ շուրջ 1.350.000 [37] (ՀԽՍՀ բնակչության ավելի քան 38%-ը):

1990-ական թվականներին սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների պատճառով հարյուրհազարավոր մարդիկ լքել են Երևանը, մեկնել արտասահման: Սակայն մայրաքաղաքի բնակչության նվազումը մասամբ չեզոքացվել է` ՀՀ մարզերից Երևան տեղափոխվածների և Ադրբեջանից փախստականների հաշվին:

2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով` բնակչությունը Երևանում 1,088,389 էր (տղամարդիկ` 46,54%, կանայք` 53,46%) կամ ՀՀ բնակչության 34,35%-ը, քաղաքային բնակչության` 53,4%-ը:

Երևանի մշտական բնակչության թիվը, 2012 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով, 1127,3 մլն էր (ՀՀ բնակչության 34,4%-ը), որի 98,6%-ը հայեր են, 0,6%-ը` ռուսներ, 0,4%-ը` եզդիներ, 0,4%-ը` այլ ազգեր: Բնական հավելաճի և միգրացիայի հետևանքով Երևանի բնակչությունը 2010 թվականին աճել է 5,3 հազարով կամ 0,5%-ով: [9]

Կրոն[խմբագրել]

Երևանցիների 90-95%-ը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետևորդ է: Կան նաև կաթոլիկներ և բողոքականներ, տարատեսակ աղանդավորական կազմակերպությունների, Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետևորդներ: Երևանում գործում է 15 եկեղեցի: Լույս է տեսնում Արարատյան հայրապետական թեմի «Շողակն Արարատյան» պաշտոնական երկշաբաթաթերթը: Գործում են հոգևոր-մշակութային «Շողակաթ» հեռուստաընկերությունը և «Վեմ» ռադիոկայանը:[9]

Քրիստոնեություն[խմբագրել]

Երևանի բնակչությունը կազմում է մեկ միլիոնից ավելի մարդ, որոնց բացարձակ մեծամասնությունը էթնիկ հայեր են։ Խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականության շնորհիվ, հայ քրիստոնյաների և եկեղեցու կապը փոքր ինչ խզվեց, մեծամասամբ այն կրեց ծածուկ բնույթ։ Երբ 1991 թ. Հայաստանը անկախ հռչակվեց հայ ժողովրդի և Հայ առաքելական եկեղեցու կապը կրկին ամրապնդվեց։ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բաժանվեց 8 հոգևոր թեմերի, և ՀՀ 10 մարզերից միայն Վայոց Ձորը մտավ Սյունիքի, իսկ Լոռին ու Տավուշը՝ Գուգարքի մեջ։ Մնացած դեպքերում պահպանվեց մաչզ-թեմ սկզբունքը։ Երևանը մտավ Արարատյան հայրապետական թեմի մեջ։ Հայ առաքելական եկեղեցին առանձին ուղղություն է, որի կենտոնը Սուրբ Էջմիածնի վանքն (Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին)[53]) է։ Հայ առաքելական եկեղեցու այժմյան առաջնորդը Գարեգին Բ կաթողիկոսն է։

  • Սուրբ Սարգիս եկեղեցին գտնվում է Երևանի երբեմնի բերդի դիմաց, Ձորագյուղի կամ Խնկելաձորի վերևում՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, քրիստոնեության վաղ շրջանից գործում էր մի վանք-անապատ։ Այն պարիսպներով շրջապատված մի ընդարձակ համալիր էր՝ բաղկացած Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Գևորգ և Սուրբ Հակոբ եկեղեցիներից, առաջնորդարանի ու թեմական դպրոցի շենքերից, այգուց և այլ կառույցներից։

Սուրբ Սարգիս եկեղեցին առաջնորդանիստ էր, անապատը՝ կաթողիկոսական իջևանատեղ։ Սբ. Սարգիս եկեղեցին վանք-անապատի հետ միասին ավերվել է 1679 թ. մեծ երկրաշարժի ժամանակ և վերակառուցվել նույն տեղում՝ եդեսացի Նահապետ կաթողիկոսի գահակալության տարիներին (1691-1705թթ.)։ Ներկայիս Սուրբ Սարգիս եկեղեցին կառուցվել է 1835-1842 թթ.։ Իր ներքին և արտաքին ճարտարապետական նկարագրով, որպես առաջնորդանիստ եկեղեցի, այն Երևանի բոլոր եկեղեցիներից ամենաանշուքն էր։

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի օրոք այն հիմնովին նորոգվեց ու բարեկարգվեց, կառուցվեց արևմտյան շքամուտքը, փայտե դուռը։ Շքամուտքից վեր գտնվող հարթաքանդակները Աղթամարի Սբ. Խաչ տաճարի քանդակների թեմաներով են։ Քանդակագործների ջանքերով եկեղեցու ներսում գմբեթի տակ գտնվող առագաստների քանդակազարդ աշխատանքներն Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու առագաստների քանդակների նմանությամբ են ստեղծվել։[54]

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը եկեղեցական համալիր է՝ բաղկացած երեք եկեղեցուց՝ Մայր, Սբ. Տրդատ թագավորի և Սբ. Աշխեն թագուհու մատուռներից։ Եկեղեցու մուտքի առջև տեղադրված են 30-ից ավելի կամարներով կառուցված զանգակատունն ու գավիթը։ Գավթում են պահվում Գրիգոր Ա Լուսավորչի մասունքները, որոնք 2000թ. Գարեգին Երկրորդը բերել էր Նեապոլի Սուրբ Գրիգոր Հայի եկեղեցուց։ Մայր եկեղեցու ներքևի հարկում ընդունելությունների և եկեղեցուն առնչվող միջոցառումների համար սրահներ կան։ Նախագիծն ունի հավասարաթև խաչի հատակագիծ ու դեպի երկինք ուղղված ադամանդակերպ ծավալ։ Այն ամենախոշորն է հայկական եկեղեցիների շարքում։

Համալիրի մակերեսը մոտավորապես 3,822 քմ է, իսկ ամենաբարձր կետը՝ մայր եկեղեցու խաչը, հատակից 54 մետր բարձր է։ Համալիրն ամբողջությամբ կառուցված է միաձույլ երկաթբետոնից, երեսպատման համար ընտրվել է Հայաստանի պատմական մայրաքաղաք Անիի բաց նարնջագույն տուֆը։ Այսօր այն իր վեհությամբ ու գեղեցկությամբ տեսանելի է Երևանի բազմաթիվ անկյուններից։ Երևանի մայր եկեղեցին կառուցվել է ճանաչված բարերարներ Ալեք և Մարի Մանուկյանների ու նրանց զավակներ Ռիչարդ և Լուիզ Սիմոն Մանուկյանների կողմից[55]։

  • Սուրբ Զորավոր Աստվածածին եկեղեցին Երևանի հնագույն եկեղեցիներից է։ Սկզբում կոչվել է Սուրբ Աստվածածին, այնուհետև վերանվանվել Սուրբ Զորավոր Աստվածածին, քանի որ այնտեղ է պահվել հրաշագործ «Զորավոր» ավետարանը։

Եկեղեցին հին Երևանի Շահար թաղամասում էր։ Եկեղեցում է գտնվում Սուրբ Անանիա առաքյալի մատուռ-դամբարանը, որը նշանավոր սրբավայր էր համարվում։ Երևանցիների նյութական օժանդակությամբ Մովսես Սյունեցի վարդապետը կառուցել է վանքային համալիր՝ բաղկացած եկեղեցուց, մատուռից, միաբանական խցերից, առաջնորդարանից և պարսպապատել։ Այստեղ հիմնվել է անապատ և վանական դպրոց։ Վանքը կառուցվել է Փիլիպոս կաթողիկոսի օրոք (1632-1635թթ.), սակայն նորակառույց վանքը նույնպես երկար չի գոյատևել. 1679թ. երկրաշարժի ժամանակ կործանվել է։

Այժմյան Սբ. Զորավոր եկեղեցին կառուցվել է նույն տեղում՝ 1693 թ.՝ Երևանի մեծահարուստ Խոջա Փանոսի նվիրատվությամբ։ 1793թ. արձանագրության մեջ նշված է, որ Սբ. Զորավոր եկեղեցին նորոգվել է Գաբրիել հարյուրապետի կողմից՝ Ղուկաս կաթողիկոսի օրոք։ Խորհրդային տարիներին տարբեր նպատակների ծառայելուց հետո, Սբ. Զորավոր եկեղեցին վերադարձվել է հավատացյալներին և սկսել է գործել։ Մայր Աթոռի հովանավորությամբ 1974-1978թթ. եկեղեցին հիմնանորոգվել է, հատակը՝ մարմարապատվել, երգչախմբի համար կառուցվել է վերնատուն ու երիցատան նոր շենք։ Նորոգվել է նաև Սուրբ Անանիայի մատուռը[56]։

  • Սուրբ Գևորգ եկեղեցին գտնվում է Նորագավիթ գյուղում։ Հատակագծային և ծավալատարածական ընդհանուր հորինվածքով նման է Երևանի Զորավոր եկեղեցուն։ Եռանավ, անգմբեթ բազիլիկ շինություն է՝ կամարակապ արևմտյան նախասրահով, 12 սյունից բաղկացած կաթողիկե-զանգակատնով։ Աղոթասրահը մուտքեր ունի նախասրահից և հարավային ճակատից։ Եկեղեցու թաղակապ ծածկը կրող մույթերի և պատերի վրա տեղ-տեղ պահպանվել են որմնանկարներ, որոնք ուշ միջնադարյան կերպարվեստի նմուշներ են։

Սբ. Գևորգ եկեղեցին կառուցվել է 17-րդ դարում, իսկ 1981-1984 թթ. Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հովանավորությամբ հիմնովին նորոգվել է։ Ավագ խորանում տեղադրվել է քարակերտ բեմասեղան։ Նորոգվել են եկեղեցու դռներն ու լուսամուտները, դրսի կողմից նախասրահը պսակող զանգակատունը, բարեկարգվել և ցանկապատվել է տարածքը։ Եկեղեցու նորոգմանը մասնակցել է արգենտինացի բարերար Էդուարդ Սեֆերյանը։ [57]։

  • Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Երևանի Նորք թաղամասում։ Նախկինում կոչվել է Սուրբ Մարինոս։ Այն գտնվում էր Երևանի նշանավոր ձեռնարկատեր Տեր-Ավետիքյանների ամառանոցային այգու կողքին։ Եկեղեցին Նորքի այլ հուշարձանների նման ավերվել էր 1679թ. աղետալի երկրաշարժի ժամանակ։ 20-րդ դարի սկզբին եկեղեցին կառուցվել է Տեր-Ավետիքյան եղբայրների միջոցներով։ Մարիամ Աստվածածնի տոներին ավերակ եկեղեցի էին այցելում բազմաթիվ ուխտավորներ ոչ միայն Նորքից, այլև այլ բնակավայրերից։

