Կիրիլիցա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կիրիլիցա
Romanian Cyrillic - Lord's Prayer text.svg
Տեսակ այբուբեն, գիր և կիրիլական այբուբեններ
Լեզուներ հին սլավոներեն
կրոնական սլավոներեն
ռուսերեն
բուլղարերեն
մակեդոներեն
ուկրաիներեն
ղրղզերեն և շատ ուրիշներ
Ստեղծման վայր Հարավ-արևելյան Եվրոպա
Գրելաձևը ձախից աջ
Ստեղծվել է IX դ.-ից (ժամանակակից տեսքով XVI դ. վերջից)
Հեղինակ Կլիմենտ Որխիդսկի (հավանաբար)
Կյուրեղ և Մեթոդիոս (ավանդաբար)
Կարգավիճակ գործող
Ժառանգված համակարգ փյունիկական գիր, հունարենի այբուբեն
Անվանվել է Կյուրեղ
ISO 15924 Cyrl
Cyrillic alphabet Վիքիպահեստում
Կիրիլիցայի տարածվածությունն աշխարհում։ Կանաչով նշված են այն պետությունները, որտեղ կիրիլիցան պաշտոնական այբուբենն է, իսկ բաց կանաչով` որտեղ այբուբեններից մեկն է։

Կիրիլիցա, այբուբեն, որն օգտագործվում է սլավոնական ազգերի մեծամասնության և որոշ ոչ սլավոնական ազգերի կողմից։ 2011 թ. տվյաներով Եվրոպայում և Ասիայում շուրջ 252 միլիոն մարդ օգտագործում է կիրիլիցան։

Կիրիլիցան ստեղծվել է բյուզանդացի քարոզիչներ Կիրիլի և Մեթոդիուսի կողմից հունական այբուբենի հիման վրա։ 2007 թ-ին Բուլղարիայի Եվրամիություն մտնելով, կիրիլիցան դարձավ Եվրոպայի երրորդ պաշտոնական այբուբենը՝ լատինականից և հունականից հետո։

Ստեղծման և զարգացման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոտ 863 թ. եղբայրներ՝ Կիրիլ և Մեֆոդի (Կոնստանտին (Կիրիլ) Փիլիսոփան և Մեֆոդին Սոլունիից (Սալոնիկի)) բյուզանդական կայսր Միխայիլ ΙΙΙ-ի հրամանով հին-սլավոնական լեզվի համար կարգավորեցին գրագրությունը և օգտագործեցին նոր այբուբեն՝ հունական կրոնական տեքստերը սլավոներեն թարգմանելու համար։ [1] Երկար ժամանակ վիճելի էր մնում այն հարցը, արդյոք դա կիրիլիցա էր (ու այդ դեպքում գլագոլիցան համարվում է ծածկագրություն, որը առաջացել է կիրիլիցայի արգելումից հետո) թե գլագոլիցա՝ այբուբենները տարբերվում են բացառապես գծագրությամբ։ Արդի ժամանակներում գիտության մեջ գերակշռում է այն կարծիքը, ըստ որի գլագոլիցան առաջնային է, իսկ կիրիլիցան՝ երկրորդական (այստեղ գլագոլական տառերը փոխարինված են հայտնի հունականներով)։ Գլագոլիցան երկար ժամանակ որոշակիորեն փոփոխված տեսքով օգտագործվել է խորվաթների կողմից մինչև XVII դարը։

Կիրիլիցայի հայտնվելը, որը հիմնված է պաշտոնական հունարեն նամակի՝ ունցիալեի մեջ,[1] կապում են բուլղարական «գրիչների» դպրոցի գործունեության հետ (Կիրիլից և Մեֆոդիից հետո)։ Հատկապես Սբ. Կլիմենտ Օխրիդացու ասքում բացեբաց գրվում է իր կողմից սլավոնական գրագրության ստեղծման մասին արդեն Կիրիլից և Մեֆոդիից հետո։ Երբայրների նախորդ գործունեության շնորհիվ այբուբենը լայն տարածում գտավ հարավ-սլավոնական տարածաշրջաններում, ինչը հանգեցրեց Հռոմի պապի կողմից 885 թ. դրա օգտագործման արգելմանը եկեղեցական ծեսերի մեջ, ով պայքարում էր Կոնստանտին-Կիրիլի և Մեֆոդիի առաքելության արդյունքների դեմ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Վ․ Իվանովա «Ժամանակակից ռուսերեն․ Գրաֆիկա և Ուղղագրություն», 2-րդ հրատարակչություն, ք․ Մոսկվա, Պրոսվեշչենիե հրատարակչություն, 1976 թ., էջ 288