Շվեդիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Konungariket Sverige
Շվեդիայի Թագավորություն
Շվեդիայի դրոշ
Դրոշ
Շվեդիայի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Շվեդիայի Օրհներգ
Շվեդիայի դիրքը
Շվեդիայիտեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Ստոքհոլմ
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Շվեդերեն
Կառավարում խորհրդարանական հանրապետություն
 -  Արքա Կառլ XVI Գուստաֆ
 -  ԱԺ Նախագահ Ուրբան Ահլին
 -  Վարչապետ Ստեֆան Լոֆվեն
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված Հունիսի 6 1523 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 450,295 կմ²  (57-րդ)
 -  Ջրային (%) 8,7
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 9,747,355  (89-րդ)
 -  2013 մարդահամարը 9,658,301 
 -  Խտություն 21,5 /կմ² (194-րդ)
56 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $454.320 միլիարդ (34-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $46,386 (14-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $572.689 միլիարդ (21-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $58,472 (7-րդ)
Ջինի (2013) 24,9 (ցածր
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.898 (շատ բարձր) (12th)
Դրամական միավոր Շվեդական Կրոնա (SEK)
Ժամային գոտի +1, +32
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .se
Հեռախոսային կոդ ++46

Շվեդիա[1] (շվեդ.՝ Sverige), պաշտոնապես Շվեդիայի Թագավորություն (շվեդ.՝ Konungariket Sverige), պետություն է Հյուսիսային Եվրոպայում՝ Սկանդինավյան թերակղզու արևելքում և հարավում։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Շվեդիային են պատկանում Գոթլանդ, Էլանդ և մի շարք փոքր կղզիներ։ Ափերը ողողում են Բալթիկ և Հյուսիսային ծովերը։ Երկրի մակերևույթը հիմնականում հարթավայրային է։ Առավել բարձր է հյուսիսարևմտյան՝ Նորվեգիային սահմանակից մասը, որտեղ տարածվում են Սկանդինավյան լեռները (բարձրությունը՝ մինչև 2123 մ, Կեբնեկասե լեռ)։ Խիստ մասնատված ափերին շատ են մանր կղզիները՝ շխերները։ Տարածքում են Նորլանդ սարահարթը և Միջինշվեդական դաշտավայրը։ Կլիման հյուսիսում ցամաքային է, ձմեռները խիստ են (Բոտնիկական ծոցը 4 ամիս սառչում է), հարավում՝ մեղմ և խոնավ։ Հարուստ է ջրաէներգետիկ պաշարներով։ Գետերը կարճ են ու ջրառատ։ Ինդալսէլվեն, Օնգերմանէլվեն գետերից յուրաքանչյուրի վրա գործում են 10-ից ավելի ջրէկներ։ Հարավային հարթավայրերում շատ են լճերն (Վենեռն, Վեթեռն, Էլմարեն, Մելարեն) ու ճահիճները։ Տարածքի 54 %-ը ծածկված է սոճու և եղևնու անտառներով։ Կենդանիներից կան որմզդեղն, գորշ արջ, գայլ, աղվես, բևեռաղվես, կզաքիս, լուսան և այլն։ Շատ են ջրլող թռչունները, բազմատեսակ ձկները։ Կան բազմաթիվ արգելոցներ։

Պատմություն[խմբագրել]

Շվեդացի զինվորը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ

Շվեդիայի տարածքում մարդու բնակության հետքերը մ.թ.ա. 7-9-րդ հազարամյակներից են։ Մ.թ. առաջին դարերում Շվեդիայում բնակվել են հյուսիսգերմանական ցեղեր՝ սվիոններ, գաուտներ։ Շվեդական վիկինգները (նույն նորմանները կամ վարյագները) առևտրի և թալանի նպատակով ասպատակել են հարևան երկրները։ 11-րդ դարում երկիրը միավորվել է միասնական թագավորության մեջ։ Շվեդական պետությունը բազմաթիվ պատերազմներ է մղել Բալթիկային տիրելու համար և, զավթելով Արևելյան Մերձբալթիկան, դարձել է Եվրոպայի հզոր պետություններից մեկը։ 1700–1721 թվականների Հյուսիսային պատերազմում Շվեդիան պարտություն կրեց Ռուսաստանից և կորցրեց որոշ տիրույթներ։ Անընդմեջ պատերազմները (16-րդ դարի վերջ – 19-րդ դարի սկիզբ) հանգեցրին տնտեսության լիակատար քայքայման։ Իսկ Օսկար II-ի օրոք (1872–1907 թվականներ) Շվեդիան դարձավ ավանդական չեզոքության երկիր, ինչը պահպանվեց նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Բնակչություն[խմբագրել]

Ազգային կազմը միատարր է. բնակչության 96 %-ը շվեդներ են, բնակվում են նաև սաամներ (Հյուսիսային Շվեդիայի բնիկներ), ֆիններ և այլք։ Խոշոր քաղաքներն են Ստոկհոլմը, Գյոթեբորգը, Մալմեն։ Մայրաքաղաք Ստոկհոլմը (շվեդերեն «ստոկ»՝ ծոց, և «հոլմ»՝ կղզի, բառերից) հիմնադրվել է 1252 թվականին, գտնվում է Բալթիկ ծովի ափին։ Ներկայիս Շվեդիան աշխարհի առավել զարգացած երկրներից է՝ բազմաճյուղ արդյունաբերությամբ և գյուղատնտեսությամբ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Արդյունաբերության ճյուղերից առանձնանում են մետաղաձուլությունը (բարձրորակ պողպատ, գունավոր մետաղներ) և մեքենաշինությունը (նավեր, ինքնաթիռներ, էլեկտրատեխնիկա, էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ)։ Երկրի ընդերքում հայտնաբերվել են բարձրորակ երկաթաքարի համաշխարհային նշանակության պաշարներ։ Կան նաև ցինկի, կապարի, պղնձի, վոլֆրամի հանքավայրեր։