Հայաստանի անկախացումից հետո՝ 1990 թ. ապրիլից, Նորքի բնակիչները, Նորք-Մարաշ հայրենակցական միության հանգանակած միջոցներով ձեռնամուխ եղան եկեղեցու վերակառուցմանը։ Վերանորոգված եկեղեցին գործում է 1995 թվականից։ [58]

2004 թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի ձեռամբ տեղի է ունեցել եկեղեցու խաչերի օծումը։ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Երկրորդ Ամենայն հայոց հայրապետի ձեռամբ 2005 թ. նոյեմբերի 20-ին կատարվել է Ս. Երրորդություն եկեղեցու օծման արարողությունը[59]։ Սա համայնքի՝ թվով երրորդ եկեղեցին է, Եռաբլուրի Սուրբ Վարդանանց նահատակաց եկեղեցուց և Մալաթիայի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցուց հետո։

Մուսուլմանություն[խմբագրել]

Պարսկական իշխանության հայտնվելու հետ մեկտեղ Երևանում ստվարանում են թուրքմենական սակավամարդ թաղամասերը։ 1725 թ., երբ օսմանցի թուրքերը գրավել էին Երևանը, Ռեջեբ փաշան կառուցում է Երևանի բերդի առաջին մզկիթը[21]։ Երևանի նահանգի կազմավորումից տարիներ անց թուրքական մզկիթը երևանաբնակ ռուսների աղոթատեղի է դարձել՝ վերածվելով ռուսական եկեղեցու՝ սուրբ Նիկոլաևյան [60]։ Խորհրդային իշխանության ժամանակ այն քանդվել է և փոխարենը տեղադրվել է Ստեփան Շահումյանի արձանը։ Երկրորդ՝ պարսկական մզկիթը կառուցվել է արքայազն Աբբաս-Միրզայի օրոք՝ 1800-ական թթ., և կոչվել Խանի մզկիթ[21][18]։ Բերդից դուրս կառուցվել են նաև այլ՝ թվով 6 մզկիթներ, որոնցից կանգուն է մնացել Թափաբաշի մզկիթը Կոնդում։ Մզկիթները, ինչպես նաև Երևանի բերդը ու հայկական մի քանի եկեղեցիներ, քանդվել են խորհրդային իշխանության տարիներին։

Կովկասում ամենամեծ մզկիթը՝ Կապույտ մզկիթը, Երևանի մուսուլմանական միակ աղոթատունն է, որը կառուցվել է 1766 թվականին՝ Հուսեյն խանի նախաձեռնությամբ։ Այն պահպանվել է Չարենցի շնորհիվ, ով առաջարկել է կառույցը վերածել թանգարանի։ Թանգարան են այցելում բազմաթիվ զբոսաշրջիներ։

Համալիրը բաղկացած է երկու մզկիթից՝ մեկը կապույտ գմբեթով (այդ պատճառով էլ կոչվում է Կապույտ մզկիթ), մյուսը, որն ավելի փոքր է, կրում է պարսիկների կրոնական առաջնորդ Հուսեյնի անունը։ Երկու մզկիթները միանում են 28 սենյակների շղթայով։ Բակում աչքի է զարնում նաև կապույտ մինարեթը։ Մզկիթի ներսը պատված է կարմիր գորգով, որը վեհություն է հաղորդում աղոթատանը։ Այս մզկիթը Հայաստանի տեսարժան ու պատմական վայրերից է համարվում։ Որպես երկու ազգերի հանդուրժողական ու ակնածալի վերաբերմունքի ապացույց՝ մզկիթի ցուցասրահում հայկական եկեղեցին և պարսկական մզկիթը կողք կողքի են տեղադրված։

Հուդայականություն[խմբագրել]

Երևանի սինագոգը

Վարկած կա, որ հրեաները հայտնվել են Հայաստանի տարածքում Նավուգոդոնոսոր II-րդ արքայի կողմից մ.թ.ա. 586-ին Երուսաղեմի նվաճումից հետո։ Տիգրան Մեծի և Արտավազդ թագավորների կողմից մ.թ.ա. առաջին դարում հրեաների խմբերը Պաղեստինից վերաբնակվեցին Հայաստանում։ Չնայած դրան մ.թ. 4-րդ դարում պարսկական զորքերի կողմից Հայաստանի ավերումից հետո հրեաների մեծ մասը գերի ընկավ։ Հրեաների առանձին խմբեր ապրում էին Հայաստանում մինչև XIII-XIV-րդ դարեր։ Այսպես կոչված «Տիգրանյան» հրեաների սերունդներ են համարվում զոկիները՝ հրեաների սուբէթնիկական մի խումբ, որն ապրում է Կապանի շրջանում։

1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագրի համաձայն Հայաստանի տարածքը միացվեց Ռուսական կայսրությանը, որից հետո Հայաստանի տարածքում բնակեցվեցին վրացի և աշկենազ հրեաներ, ինչպես նաև սուբբոտիկներ՝ ռուս գյուղացիներ, ովքեր ընդունել էին հուդայականություն և արտաքսվել կայսրության նոր ծայրամասը։ Մինչև 1970 թ. հրեական բնակչությունը Հայաստանում կազմում էր մոտ 1048 մարդ։ 1980-ականների վերջին նրանց թիվը (ներառյալ նաև սուբբոտիկներին) կազմում էր շուրջ 500 մարդ[61]։

1990-ական թվականներին հրեաների մեծ մասը՝ շուրջ 1800 մարդ, արտագաղթեց։ Ներկա պահին Հայաստանում հաշվվում է շուրջ 700 հրեա։ Չնայած նրան, որ տարեկան մոտ 90-100 մարդ էր արտագաղթում, համայնքը չի փոքրացել[61]։ Հանրապետության հիմնական հրեական կազմակերպությունը Երևանում գործող Հայաստանի հրեական համայնքն է՝ գրանցված Արդարադատության նախարարությունում 1991թ.-ին։ 1996 թվականից նախագահն է Ռիմա Վարժապետյան-Ֆելլերը։ Սինագոգը վերաբացվել է 2011 թվականին (մինչև այդ 10 տարի չէր գործում)։ Հրեական համայնքի ներկայացուցիչների թիվը հասնում է 3.000[62]։

Մշակույթ[խմբագրել]

հնագույն ձեռագրերի պահոցՄատենադարան

Երևանը մշակութային քաղաք է։ Այստեղ կան շատ թատրոններ, կինոթատրոններ, Օպերայի և բալետի թատրոնը, Կոմիտասի անվան կամերային տունը և այլ մշակութային օջախներ։ Երկար ժամանակ պասիվ վիճակում գտնվող թատրոնները գրեթե ամեն օր ներկայացումներ են տալիս։ Ակտիվ է նաև Օպերայի և բալետի թատրոնը։

Թանգարաններ[խմբագրել]

Երևանում են ՀՀ-ում գործող 95 թանգարանից 57-ը, այդ թվում` նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանը, բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի թանգարանը, կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանը։ Երևանի կենտրոնում՝ Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում, վեր է խոյանում Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված կոթողը, ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարանը, «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը և այլն։

Երևանի հպարտությունն է Էրեբունի թանգարանը (1968 թ.), որտեղ ցուցադրվում են Էրեբունու բերդի հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված իրերը։

Ծիծեռնակաբերդում է գտնվում Մեծ Եղեռնին վերաբերող թանգարանը, որտեղ ցուցադրվում են Մեծ Եղեռնին վերաբերող շատ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և այլ իրեր։ Հանրապետության հրապարակում է գտնվում Հայաստանի Պատմության Թանգարանն ու Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահը։ Մաշտոցի Պողոտայում է գտնվում Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը։

Երևան քաղաքի պատմության թանգարանը (ԵՔՊԹ) հիմնադրվել է 1931 թվականին։ Թանգարանում պահվում են շուրջ 88 հզ. հնագիտական, ազգագրական և այլ ցուցանմուշներ, որոնք ներկայացնում են Հայաստանի 12-րդ մայրաքաղաքի` Երևանի 2793-ամյա պատմությունը, նյութական և հոգևոր մշակույթը` հնագիտական, ազգագրական, դրամագիտական, կերպարվեստի, գրավոր աղբյուրների, լուսանկարների և այլ հավաքածուներ` մ. թ. ա. 8-րդ դարից: Թանգարանում են պահվում Երևանի խորհրդանիշները` դրոշը, զինանշանը, օրհներգը, Երևանի քաղաքապետի խորհրդանիշ լանջաշղթան` Հայոց մայրաքաղաքների անվանատառերով:[9]

Հայաստանի պատմության թանգարանը հիմնադրվել է Հայաստանի առաջին հանրապետության խորհրդարանի ընդունած օրենքով։ Այցելուների համար բացվել է 1921 թ. օգոստոսի 20-ին։ Կազմավորվել է Կովկասի հայոց ազգագրական ընկերության, Նոր Նախիջևանի հայկական հնությունների թանգարանների, Անիի Հնադարանի, Վաղարշապատի Մատենադարանի հավաքածուների հիման վրա։ Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում պահպանվում է շուրջ 400000 առարկայից բաղկացած ազգային հավաքածու[63]՝ ամբողջացնելով Հայաստանի՝ նախապատմական ժամանակներից եկող մշակույթն ու պատմությունը։

Ազգային պատկերասրահը գտնվում է Երևանի Հանրապետության հրապարակում։ Հիմնվել է 1921 թ., սակայն սև տուֆից կառուցված նախկին երկհարկանի շենքը երեսպատվել է ճերմակ քարով, իսկ բակում 1978թ. բարձրացել է ութհարկանի մասնաշենքը։ Պատկերասրահն ստեղծել է հայկական, ռուսաստանյան և արևմտաեվրոպական կերպարվեստի հարուստ հավաքածու (ավելի քան 25 հազար ցուցանմուշ), անդամակցում է Կերպարվեստի թանգարանների համաշխարհային ընկերակցությանը։

2002 թ. ապրիլին ԱՄՆ-ի Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամը Երևանում բացեց «Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամը»՝ ժամանակակից արվեստի թանգարան և մշակութային կենտրոն ստեղծելու նպատակով։ Հայաստանի Հանրապետությունը Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամին տրամադրել է տարածք և մասնակիորեն կառուցապատված Կասկադի տարածքը։ Ջերարդ Լ. Գաֆէսճեանը արվեստի գործերի իր մասնավոր հավաքածուն փոխանցել է թանգարանին, որը նախագծել է նյույորքցի ճարտարապետ Դեյվիդ Հոթսնը[64]։

Գրադարաններ[խմբագրել]

Երևանում ստեղծվել է գրադարանների, թանգարանների լայն ցանց: Ներկայումս (2012) ՀՀ-ում գործող 986 գրադարանից 34-ը Երևանում են։ [9] Դրանք են՝ Ազգային գրադարանը, Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանը, Ավետիք Իսահակյանի անվան գրադարանը, Գիտատեխնիկական և ֆունդամենտալ գրադարանները և այլն։

ՀՀ հանրային գրադարանը ստեղծվել է 1832 թ. Երևանի գավառական դպրոցի գրադարանի ֆոնդի բազայի հիման վրա։ 1939-1958 թթ. Հանրային գրադարանին է հանձնվել նաև Էջմիածնի մայր տաճարի Մատենադարանը։ Ալեքսանդր Թամանյանը, համադրելով միջնադարյան հայկական գրատների և աշխարհի տարբեր գրադարանների նախագծերը, ստեղծեց Հանրային գրադարանի նոր շենքի նախագիծը։ 1925-1990 թթ. գրադարանին շնորհվել է հայ նշանավոր քաղաքական գործիչ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անունը, որը խոշոր դեր է կատարել գրադարանի լիարժեք կայացման գործում։ 1990 թ.՝ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո, գրադարանը կոչվել է «Հայաստանի Հանրապետության գրադարան», ապա՝ «Հայաստանի ազգային գրադարան», որն այսօր ունի 6,6 միլիոն միավոր գիրք և համարվում է ՀՀ գլխավոր գրադարանը։

1935 թ. ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Հայաստանի մասնաճյուղին (ԱրմՖԱՆ) կից հիմնադրվել է Կենտրոնական գրադարանը։ 1943թ. Կենտրոնական գրադարանը գործել է որպես ՀՀ ԳԱԱ նախագահության ենթակայության ինքնուրույն ակադեմիական հաստատություն՝ հիմնարար գիտական գրադարանով։ 1944թ. նոյեմբերի 10-ին ՀԽՍՀ ԳԱ նախագահությունը որոշում է ընդունել վերակազմավորել Կենտրոնական գրադարանը և անվանել ՀԽՍՀ ԳԱ Ֆունդամենտալ գրադարան։ Գրադարանի ընդհանուր միավորների քանակը շուրջ 3 մլն է՝ բնական, տեխնիկական և հումանիտար գիտությունների վերաբերյալ գրականություն։ Գրքային այս ողջ հարստությունը լայնորեն ի սպաս է դրված գրադարանի 16200 ընթերցողներին աբոնեմենտի ծառայության և 5 մասնագիտացված ընթերցասրահների միջոցով[65]։

Թատրոն[խմբագրել]

Երևանում հաշվվում են տասից ավելի մեծ ու միջին թատրոններ, որոնցից աչքի են ընկնում Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնը, Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնը, Պատանի հանդիսատեսի, Համազգային, Խամաճիկների և այլ թատրոններ։

Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը հիմնադրվել է 1921թ., պաշտոնապես բացվել 1922թ.։ Հիմնադիրն ու առաջին գեղարվեստական ղեկավարը Լևոն Քալանթարն էր։ Առաջին ներկայացումը «Պեպո» կատակերգությունն է եղել։ 1937թ. կոչվել է դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանի անունով, 1967թ.՝ արժանացել ակադեմիական թատրոնի կոչման։ Այժմ թատերախմբի կազմում են ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի Վարդուհի Վարդերեսյանը, ՀՀ Ժողովրդական արտիստներ Վլադիմիր Աբաջյանը, Ժենյա Ավետիսյանը, ՀՀ վաստակավոր արտիստներ Կարեն Ջանիբեկյանը, Հարություն Մովսիսյանը, Արմեն Մարությանը, Նորայր Գևորգյանը, Նելլի Խերանյանը, Տիգրան Ներսիսյանը, Գրետա Մեջլումյանը, Ջուլիետա Ստեփանյանը և ուրիշներ։

1942թ. ժողովրդական արտիստ Շարա Տալյանը և մի խումբ հայ դերասաններ հիմնադրեցին Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնը։ Առաջին տնօրենը Զավեն Վարդանյանն էր, իսկ անդրանիկ ներկայացումը Ռուդոլֆ Նելսոնի «Թագավորը զվարճանում է» օպերետն էր (ռեժիսոր՝ Թադևոս Սարյան, դիրիժոր՝ Ռաիսա Սարկիսովա (Սարգսյան)։ Թատրոնի ներկայիս գեղարվեստական ղեկավարը ՀՀ ժողովրդական արտիստ Երվանդ Ղազանչյանն է, տնօրենը՝ Կարո Շահբազյանը։ Թատերախմբի կազմում են ՀՀ ժողովրդական արտիստ Սվետլանա Գրիգորյանը, ՀՀ վաստակավոր արտիստներ Մարիամ Ղազարյանը, Բորիս Պեպանյանը և ուրիշներ։ Թատրոնը մասնակցել է ԱՄՆ-ում, Սիրիայում, Իրանում, Վրաստանում և Երևանում անցկացվող միջազգային փառատոների և արժանացել 6 մրցանակի[66]։

Կինո[խմբագրել]

Երևանի կինեմատոգրաֆի մասին ամենավաղ վկայությունը վերաբերում է 1910 թ., երբ Վ. Գագուան և Բ. Ջանիբեկովը դիմել են Երևանի գավառապետին՝ «Իլյուզիոն» կինոթատրոնում նոր սարքավորում տեղադրելու համար։ Մինչև խորհրդային իշխանության հաստատվելը Երևանում գործել են նաև «Ապոլլո»-ն, «Ավանեսով և Խաչատուրով»-ի ամառային կինոթատրոնները։

Հայկական կինոյի հիմնադիրը Հ. Բեկնազարյանն է, ով կինոյի բնագավառում մեծ փորձառությամբ, ռուսական կինոյի ճանաչված դերասաններից էր։ Հայ կինոյի ծննդյան պաշտոնական տարեթիվը համարվում է «Պետական կինոյի կազմակերպման մասին» կառավարական դեկրետի ընդունման օրը՝ 1923 թ. ապրիլի 16-ը, որով բոլոր մասնավոր կինոթատրոններն ազգայնացվել են։ 1923 թ. Երևանում բացվել են «Պետկինո» ամառային, 1924թ«Նաիրի» կինոթատրոնները, իսկ «Ապոլլո»-ն՝ վերանվանվել «Պրոլետար»։ Երևանի խոշոր կինոթատրոններից են եղել «Այրարատ»-ը, «Մոսկվա»-ն, «Նաիրի»-ն, «Հայրենիք»-ը, «Կոմիտաս»-ը, «Արագած»-ը, «Անի»-ն և այլն։

«Նաիրի»-ն Երևանի ամենահին կինոթատրոնն է, որը 1920-1950 թթ. գտնվել է Ամիրյան փողոցում՝ ներկայիս Արտաքին գործերի նախարարության հասցեում։ Կինոթատրոնն ունեցել է փակ և բաց՝ ամառային դահլիճ, որտեղ ցուցադրվել է հայկական առաջին ֆիլմը՝ «Զարե»-ն։ Կարմիր տուֆաշեն շենքի ճակատային մասում կան երեք կամարաձև մուտքեր, որոնց վրա կառուցված են ևս երեք կամարներ՝ նախորդից երկու անգամ բարձր, իսկ դրանց վրա՝ երկուական, առաջինից ցածր բարձրությամբ կամարաձև պատուհաններ, որոնք պահպանում են շենքի համահունչ ճարտարապետական ոճը։ «Նաիրի» կինոթատրոնում կան մեծ (231 նստատեղով), փոքր (42 նստատեղով) և VIP՝ առանձնացված (12 նստատեղով) դահլիճներ։

«Մոսկվա» կինոթատրոնի շենքը կառուցվել է 1937 թ. ՀՀ մայրաքաղաքի սրտում։ Այն գլխավոր ճակատով ուղղված է Շառլ Ազնավուրի անվան հրապարակին, մի թևը փռված է Աբովյան փողոցի վրա մինչև Թումանյան փողոց, իսկ մյուսն ընկնում է փողոցների անկյունում տարածվող թաղամասի վրա։ Շենքի ճակատային մասում կիրառված է տարբեր գույների քարերի համադրություն։ Շենքի ներքին պատերը, հատկապես դահլիճի, պատված են ծակոտկեն տուֆով և ձայնորսիչ սարքերով։ Կիրառվել է 1930-ական թթ. կինոթատրոնների շենքերին հատուկ ոճեր, դահլիճների քարե հարթ պատերին ցայտուն ընդգծված շեղադիր ռումբաձև փոքր պատուհաններ կան, գլխավոր մուտքի սանդուղքների երկու կողմերում՝ սեպաձև վահանակներ, կողային ճակատներին՝ խորաքանդակներ հայկական ֆիլմերի թեմաներով։ Կինոթատրոնի շենքում կա 4 դահլիճ՝ Կարմիր (491 նստատեղով), Կապույտ (352 նստատեղով), VIP՝ առանձնացված (35 նստատեղով) և բացօթյա ամառային դահլիճ[67]։

Ռադիո և հեռուստատեսություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հեռուստատեսությունը Հայաստանում

Երևանում առաջին ռադիոհաղորդումները տրվել են 1926 թվականին։ 1947 թվականից սկսվել են սփյուռքահայության համար հաղորդումները։ 1957 թվականի փետրվարի 9-ից գործում է հեռուստատեսությունը։ 1965 թվականին շարք է մտել Մոսկվա-Սոչի-Թբիլիսի-Երևան ռադիոռելեային նոր գիծը, որի շնորհիվ ընդունվում էին Մոսկվայի և ԽՍՀՄ այլ քաղաքների, ինչպես նաև «Ինտերվիդենիե»-ի հաղորդումները։ 1977 թվականին ավարտվել է հեոուստացուցային նոր աշտարակի (բարձրությունը՝ 312 մ) կառուցումը։ Հեռուստատեսային հաղորդումները տրվում են հայերեն։

Ներկայումս հեռուստատեսությունը հանդիսանում է երկրի ամենապահանջված ԶԼՄ տեսակը։ 2015 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսությունը անցնելու է թվային հեռարձակման։ Անցումը թվային հեռարձակմանը պայմանավորված է Եվրամիության առջև ստանձնած պարտավորվածություններից։ Հայաստանում թվային ցանցը նախատեսվում է ստեղծել ներկայումս գործող անալոգային հեռուստացանցի հիմքում։ Համաձայն Հայաստանի Հանրապետությունում թվային հեռուստառադիոհեռարձակման անցման մասին օրենքին, Հայաստանում ստեղծվելու է պետական թվային հեռարձակող ցանց, մասնավորապես Երևանում գործելու են 18 հեռուստաալիքներ և 12 ռադիոկայաններ, իսկ հանրապետության մարզերում համապատասխանաբար՝ 9 հեռուստաալիքներ և 4 ռադիոկայաններ։[68][69]

1955թ. Երևանում հիմնադրվում է Հայաստանի ունիվերսալ հեռուստատեսության առաջնեկը՝ Հայաստանի Հանրային Հեռուստաընկերությունը, իսկ 1978թ. Նորքը, որը հետագայում վերանվանվում է Նոր Ալիք։ Անկախության տարիների առաջին ալիքներից էր 1994թ.՝ Գյումրիում հիմնված Շանթ հեռուստաընկերություն ժամանցային ու տեղեկատվական հեռուստաալիքը։ Ավելի ուշ մեկը մյուսի հետևից ստեղծվում են Արմենիա, Շողակաթ, Դար 21, Պրոմեթևս և այլ հեռուստաալիքներ։ Ժամանակին գործել, այժմ՝ վերանվանվել կամ փակվել են Ա1+, Հայ TV, TV5, Արմենակոբ, ԱԼՄ, Սինեմաքս, Մայր Հայրենիք ՀԸ և այլ հեռուստաալիքներ։