Ստոկհոլմը 17-րդ դարում

Մեքենաշինություն[խմբագրել]

Ավտոմեքենաշինության մեջ հայտնի է «Վոլվո» վերազգային մենատիրությունը՝ համանուն ավտոմեքենաների արտադրությամբ։

Փայտամշակման արդյունաբերություն[խմբագրել]

Զարգացած է փայտամշակման արդյունաբերությունը, արտադրվում է կահույք, թուղթ և այլն։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսությունն ապահովում է Շվեդիայի մթերքների պահանջի 80 %-ը, այդ թվում՝ կաթի, մսի, սննդամթերքի, հացահատիկի պահանջը ամբողջությամբ։ Զարգացած է նաև ձկնորսությունը։

Գիտություն[խմբագրել]

Շվեդները մեծ ներդրում ունեն գիտությունների զարգացման բնագավառում։ Դրան մեծապես նպաստել է Ուփսալայում և Լունդում առաջին համալսարանների (համապատասխանաբար՝ 1477 և 1668 թվականներին) ու աստղադիտարանների (1650 և 1670 թվականներին) հիմնադրումը։ Համաշխարհային ճանաչում ունի բնախույզ Կարլ Լիննեյը, որը եղել է Շվեդական գիտությունների թագավորական ակադեմիայի առաջին նախագահը։ Քիմիկոս Շեելեն ստացել է քլորը, գլիցերինը, Լ. Նիլսոնը՝ սկանդիում քիմիական տարրը, Ա. Կրոնստեդտը՝ նիկելը, Գ. Պաշը՝ անվտանգ, այսպես կոչված, «շվեդական լուցկիները»։ Հանրահայտ է գյուտարար և արդյունաբերող Նոբելների ընտանիքը։ Ալֆրեդ Նոբելը (հայտնագործել է պայթուցիկ նյութեր դինամիտը և բալիստիտը) սահմանել է Նոբելյան մրցանակը, որը տրվում է ֆիզիկայի, քիմիայի, բժշկության, գրականության, 1968 թվականից՝ նաև տնտեսագիտության բնագավառների աշխատանքների և խաղաղության ամրապնդման գործում ունեցած ծանրակշիռ ավանդի համար։ Հանրահայտ են նաև աստղագետ-ֆիզիկոս Անդերս Ցելսիուսը, գրողներ Աստրիդ Լինդգրենը, Յուհան Ավգուստ Սթրինդբերգը, կինոռեժիսոր Ինգմար Բերգմանը, կինոդերասաններ Ինգրիդ Բերգմանը, Գրետա Գարբոն և ուրիշներ։

Հայերը Շվեդիայում[խմբագրել]

Հայ-շվեդական առնչությունները սկիզբ են առել վաղ միջնադարից։ Շվեդիայում հայտնաբերված մի շարք հնություններ, շվեդ մասնագետների կարծիքով, Սկանդինավիա են հասել հայկական Պարտավ (Բարդա) քաղաքից (Ուտիքի նահանգ)։ Հայերի բնակեցումը Շվեդիայում տեղի է ունեցել տարերայնորեն. եկել են Ռուսաստանից, Թուրքիայից, Մերձավոր Արևելքից։ Շվեդահայ համայնքը կազմավորվել է 1970-ական թվականներին՝ Լիբանանից, Պաղեստինից, Սիրիայից, Իրանից գաղթած հայերով։ Ներկայումս հայերի թիվը Շվեդիայում շուրջ 7-8 հզ. է, որից 5 հազարը բնակվում է Ստոկհոլմում և Ուփսալայում։ Հայերի թվի ստվարացմանը զուգընթաց ձևավորվել է համայնքի ազգային կյանքը։ 1974 թվականին Ստոկհոլմում հիմնվել է շվեդահայ անդրանիկ կազմակերպությունը՝ Հայ մշակութային միությունը։ Հետագայում ևս ստեղծվել են հայկական տարբեր ընկերություններ և միություններ (Ուփսալայի հայ մշակութային, Հայ-շվեդական, «Րաֆֆի», «Արարատ» և այլն)։ Գործում են երգչախմբեր, գրական խմբակներ, գեղագիտական դաստիարակության կենտրոններ։ Աշխույժ է հայ առաքելական եկեղեցու գործունեությունը։ Շվեդիայում գործող օրենքի համաձայն՝ երկրի ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում և հայերի երեխաներին ընձեռված է պետական դպրոցներում մայրենի լեզու սովորելու հնարավորություն։ Կան նաև մշակութային միություններին կից գործող շաբաթօրյա դպրոցներ։ 1910–1920-ական թվականներին Շվեդիայում լույս են տեսել Հայկական հարցին և Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված տասնյակ հրատարակություններ։ 2000 թվականին Շվեդիայի խորհրդարանը ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը։ Շվեդ ճանաչված կինոռեժիսոր Փ. Հոլմքվիաթը նկարահանել է «Վերադարձ դեպի Արարատ» վավերագրական կինոնկարը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 55։ ISBN 99941-56-03-9։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wiktfavicon en.svg Ընթերցեք Շվեդիա բացատրությունը հայերեն Վիքիբառարանում։