1960-1970–ական թթ. ԽՍՀՄ–ում մեծ հռչակ է վայելում Հայկական ռադիոն, որը հումորային ռադիոալիք էր և հեռարձակվում էր Երևանից։ Նրա անեկդոտները հարց–պատասխան տիպի էին, որի ձևաչափը հետևյալն էր՝ Հայկական ռադիոյին հարցնում են, Հայկական ռադիոն պատասխանում է։ Ամբողջ աշխարհով մեկ հեռարձակվում էր Հայաստանի Հանրային ռադիոն՝ Ազատություն ռադիոկայանը, որը միավորում էր աշխարհասփյուռ հայությանը հետևյալ նախաբանով՝ խոսում է Երևանի ձայնը... Այժմ Երևանում կան տարբեր, հիմնականում՝ լրատվական ու ժամանցային բնույթի շուրջ քսան ռադիոկայան[70]։

Կրթություն և սպորտ[խմբագրել]

Պուշկինի անվան միջնակարգ դպրոց
Ստեփան Շահումյանի անվան միջնակարգ դպրոց

Դպրոցներ, քոլեջներ և ուսումնարաններ[խմբագրել]

1832 թվականին Երևանում բացվել է գավառական դպրոց, որտեղ Խաչատուր Աբովյանն աշխատել է որպես տեսուչ և ուսուցիչ: Այնուհետև բացվել են հոգևոր թեմական դպրոցը (1837), Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոցը (1850, 1884 թվականից` իգական պրոգիմնազիա, 1898 թվականից` գիմնազիա), իգական ուսումնարանը (1850), Նորքի ծխական դպրոցը (1860), Գայանյան օրիորդաց ուսումնարանը (1866, 1879 թվականից` միջնակարգ դպրոց), ուսուցչական սեմինարիան (1881), իգական 3-րդ դպրոցը (1906, հետագայում` Ալեքսանդրովյան № 2 իգական գիմնազիա) և այլն:

Երևանում դպրոցական ցանցի աննախադեպ զարգացումն սկսվել է 1920-ական թվականներից: Խորհրդային առաջին տարիներին գործել են դպրոցի 2 հիմնական տիպեր` տարրական և 7-ամյա: 1940 թվականին Երևանում կային 45 հանրակրթական դպրոցներ: 1966 թվականից անցում է կատարվել ընդհանուր միջնակարգ պարտադիր կրթության: 1986-1987 թվականներին Երևանում գործել են 308 նախադպրոցական հաստատություններ, 216 հանրակրթական դպրոցներ, 34 պրոֆտեխնիկական ուսումնարաններ, 24 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություններ, 11 բուհ: 1990-ական թվականների սկզբից, հանրապետությունում ազգային դպրոցի զարգացման հայեցակարգի ընդունումով, ամրագրվել է դպրոցահասակ բոլոր երեխաների` պետական հանրակրթական դպրոցներում անվճար ընդհանուր միջնակարգ կրթություն ստանալու իրավունքը: Համաձայն հանրակրթական պետական կրթակարգի` 2006-2007 ուսումնական տարվանից ՀՀ-ում անցել են 12-ամյա ընդհանուր միջնակարգ կրթության` եռաստիճան համակարգով. տարրական դպրոց` I-IV, միջին դպրոց` V-IХ (միասին` հիմնական), ավագ դպրոց` Х-XII դասարան:[9]

Երևանի ենթակայությամբ գործում է 160 կրթական հաստատություն, այդ թվում՝ 145 հիմնական դպրոց, 11 միջնակարգ դպրոց, կույրերի երեկոյան մեկ դպրոց (գործում են 6-12-րդ դասարաններ), երկու հատուկ (համար 2 և 6) դպրոց (մտավոր թերզարգացում ունեցող երեխաների համար), մեկ հատուկ՝ (համար 8) կրթահամալիր) խոսքի ծանր խանգարում ունեցող երեխաների համար)։

Երևանի ենթակայությամբ գործող բոլոր դպրոցներում 2-րդ դասարանից ուսուցանվում է ռուսաց լեզու, զուգահեռաբար 12 դպրոցներում գործում են ռուսերենով ուսուցմամբ դասարաններ, իսկ 32 դպրոցներում ռուսերենի ուսուցումն իրականացվում է խորացված եղանակով։[71]

Համալսարաններ և գիտահետազոտական կենտրոններ[խմբագրել]

Երևանում անցած դարում բացվել են տասից ավելի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ՝

Նորաբաց համալսարաններից են Ամերիկյան, Սլավոնական կամ ռուս–հայկական և Եվրոպական կամ ֆրանսիական համալսարանները։


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի պետական համալսարան
ԵՊՀ կենտրոնական մասնաշենքը
  • 1919թ. մայիսի 16-ին Հայաստանի Հանրապետության նախարարների խորհրդի որոշմամբ բացվել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1920թ. հունվարի 31-ին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի) առևտրային դպրոցի շենքում բացվեց Հայաստանի համալսարանը։ Առաջին ռեկտոր Յուրի Ղամբարյանի նախաձեռնությամբ հիմնադրման առաջին իսկ տարում համալսարանում դասախոսելու հրավիրվեցին արտերկրի բուհեր ավարտած, մանկավարժական ու գիտական աշխատանքի փորձ ունեցող անվանի մասնագետներ Հակոբ Մանանդյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Ստեփան Մալխասյանցը և ուրիշներ։ 1920թ. դեկտեմբերի 17-ին Հայաստանի համալսարանը վերանվանվեց Երևանի ժողովրդական համալսարան։ Ռեկտոր ընտրվեց հայագետ, պրոֆեսոր Հակոբ Մանանդյանը։ 1920-ական թթ. համալսարանը գործում էր Աստաֆյան (այժմ՝ Աբովյան) փողոցում գտնվող ուսուցչական սեմինարիայի՝ երկհարկանի շենքի առաջին հարկում։ Կառավարության 1923թ. հոկտեմբերի 20-ի որոշմամբ ժողհամալսարանը վերանվանվեց պետական համալսարան։

1991 թ. Երևանի պետական համալսարանն արդեն ուներ 17 ֆակուլտետ, որոնցում կադրեր էին պատրաստվում 32 մասնագիտությունների գծով։ 1995-1996 ուստարվանից ԵՊՀ-ն անցավ երկաստիճան կրթական համակարգի։ Մինչ օրս ԵՊՀ-ն տվել է շուրջ 90 հազար շրջանավարտ։ Համալսարանի 22 ֆակուլտետներում մասնագիտանում է մոտ 13 հազար ուսանող, բուհի ավելի քան 1200 դասախոսից 200-ը գիտությունների դոկտոր է, 500-ից ավելին՝ գիտությունների թեկնածու։ Համալսարանում գիտամանկավարժական աշխատանք են կատարում ՀՀ ԳԱԱ ավելի քան երեք տասնյակ ակադեմիկոսներ։ Ուսումնագիտական գործունեությունը կազմակերպվում է ավելի քան 100 ամբիոններում։ Երևանի պետական համալսարանում 1920թ.-ից գործում է գիտական գրադարանը, որն առաջին կարգի բուհական գրադարան է՝ շուրջ 2 մլն գրքային ֆոնդով։ Գրադարանում առանձնացված է հնատիպ և հազվագյուտ գրականության ֆոնդը՝ 20.770 միավոր։ Գրադարանի ֆոնդերի տարեկան համալրումը 710.000 միավոր է, սպասարկում է 12.000 ընթերցողի, որից շուրջ 9000-ն ուսանողներ են։


1993 թվականին, Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի անունը փոխվել է Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիայի, և այդ թվականից մինչ 2007 թվական նրա նախագահի պաշտոնում է ծառայել Ֆադեյ Սարգսյանը, իսկ 2007 թվականի փետրվարի 19–ին այդ պաշտոնը հանձնարարվել է Ռադիկ Մարտիրոսյանին։


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան

1962 թ-ին Մատենադարանը անվանակոչվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ 1954 թ-ից Մատենադարանը ղեկավարել է ակադեմիկոս Լևոն Խաչիկյանը (1918-1982), ում ջանքերով հաստատությունը լիարժեքորեն կայանում է որպես գիտահետազոտական կենտրոն, կարճ ժամանակում արժանանում միջազգային ճանաչման։ 1982-2007 թթ. Մատենադարանի տնօրենն է եղել ակադեմիկոս Սեն Արևշատյանը։ 2007 թվականից Մատենադարանի տնօրենն է բանասիրության դոկտոր Հրաչյա Թամրազյանը։[71]

Սպորտ[խմբագրել]

Սպորտի զարգացումը Հայաստանում դարձյալ կապված է խորհրդային իշխանության հաստատման հետ։ Հայերի նվաճումները հատկապես մեծ էին շախմատի, ֆուտբոլի, ծանրամարտի ու ըմբշամարտի ասպարեզներում։ Երևանի ամենանշանավոր սպորտային կառույցներն են Հրազդան մարզադաշտը, Մարզահամերգային համալիրը, Շախմատի տունը և այլն։

Մարզահամերգային համալիրը շահագործման է հանձնվել 1983 թվականին։ Հետագայում համալիրն անվանակոչվել է Կարեն Դեմիրճյանի անունով։ Կառույցի նախագծման աշխատանքներն իրականացրել են Հայպետնախագիծ ինստիտուտի մասնագետները՝ ԽՍՀՄ ժող. ճարտարապետ Կորյուն Հակոբյանի և ՀԽՍՀ ժող. ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանի գլխավորությամբ։ 1987 թ. նախագծման և ճարտարապետական ինքնատիպ լուծումների համար հեղինակային խումբն արժանացել է երկրի բարձրագույն պարգևի՝ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։ Համալիրը հյուրընկալել է հանրահայտ արվեստագետներ Թոմաս Անդերսին, Միշել Լեգրանին, Դեմիս Ռուսոսին, Յան Գիլանին, Լա Սկալա օպերային թատրոնի սիմֆոնիկ նվագախմբին, Բոնի Էմ խմբին, Յանիին, ռուսական էստրադայի աստղեր Ալլա Պուգաչովային, Իրինա Ալեգրովային, Ստաս Միխայլովին և այլոց։ Մարզահամերգային համալիրում են անցկացվել նաև Շախմատի միջազգային օլիմպիադան, Եվրոպայի ուշույի առաջնությունը, բասկետոլի համահայկական խաղերը, ինչպես նաև ըմբշամարտի, բռնցքամարտի, ծանրամարտի, գեղասահքի տարբեր առաջնություններ[72]։

«Հրազդան» մարզադաշտը կառուցվել է նավթային մագնատ Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամի ֆինանսական աջակցությամբ 1970-1971թ., Հրազդան գետի լանջին, որից էլ փաստացի ստացել է իր անունը։ Մարզադաշտի բացումը տեղի է ունեցել մայիսի 19, 1971 թ.։ Խորհրդային ժամանակներում խոշորագույն մարզադաշտերից մեկն էր ողջ Խորհրդային Միությունում։ Հենց այս մարզադաշտում «Արարատ» թիմի ֆուտբոլասերները ականատես եղան ակումբի հաղթանակներին, ինչը հանգեցրել է 1973թ. գավաթի հաղթանակի։ Տարողությունը՝ 53600, այդ թվում Յարուս՝ 16900, Հյուսիսային տրիբունա՝ 11750, Հարավային տրիբունա՝ 11750, Արևմտյան տրիբունա՝ 8100, Արևելյան տրիբունա՝ 5100[73]։

Երևանի մյուս խոշոր մարզադաշտերից են Վազգեն Սարգսյանի անվան Հանրապետական մարզադաշտը, կառուցվել է 1953 թվականին, վերակառուցվել 2000 թվականին, նստատեղերի քանակը 14.403 և Միկա մարզադաշտը` 7000 նստատեղ[74]:

Երևանում գործում են սպորտային բազմաթիվ ու բազմատեսակ դպրոցներ ու մարզասրահներ՝ բոլոր հարմարանքներով: Սպորտի յուրաքանչյուր քիչ թե շատ զարգացած ճյուղ ունի իր ֆեդերացիան: Առանձնապես մեծ տեղ է գրավում շախմատի դպրոցը. Հայաստանի շախմատի հավաքականը, որ կազմավորում է Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան, օլիմպիական եռակի չեմպիոն է (2006, 2008, 2012), աշխարհի թիմային առաջնության (2011) և Եվրոպայի թիմային առաջնության (1999) հաղթող: Բացի այդ, հավաքականը երեքական անգամ դարձել է օլիմպիադաների և աշխարհի թիմային առաջնությունների բրոնզե մեդալակիր, մեկական անգամ՝ Եվրոպայի թիմային առաջնությունների արծաթե և բրոնզե մեդալակիր:

Տնտեսություն[խմբագրել]

Նաիրիտ գործարան

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

1975 թվականին քաղաքում գործում էր 200 խոշոր և միջին արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Գործում էին բազմաթիվ թեթև և սննդի արդյունաբերական, մեքենաշինական, հաստոցաշինական, քիմիական և այլ ոլորտի գործարաններ։ Խոշորագույն ձեռնարկություններն են «Նաիրիտ»-ն ու «Պոլիվինիլացետատ»-ը։ Դրանք հումքով էին ապահովում շատ այլ գործարանների։ Երևանում էլեկտրաէներգիա ապահովող ջրային էլեկտրակայանների կողքին բացվում է Երևանի ջերմային էլեկտրակայանը, որն աշխատում է բնական գազով։ Այն հանրապետության խոշորագույն էլեկտրակայանն է՝ Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանից ու Մեծամորի ատոմակայանից հետո։ Երևանում բացվել է նաև ավտոմեքենաշինական գորժարան՝ ԵրԱԶ, որը մարդատար ավտոմեքենաներ է արտադրել ԽՍՀՄ վերջին տարիներին։

Շրջափակման և արտաքին շուկայի հետ կապերի խզման պատճառով շատ գործարաններ դադարեցին աշխատել։ Գրեթե չեն գործում թեթև արդյունաբերության և մեքենաշինության գործարանները։ Հիմնականում գործում են սննդի, խմիչքի, ծխախոտի, հրուշակեղենի, պահածոների գործարաններն ու ֆաբրիկաները։ Որոշ ներդրում ունեն նաև փոքր և միջին բիզնեսի ձեռնարկություններն ու արտադրությունները։

Ցարական ժամանակներից Երևանում հիմնվել էին գինու և կոնյակի գործարաններ։ Հայկական կոնյակը ավելի մեծ ճանաչում ստացավ ԽՍՀՄ տարիներից սկսած՝ Երևանի Արարատ կոնյակի գործարանի շնորհիվ։ Հիմնվում են նաև բնական հյութերի, քաղցրավենիքի և սննդի այլ արդյունաբերական հիմնարկ-ձեռնարկություններ, կոմբինատներ[75]:

2011 թվականի տվյալներով մայրաքաղաքի արդյունաբերության տեսակարար կշիռը երկրի ՀՆԱ-ի կառուցվածքում շուրջ 52,0% է. այստեղ են արտադրական հզորությունների գրեթե կեսը, շինարարական ոլորտի 88,0%-ը, թողարկվում է արդյունաբերական արտադրանքի 49,0%-ը (մշակող արդյունաբերության 61,0%-ը), իրականացվում է մանրածախ ապրանքաշրջանառության 84,0%-ը, հանրային ծառայությունների` 91,0%-ը, այդ թվում` հյուրանոցային ծառայությունների` 89,9%-ը, տրանսպորտային ծառայությունների` 89,1%-ը, ֆինանսական գործունեության` 97.0%-ը, անշարժ գույքի հետ կապված գործառույթների` 87,0%-ը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների բնագավառի ծառայությունների` 99,0%-ը, արտահանման` 52,0%-ը, ներմուծման` 82,0%-ը:

Երևան քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի կառուցվածքի մեջ զգալի բաժին է կազմում մշակող արդյունաբերությունը` 86,0 %, իսկ էլեկտրաէներգիայի, գազի, ջրի արտադրությունն ու բաշխումը և հանքագործական արդյունաբերությունը` համապատասխանաբար` 13,1% և 0,9%:

Մշակող արդյունաբերության արտադրանքի ընդհանուր ծավալում սննդամթերքի տեսակարար կշիռը 42,3% է, պատրաստի մետաղե արտադրատեսակների արտադրությանը` 4,25%, հրատարակչական և պոլիգրաֆական գործունեությանը` 4,16%, քիմիական արդյունաբերությանը` 3,87%, ծխախոտի արտադրատեսակների արտադրությանը` 2,9%:[9]

Շինարարություն[խմբագրել]

Northern-yerevan.jpg

21-րդ դարում լայն թափ է առնում շինարարությունը։ Արտասահմանում ապրող հայ բարերարների և գործարարների ֆինանսական օժանդակությամբ կառուցվում են նոր թաղամասեր ու ճանապարհներ, նորոգվում և նոր տեսք են ստանում հները։ Այդ ժամանակ կառուցվում է Թամանյանի նախագծած Հյուսիսային պողոտան։ Այստեղ վեր են խոյանում ժամանակակից երկնաքերներ։

Քաղաքի կենտրոնում սկսվում է շենքերի կառուցումը, որը շարունակվում է նաև քաղաքի համայնքներում։ Վերանորոգվում և բարեկարգվում են Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի շենքը, Մատենադարանը, հիմնվում են նոր մայրուղիներ։ Երևանը սկսում է ստանալ ժամանակակից եվրոպական քաղաքի տեսք։ Կառուցվում և շահագործման է հանձնվում Վահագնի թաղամասը։

Վերջին տարիներին լայն թափ է ստացել ասֆալտապատումը և բակային տարածքների կարգավորումը, այգիների ու պուրակների ստեղծումը։ Երևանում կարգի են բերվել ավտոբուսային կայանատեղիները, դրվել են նոր նստարաններ, փողոցներում կանգնեցվել նոր լուսակիրներ ու ցուցանակներ։ Քաղաքային այգիներում շատացել են արձաններն ու կիսանդրիները։[75]

Առևտուր[խմբագրել]

2010 թվականին մանրածախ առևտրի շրջանառությունը Երևանում կազմել Է 980 մլրդ դրամ, որը 2009 թվականի համեմատությամբ ավելացել Է շուրջ 9%-ով։

2010 թվականին Երևանում միջին հաշվով մեկ բնակչին ընկնող առևտրի տարեկան շրջանառությունը կազմել Է 876 հզ դրամ, որը 2009 թվականի համեմատությամբ ավելացել Է շուրջ 9%-ով: Մեկ բնակչին ընկնող առևտրի շրջանառությունը հանրապետության միջին ցուցանիշը գերազանցել է 244,6%-ով:

Մանրածախ առևտրի օբյեկտների թվաքանակում (11.210, 2010) մեծ Է խանութների (8772) և կրպակների (2278) տեսակարար կշիռը, որոնք կազմում են հանրապետության` համապատասխանաբար` 67% և 39%-ը: 2005-2010 թվականներին այդ օբյեկտների քանակն ավելացել է 1853 միավորով:

Հանրապետության արտահանման ընդհանուր ծավալում 2005 թվականին Երևանին բաժին Է ընկել 59,02%-ը, 2007 թվականին` 57,75%-ը, 2008 թվականին` 55,3%-ը, 2010 թվականին` 53%-ը: 2005-2010 թվականներին, ներմուծման ծավալների աճին զուգընթաց, դիտվել Է ներմուծման ծավալների տեսակարար կշռի աճ, որը հանրապետության ներմուծման ընդհանուր ծավալում կազմել է` 2005 թվականին` 69,8%, 2006 թվականին` 71,9%, 2008 թվականին` 82,0%, 2010 թվականին`80,7%: [9]

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

Երևանի Լոնդոն հյուրանոցը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Զբոսաշրջությունը Հայաստանում

Երևանն աշխարհի հնագույն քաղաքներից է։ Այստեղ են գտնվում հազարամյակների պատմություն ունեցող պատմամշակութային արժեքներ։ Կան բազմաթիվ թանգարաններ, հուշարձաններ, եկեղեցիներ, որոնք վկայում են քաղաքի հոգևոր, մշակութային և գիտական բարձր կարգավիճակի մասին։ Երևանը՝ որպես ձեռնարկատիրական գործունեության և ներդրումների համար կայուն և ապահով, զբոսաշրջության համար գրավիչ պատմամշակութային քաղաք, միջազգային զբոսաշրջային շուկային բազմաբնույթ մրցունակ զբոսաշրջային արդյունք և բարձրակարգ ծառայություններ առաջարկելու մեծ ներուժ ունի։

Զբոսաշրջության բնագավառում պետական քաղաքականության նպատակն է ստեղծել այնպիսի մի համակարգ, որը կբավարարի ճանապարհորդող քաղաքացիների պահանջները, կմեծացնի զբոսաշրջության ներդրումը ազգային եկամտի ավելացման, միջազգային կապերի զարգացման, տարածքային համաչափ զարգացման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման գործում։ Այս ամենն իրականացնելու համար պետք է ապահովել զբոսաշրջության կայուն և կենսունակ զարգացում, նպաստել ներգնա և ներքին զբոսաշրջիկների թվի աճին, միաժամանակ ավելացնել զբոսաշրջությունից ստացվող եկամուտները՝ առաջարկելով ավելի բարձրարժեք զբոսաշրջային արդյունք։ Երևանի զբոսաշրջային արդյունքը շարունակաբար ներկայացվելու է միջազգային ցուցահանդեսներում, ինչը խիստ կարևոր է ոլորտի կայուն զարգացումն ապահովելու և օտարերկրյա շուկաներում Երևանի զբոսաշրջային արդյունքը խթանելու համար։

Արմենիա Մարիոթ հյուրանոց

Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի մշակույթի և տուրիզմի վարչության տուրիզմի զարգացման ծրագրերի բաժինը կազմակերպում և ապահովում է զբոսաշրջության զարգացման ծրագրերի և միջոցառումների պլանների մշակումը («Երևան Սիթի Տուր», հուշարձանների և պատմամշակութային շենքերի գեղազարդ ու գունազարդ լուսավորումը և վերջիններիս QR-կոդերով համապատասխան ցուցանակների տեղադրումը), ներառյալ՝ համապատասխան կառուցվածքային և ներդրումային միջավայրի կատարելագործմանն ուղղված նախագծերն ու առաջարկությունները։ Վարչությունը, համագործակցելով Երևանի տարածքում գործող ոչ պետական զբոսաշրջային գործակալությունների, հյուրանոցների և հյուրանոցային հանգրվանների հետ, նախապատրաստում և ներկայացնում է առաջարկներ՝ Երևանում զբոսաշրջության քաղաքականություն մշակելու, համատեղ ծրագրեր իրագործելու, ներդաշնակ և օրենսդրության պահանջներին համապատասխանող գործունեություն ծավալելու, ինչպես նաև Երևանի քաղաքային ենթակայության զբոսաշրջային օբյեկտներ կառուցելու, հանգստի գոտիներ ստեղծելու, պահպանելու և շահագործելու վերաբերյալ։[76]

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել]

Էրեբունի ամրոցի փլատակներ

Երևանի գլխավոր հնագույն հարստությունը բերդերն են՝ Արին-Բերդում պահպանվում են Էրեբունի քաղաքի և Շենգավիթում Թեյշեբաինի ուրարտական բերդի մնացորդները։

Մայրաքաղաքը ունի տասից ավելի եկեղեցիներ։ Միջնադարյան եկեղեցիներից կանգուն է մնացել 13-րդ դարում ստեղծված Կաթողիկե եկեղեցին։Նրա շուրջը այժմ կառուցվում է նոր կաթողիկոսանիստ եկեղեցի՝ հայկական ճարտարապետական ավանդույթներով։

Երևանում կան բազմաթիվ թանգարաններ, այդ թվում՝ Հայաստանի պատմության թանգարանը և Հայաստանի ազգային պատկերասրահը (ավելի քան 14.000 պատկերներ), որոնք ներկայացնում են հայկական պատմությունը, գրականությունն ու նկարչությունը։ Գլխավոր հպարտություններից է Աբովյան փողոցը, որտեղ նոր շինությունների կողքին զգացվում է Հին Երևանի շունչը։

Քաղաքի կենտրոնում՝ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասում է գտնվում Մատենադարանը՝ հին հայկական, ինչպես նաև օտարերկրյա գրքերի ու ձեռագրերի թանգարանը (ավելի քան 100.000 ցուցանմուշ)։

Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում է գտնվում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր‎ը, որտեղ ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը ծաղիկներ է դնում եղեռնի 1,5 միլիոն զոհերի հիշատակին։ Դրանից ոչ հեռու գտնվում է մարզամշակութային գլխավոր կենտրոններից մեկը՝ Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրը։

Այժմ Երևանում կան բազմաթիվ այգիներ.

Քաղաքի կենտրոնում են գտնվում քաղաքի հիմնական մշակութային օջախներից շատերը։ Դրանցից են Օպերայի և բալետի թատրոնը, Երևանի Կոնսերվատորիան, բազմաթիվ թատրոններ, Մատենադարանը, բազմաթիվ համալսարաններ, թանգարաններ և այլն։

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի արձաններ

Երևանը հարուստ է բազմաթիվ և բազմաժանր հուշարձաններով։ Երևանի հրապարակներն ու փողոցներն ծավալային աշխատանքներով զարդարել են Անդրեաս Տեր-Մարուքյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Սարգսյանը, Արա Հարությունյանը, Ղուկաս Չուբարյանը, Լևոն Թոքմաջյանը և այլ տաղանդավոր քանդակագործներ։ Առանձին բացօթյա թանգարաններ են Օղակաձև այգին, Պետական Համալսարանի կից տարածքն ու ճեմասրահը, Ազատության հրապարակը։ Վերջին տարիներին երևանցիների ու մայրաքաղաքի հյուրերի սիրված տեղերից է դարձել Հյուսիսային պողոտան։ [77][78]

Առողջապահություն[խմբագրել]

Երևանում առաջին բժշկական հիմնարկը` զինվորական հոսպիտալը, բացվել է 1828 թվականին, դեղատունը` 1830 թվականին, որոնք բուժօգնություն են ցույց տվել նաև ազգաբնակչությանը: 1857 թվականից Երևանում գործել է ինքնուրույն դեղատուն, 1888 թվականին` բուժարան, որին կից 1893 թվականին կազմակերպվել է 12 մահճակալով հիվանդանոց, 1898 թվականին` բանտի հիվանդանոցը (25 մահճակալով): 1899 թվականին դեղագործ Շահնազարովի միջոցներով Երևանում բացվել է Հայաստանում առաջին պաշտոնական դեղատունը:

1880-1881 թվականներին քաղաքային բժիշկ Լևոն Տիգրանյանի նախագահությամբ գործել է Առողջապահական մշտական հանձնաժողով: 1881 թվականից հրատարակվել է «Առողջապահական թերթը»: Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Երևանում բացվել են քաղաքային և բանտի հիվանդանոցները, զինվորական հոսպիտալը, ակնաբուժարանը, հոգեկան հիվանդների խնամատունը, Հ. Հովհաննիսյանի և Ա. Տեր-Ավետիքյանի մասնավոր հիվանդանոցները, 1918 թվականին քաղաքային հիվանդանոցը տեղափոխվել է նորակառույց շենք և վերանվանվել 1-ին քաղաքային հիվանդանոցի, այնուհետև հիմնադրվել են 2-րդ և 3-րդ կլինիկական հիվանդանոցները:

Երևանում առողջապահության կազակերպումն առաջին անգամ պետական ուշադրության է արժանացել խորհրդային իշխանության օրոք. 1920 թվականին կազմավորվել է Առողջապահության ժողկոմատը (1946 թվականից` ՀԽՍՀ ԱՆ), որի իրավասությանն են հանձնվել բժշկասանիտարական բոլոր հիմնարկները, այդ թվում` մասնավորները: 1922 թվականին քաղաքային 2-րդ կլինիկական հիվանդանոցում բացվել է ակնաբուժական բաժանմունք` 25 մահճակալով, որը 1925 թվականին վերակառուցվել է Աչքի հիվանդությունների կլինիկայի: Ստեղծվել է մոր և մանկան պահպանության ծառայություն: Հիմնադրվել են բժշկական ուսումնական հաստատություններ` 1921 թվականին` բժշկական ուսումնարանը, 1922 թվականին` ԵՊՀ բժշկական ֆակուլտետը (1930 թվականից` ԵԲՀ, 1995 թվականից` ԵՊԲՀ), 1923 թվականին` Տրոպիկական ինստիտուտը, 1933 թվականին` Սանիտարական տեսչությունը, 1937 թվականին` Ախտահանման կայանը:

Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբին Երևանում գործել են 20 հիվանդանոցային հիմնարկներ, աշխատել է 505 բժիշկ (1000 բնակչին` 2,2 բժիշկ): Առողջապահության կազմակերպման աշխատանքները լայնորեն ծավալվել են հատկապես հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում. հիմնադրվել են Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի (1946), Ռենտգենաբանության և ուռուցքաբանության (1946) ԳՀԻ-Ները: 1957 թվականին Երևանում շահագործման է հանձնվել 8-րդ կլինիկական հիվանդանոցը, 1961 թվականին` Սրտաբանության և սրտային վիրաբուժության ԳՀԻ-ն, որի հիմքի վրա 1975 թվականին հիմնադրվել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ համամիութենական գիտական կենտրոնի Երևանի մասնաճյուղը (1991 թվականից` Ա. Միքայելյանի անվան վիրաբուժության ինստիտուտ), Շտապ բժշկական օգնության 2-րդ կլինիկական հիվանդանոցը: 1984 թվականին Հանրապետական կլինիկական հիվանդանոցում ստեղծվել է Հանրապետական ախտորոշման կենտրոնը:

ՀՀ անկախացումից հետո, առողջապահության համակարգի զարգացման ու բարեփոխումների 1996-2000 թվականների ծրագրին համապատասխան, Երևանի առողջապահության համակարգում իրականացվել են կառուցվածքային և կանոնակարգային էական փոփոխություններ: Երևանում է կենտրոնացած երկրի առողջապահության համակարգի հզորությունների 2/3-ը: 2001-2003 թվականներին առողջապահական ընկերությունները խոշորացվել են, որի հետևանքով նվազել է բուժհաստատությունների թիվը:

Ներկայումս (2012) Երևանի քաղաքապետարանի ենթակայությամբ գործում է առողջապահական 25 ընկերություն` բժշկական 5 կենտրոն` 2-ը` բազմաճյուղ, 3-ը` նեղ մասնագիտացված, 15 պոլիկլինիկա, 2 բժշկասանիտարական մաս, 2 դիսպանսեր և շտապ բուժօգնության ծառայություն: 1992 թվականից հիմնվել և գործում են նաև 40-ից ավելի մասնագիտական բժշկական միություններ: [9]

Տրանսպորտ և կապ[խմբագրել]

Reseau-routier-erevan.gif
ErevanMetroLogo.jpg

Մետրոպոլիտեն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Երևանի մետրոպոլիտեն

Ի սկզբանե կառուցման նախագիծը հաստատվել է որպես ստորգետնյա տրամվայի նախագիծ, սակայն հետագայում այն վերափոխվել է մետրոյի։ Կառուցումն սկսվել է 1972 թ., սակայն, քանի որ հինգ տարի անց ճանապարհի միայն 3,9 կմ էր պատրաստ, 1977-ին կոմունիստական կուսակցությունը որոշում կայացրեց խորհրդային այլ քաղաքներից (Մոսկվայի, Լենինգրադի, Մինսկի կամ Թիֆլիսի) օգնության կանչել նման աշխատանքների փորձ ունեցող մասնագետների։

Առաջին գիծը՝ 11,47 կմ երկարությամբ շահագործման է հանձնվել 1981 թվականի մարտի 7-ին՝ «Բարեկամություն», «Սարալանջի» (այժմ՝ «Մարշալ Բաղրամյան»), «Երիտասարդական», «Լենինի հրապարակ» (այժմ՝ «Հանրապետության Հրապարակ») և «Սասունցի Դավիթ»։ Հետագա տարիների ընթացում այն ընդլայնվեց դեպի քաղաքի հարավային մասերը. 1983-1996 թվականներին՝ «Գործարանային», «Հոկտեմբերյան» (այժմ՝ «Զորավար Անդրանիկ»), «Շենգավիթ», «Սպանդարյան հրապարակ» (այժմ՝ Գարեգին Նժդեհի հրապարակ) և վերջին կայարանը՝ «Չարբախ»-ը։ Շահագործվող գծի երկարությունը 13,4 կմ է, ուղևորահոսքը՝ 50 000 մարդ/օր (2012): Երևանի մետրոպոլիտենի զարգացման հեռանկարային սխեմայի (ճարտարապետներ՝ Է. Պապյան, Ֆ. Մարկոսյան, ճարտարագետ՝ Է. Ստեփանով) համաձայն՝ մետրոյի ցանցը կլրացվի դեպի Աջափնյակ, Նոր Արեշ, Սեբաստիա, Նորքի զանգված տանող ուղիներով։ [9]

Մետրոպոլիտենի կառուցումն ու ընդլայնումը կատարվել է Կարեն Դեմիրճյանի ղեկավարության օրոք և նրա անմիջական հովանավորությամբ։ 1999դեկտեմբերի 28-ին Երևանի մետրոպոլիտենը կոչվեց հոկտեմբերի 27-ին ՀՀ Ազգային ժողովում ահաբեկչական գործողության ժամանակ սպանված Կարեն Դեմիրճյանի անունով։[79]

Վերգետնյա տրանսպորտ[խմբագրել]

Առաջին ավտոմեքենան Երևան մուտք է գործել 1913 թվականին:[9] Այժմ քաղաքի տրանսպորտային ուղևորափոխադրումներն հիմնականում իրականացնում են ավտոբուսներն ու երթուղային տաքսիները։ Վերջիններս հարմար են նրանով, որ քաղաքի ցանկացած տեղից կարելի է գնալ դեպի նպատակակետ։ Տրոլեյբուսի երթևեկությունը Երևանում սկսվել Է 1949 թվականին: 1980-ական թվականների վերջերին տրոլեյբուսի երթուղիների երկարությունը հասել Է 256 կմ-ի, որից գործում Է 72 կմ-ը (5 երթուղի) (2012)։ «Երևանի Էլեկտրատրանսպորտ» ՓԲԸ-ի հաշվեկշռում կա 89 տրոլեյբուս։ [9]Ավտոբուսների, միկրոավտոբուսների և տրոլեյբուսների ուղեվարձը նույնն է՝ 100 դրամ՝ 0.25 ԱՄՆ դոլար։[79]

Երևանում տրամվայ գործել է 1933 թվականից, իսկ 1980-ական թվականների վերջերից տրամվայի ցանցի երկարությունը հասել Է 96 կմ-ի։ 2004 թվականից տրամվայը Երևանից հանվել Է, գծերն ապամոնտաժվել են քաղաքից աննպատակահարմարության և ծախսատար լինելու պատճառով։ [9]

Երևանի ճոպանուղին շահագործվել է 1967 թվականին։ Այն ուղիղ տրանսպորտային կապ էր ապահովում Հերացու փողոցի մոտից դեպի Նորք։ Սակայն 2004 թվականի վթարից հետո այն դեռ չի վերականգնվել։[79]

Երկաթուղիներ[խմբագրել]

Երկաթուղային գլխավոր կայարանը

Երևանը երկաթուղային ցանցին միացել է 1901 թվականին, Թբիլիսի-Ալեքսանդրապոլ-Երևան։ Ալեքսանդրապոլ-Կարս երկաթգծով Երևանը կապ էր հաստատում Թուրքիայի, Նախիջևան-Ջուղա երկաթգծով՝ Իրանի, իսկ ադրբեջանական ու վրաց-աբխազական երկաթգծերի շնորհիվ՝ Ռուսաստանի ու Եվրոպայի հետ։

ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում Երևանի երկաթգծի կայարանը կապված էր հարևան պետությունների կայարանների հետ։ Բայց ԽՍՀՄ փլուզման և շրջափակման պատճառով այժմ գործում է միայն դեպի Թբիլիսիի կայարան, այստեղից էլ՝ սևծովյան նավահանգիստներ, ինչպես նաև ներքին հանգույցների հետ կապ։[79]

Օդանավակայան[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Զվարթնոց Միջազգային Օդանավակայան

Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը Հայաստանի ամենամեծ օդանավակայանն է։ Այն գտնվում է Զվարթնոցից ոչ հեռու, Երևանից 10 կմ դեպի արևմուտք։ Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը բացվել է 1961 թվականին։ Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը կոնցեսիոն կառավարման է հանձնվել Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ ընկերությանը 30 տարի ժամկետով։[79] Ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ օդանավակայանը փոխադրել է 1.6 մլն ուղևոր։ [9]

Կապ[խմբագրել]

1913 թվականին քաղաքը հեռախոսաֆիկացվել է` 80 հեռախոսահամարով: Այժմ (2012) Երևանում են ՀՀ սևեռված, բջջային և համացանցային կապի ոլորտում բարձրակարգ ծառայություններ մատուցող բոլոր խոշոր ընկերությունների («ՎիվաՍել-ՄՏՍ», «Բիլայն», «Օրանժ Արմենիա») կենտրոնական գրասենյակները, իսկ կապի ծառայություններից ստացված հասույթը 2008 թվականի ընթացիկ գներով, առանց ավելացված արժեքի հարկի, կազմել Է 156,56 մլրդ դրամ:[9]

Քաղաքաշինություն և ճարտարապետություն[խմբագրել]

Երևանի տարածքում պահպանվել են զարգացած քաղաքաշինական մշակույթով հնագույն բնակավայրեր Շենգավիթը (մ. թ. ա. 4-2-րդ հազարամյակներ), Էրեբունին և Թեյշեբաինին (մ. թ. ա. 8-6-րդ դարեր): Կանգուն են Ավանի Սբ Հովհաննես (6-րդ դար) և Կաթողիկե (13-րդ դար) եկեղեցիները:

1679 թվականի երկրաշարժից ավերվել են Երևանի եկեղեցիների մեծ մասը, կամուրջները, կարավանատները, բերդը: 17-րդ դարում վերակառուցված Պողոս-Պետրոս եկեղեցին քանդվել է 1930-ական թվականներին (տեղում կառուցվել է «Մոսկվա» կինոթատրոնի շենքը, 1937):

Միջնադարում Երևանն ունեցել է քաղաքաշինական երկաստիճան համակարգ` բերդ և բնակելի թաղամասեր` պարիսպներից դուրս: Բերդը կառուցվել է 1582-1583 թվականներին։ Ուշ միջնադարի կառույցներից է Կոնդի Զորավոր եկեղեցին (կառուցել է մեծահարուստ Խոջա Փանոսը 1693 թվականին)։ 17-18-րդ դարերում կառուցվել են նաև բազմաթիվ քաղաքացիական շենքեր` աղյուսաշեն գմբեթավոր բաղնիքներ, կարավանատներ, կամուրջներ: Պահպանվել են Գետառի միաթռիչք (1664) և Հրազդանի Կարմիր կամ Խոջա Փլավի (17-րդ դար) կամուրջները:

19-րդ դարի 2-րդ քառորդից, Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, Երևանի ճարտարապետական-քաղաքաշինական կերպարը հետզհետե փոխվել է. տարածվել է ռուսական կլասիցիզմի ոճը, գերիշխել է կանոնավոր հատակագծումը: Կրեպոստնայա փողոցը բարեկարգվել է և 1863 թվականին վերանվանվել Աստաֆյան` նահանգապետ Աստաֆևի անունով (այժմ` Աբովյան)։

1924 թվակականին հաստատվել է Երևանի կառուցապատման և զարգացման 1-ին գլխավոր հատակագիծը (ճարտարապետ` Ա. Թամանյան), որտեղ կարևորվել է Բ. Մեհրաբյանի կազմած տեղագրական հատակագիծը (1906-1911)։ Գլխավոր հատակագիծը կազմվել է 15 տարի հաշվարկային ժամկետով, 60-150 հզ. բնակչության հեռանկարով։ 1934 թվականին Ա. Թամանյանի սկսած «Մեծ Երևանի» գլխավոր հատակագիծը 1936-1939 թվականներին ճարտարապետներ Ի. Մալոգեմովը, Նորայր Ձարգարյաևը, Ս. Կլևիցկին մշակել են 450 հզ. բնակչի համար` 15 տարվա հեռանկարով:

Երևանի անկանխատեսելի ընդլայնմամբ պայմանավորված` 1951 թվականին վերանայվել է գլխավոր հատակագիծը (ճարտարապետ` Ն. Զարգարյան և ուրիշներ): 1961 թվականից կազմվել են Երևանի զարգացման տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները` 1959-1975 թվականների հեռանկարով։ 1985 թվականից սկսվել է Երևանի գլխավոր հատակագծի 5-րդ մշակումը։

1920-1930-ական թվականներին սկսվել է ներկայիս Հանրապետության հրապարակի կառուցապատումը, ձևավորվել է Թումանյան և Նալբանդյան փողոցների խաչմերուկը։ Հանրապետության հրապարակից հարավ-արևմտյան պուրակն է` 2750 շատրվանով, ապա` Շահումյանի անվան հրապարակը, Ռուսաստանի հրապարակը` քաղաքապետարանի, Մոսկվայի տան, «Երևաև-Պլազա» բիզնես կենտրոնի (2009) շենքերով և Հաղթանակի կամուրջը, (2009) Հրազդանի կիրճը, գինու գործարանի մառանները (2009) և կոնյակի գործարանը։ 2010 թվականին բացվել է Հյուսիսային պողոտան, որն Ազատության հրապարակը` օպերայի և բալետի թատրոնի շենքով (1926-1953, ճարտարապետ` Ա. Թամանյան), կապում է Հանրապետության հրապարակին:

Միջազգային հարաբերություններ[խմբագրել]

Բեյրութ՝ Երևանի քույր քաղաք
Դամասկոս՝ Երևանի քույր քաղաք
Դոնի Ռոստով՝ Երևանի քույր քաղաք
Թբիլիսի՝ Երևանի քույր քաղաք
Լոս Անջելես՝ Երևանի քույր քաղաք
Մարսել՝ Երևանի քույր քաղաք
Սպահան՝ Երևանի քույր քաղաք

Երևանի քաղաքապետարանը համագործակցում է արտերկրի ավելի քան 30 քաղաքների և միջազգային 5 կազմակերպության հետ. առավել ընդգրկուն ծրագրեր է իրականացնում Երևանի գործընկեր (Պոդգորիցա, Սոֆիա, Ռիո դե Ժանեյրո, Մինսկ, Կիև, Սանկտ Պետերբուրգ, Վոլգոգրադ, Մոսկվա, Կալինինգրադ, Ստավրոպոլ, Աթենք, Լիոն) և քույր (Դոնի Ռոստով, Անտանանարիվու, Բեյրութ, Բրատիսլավա, Դամասկոս, Սպահան, Կարրարա, Լոս Անջելես, Քեմբրիջ, Քիշնև, Մարսել, Թբիլիսի, Մոնրեալ, Օդեսա, Սան Պաուլու) քաղաքների, ինչպես նաև Տոսկանայի մարզի (Իտալիա) հետ:[9]

Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ[խմբագրել]


Քույր քաղաքներ[խմբագրել]

Երևանի քույր քաղաքները՝ ըստ այբբենական դասակարգման․ առաջինը քույր քաղաք է հայտարարվել իտալական Կարարան, վերջինը՝ Լոս Անջելեսը։

Հայտնի անձինք[խմբագրել]

Մայրաքաղաքի հայտնի բնակիչներից առաջինը թերևս կարելի է հիշատակել Ալեքսանդր Թամանյանին։ Ճարտարապետին քաղաքը պարտական է իր հատակագծով և բազմաթիվ գեղեցիկ շենքերով։ Թամանյանը հեղինակ է նաև այլ քաղաքների հատակագծերի։

Այստեղ ապրել են նաև Խաչատուր Աբովյանը,Մարտիրոս Սարյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Ալեքսանդր Շիրվանզադեն, Վիկտոր Համբարձումյանը, Հովհաննես Շիրազը, Եղիշե Չարենցը, Տիգրան Մանսուրյանը, Ռոբերտ Ամիրխանյանը, Ջիվան Գասպարյանը, Արամ Սաթյանը, Ռաֆիկ Խաչատրեանը, Ռուբեն Հախվերդյանը, Հարութ Փամբուկչյանը, Արա Գևորգյանը, Սամվել Երվինյանը, Խորեն Հովհաննիսյանը, Սերգեյ Խաչատրյանը, և այլ հայտնի հայ գործիչներ։ Երևանում են ծնվել՝

Երևանի քաղաքապետի որոշմամբ ինչպես ՀՀ, այնպես էլ օտարերկրյա քաղաքացիների համար սահմանվել է Երևանի պատվավոր քաղաքացի կոչումը [94]: Ներկայումս 90-ից ավելի անձինք հանդիսանում են Երևանի պատվավոր քաղաքացի [95]: Երևանի առաջին պատվավոր քաղաքացի է դարձել հայ ականավոր գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանը:

Քաղաքի տեսարաններ[խմբագրել]

Երևանի համայնապատկեր (ամառ)


Երևանի համայնապատկեր (ձմեռ)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001 (ռուսերեն)
  2. ՀՀ առկա և մշտական բնակչությունը (քաղաքային, գյուղական) ըստ վարչատարածքային բաժանման և կառուցվածքի, Մարդահամար 2011
  3. Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2013 թվականի ապրիլի 1-ի դրությամբ
  4. Հայաստանի մայրաքաղաքները, Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան
  5. Երևանը և նրա անվան պատմությունը
  6. Արմեն Պետրոսյան Հնագիտության, ազգագրության ինստիտուտ (2006)։ «ԵՐԵՎԱՆ» գիտական հոդվածների ժողովածու (հայերեն լեզվով)։ 
  7. Katsenelinboĭgen, Aron (1990)։ The Soviet Union: Empire, Nation and Systems։ New Brunswick: Transaction Publishers, 143։ ISBN 0-88738-332-7։ 
  8. Yerevan named World Book Capital 2012 by UN cultural agency
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 Հայաստան Հանրագիտարան, 2012, էջ 802-829
  10. Էրեբունու պեղումները
  11. 11,0 11,1 Երևանի մասին իրանական հանրագիտարանում
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Երևանի մասին Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանում
  13. «Yerevan» ArmeniaNow.com, 2007, p. 7. Consulté le 21 mars 2008
  14. Հ. Գ. Ժամկոչյան և ուրիշներ «Հայ ժողովրդի պատմությունը սկզբից մինչև XVIII դարի վերջը»
  15. Վ. Ա. Պարսամյան «Հայ ժողովրդի պատմություն» (IX-XIX դդ.), հատոր 2-րդ
  16. Անդրկովկասը 11-15-րդ դարերում
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 Երևանի խանություն
  18. 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 18,13 Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 3, էջ 547-564, 1976թ
  19. Երևան․ պատմական ակնարկ
  20. «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В.М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 21,9 Սովետական Մեծ Հանրագիտարան
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 http://www.religions.am/files/788/library/historic/H006.pdf
  23. Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. p. 168. ISBN 0-226-33228-4.
  24. Abbasgulu Bakikhanov. Golestan-e Eram. Period V
  25. Bournoutian, George A. "Hosaynqolikhan Sardār-e Iravani." Encyclopedia Iranica.
  26. Abbas Amanat, The Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896, I.B. Tauris, pp 2–3; "In the 126 years between the fall of the Safavid state in 1722 and the accession of Nasir al-Din Shah, the Qajars evolved from a shepherd-warrior tribe with strongholds in northern Iran into a Persian dynasty.."
  27. Choueiri, Youssef M., A companion to the history of the Middle East, (Blackwell Ltd., 2005), 516.
  28. ՀԻն Երևան
  29. Երևանի նահանգ
  30. О. П. Маркова. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII веке. — Наука, 1966.
  31. Երևանի մասին Իրանական հանրագիտարանում
  32. Մելիք Դարբինյան «Հայոց առաջին քարավանապետը»
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 Հին Երևան
  34. Երվանդ Շահազիզ «Հին Երևանը», 2-րդ հրատարակություն, Երևան, 2003
  35. Երևանի պատմությունը
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 36,6 36,7 36,8 36,9 Հրաչիկ Սիմոնյան, Հայոց պատմություն, Երևան 2000
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 37,6 37,7 37,8 37,9 Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը 20 տարեկան է
  38. «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 74»։ 2008։ http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf։ Վերցված է 2014 Ապրիլի 14։ 
  39. Ժամային գոտու փոխարկիչ
  40. «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԿԱՐԳԻ ՄԱՍԻՆ» ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
  41. Երևանի խորհրդանիշերը
  42. Երևան քաղաքի ավագանու անդամների ցանկ Երևանի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքում
  43. Երևանի քաղաքապետարանի կայքէջ. Երևան քաղաքի ավագանի։
  44. ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայություն, ՀՀ վարչատարածքային միավորների առկա և մշտական բնակչությունը (քաղաքային, գյուղական) ըստ 2001 և 2011 թթ. մարդահամարների տվյալների և սեռի
  45. Հայաստանի կառավարության կայք
  46. 46,0 46,1 M. Karapetyan (1986) "The Dynamics of the Number and Ethnic Structure of the Population of Yerevan in 1600—1724" Patma-Banasirakan Handes. pp. 95-109. ISSN 0135-0536
  47. Մ. Կարապետյան «Բնակչության էթնիկ կազմը և էթնիկ պրոցեսները Երևանում 1724-1800 թվականներին» (Ethnic composition of the population of Yerevan and ethnographic processes in Yerevan from 1724 to 1800), Patma-Banasirakan Handes, 1987, Yerevan, Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա
  48. Երևան քաղաքի բնակչության շարժընթացը 1824-1914թթ. Երևանի պատմության թանգարան
  49. (ռուսերեն) Эривань // Географическо-статистический словарь Российской империи. Сост. по поручению Русского географического общества действ. член Общества Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович, при содействии действ. члена В. Зверинского. Т. V. Спб., 1885, с. 870.
  50. (ռուսերեն) Демоскоп Weekly – г. Эривань
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 (ռուսերեն) Ethno-Caucasus: Армения
  52. Yerevan city: Ethnic Structure of De Jure Population
  53. Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երևան, 2002, էջ 541
  54. Սբ. Սարգիս առաջնորդանիստ եկեղեցի
  55. Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցի
  56. Սբ. Զորավոր Աստվածածին եկեղեցի
  57. Նորագավիթի Սբ. Գևորգ եկեղեցի
  58. Նորքի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի
  59. Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի
  60. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) "Эривань" — СПб., 1890—1907
  61. 61,0 61,1 Հայաստանի Հրեական Համայնքը
  62. Հրեաները Երևանում սինագոգ ունեցան
  63. Հայաստանի պատմության թանգարան
  64. Երևանի թանգարանների մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  65. Հայաստանի գրադարաններ
  66. Երևանի թատրոնների մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  67. Երևանի կինոթատրոններ
  68. Программы внедрения цифрового телевидения и радиовещания(ռուսերեն)
  69. Цифровое телевидение в Армении будет действовать с 2015 года(ռուսերեն)
  70. http://radiomap.eu/am/yerevan Ռադիոկայաններ Երեւանում
  71. 71,0 71,1 Կրթության մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  72. Մարզահամերգային համալիր` կենդանի պատմություն
  73. «Հրազդան» մարզադաշտ` կենդանի պատմություն
  74. Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիա
  75. 75,0 75,1 Շինարարության և բարեկարգման մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  76. Զբոսաշրջության մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  77. Երևանի քաղաքապետարանի կայք. Երևանի քաղաքապետարանի կայք, Երևանի հուշարձաններ
  78. Արտուշ Խանջյան, Երևանի արձանները "ՎՄՎ Փրինթ" Երևան 2004 ISBN 99941-920-1-9
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 Տրանսպորտի մասին Երևանի քաղաքապետարանի կայքում
  80. ԱՄՆ-ի դեսպանություն
  81. Բրազիլիայի դեսպանություն
  82. Գերմանիայի դեսպանություն
  83. Եվրոպական Միության դեսպանություն
  84. Իտալիայի դեսպանություն
  85. Իրանի դեսպանություն
  86. Լեհաստանի դեսպանություն
  87. Հնդկաստանի դեսպանություն
  88. Հունաստանի դեսպանություն
  89. Միավորված Թագավորության դեսպանություն
  90. Ուկրանիայի դեսպանություն
  91. Չինաստանի դեսպանություն
  92. Ռուսաստանի դեսպանություն
  93. Ֆրանսիայի դեսպանություն
  94. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻՆ «ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ՔԱՂԱՔԱՑԻ» ԿՈՉՈՒՄ ՇՆՈՐՀԵԼՈՒ ԿԱՐԳԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ ԵՐԵՎԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏի ՈՐՈՇՈՒՄ
  95. Երևանի պատվավոր քաղաքացիները

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]


Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ

Աբու Դաբի · Ամման · Անկարա · Աշխաբադ · Աստանա · Բաղդադ · Բանգկոկ · Բանդար Սերի Բեգավան · Բաքու · Բեյրութ · Բիշկեք · Դամասկոս · Դաքքա · Դիլի · Դոհա · Դուշանբե · Երևան · Էլ Քուվեյթ · Էր Ռիադ · Թբիլիսի · Թեհրան · Թհիմփհու · Իսլամաբադ · Կատմանդու · Կուալա Լումպուր · Հանոյ · Մալե · Մանամա · Մանիլա · Մասկատ · Մոսկվա · Նայպիդո · Նեյպիդո · Նիկոսիա · Նյու Դելի · Շրի Ջայավարդենեպուրա Կոտտե · Պեկին · Պնոմպեն · Ջակարտա · Սանաա · Սեուլ · Սինգապուր · Վյենտյան · Տաշքենդ · Տոկիո · Ուլան Բատոր · Փխենյան · Քաբուլ

Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԱրցախ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։