Կաստիլիայի թագավորություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կաստիլիայի թագավորություն
Reino de Castilla (Իսպաներեն)
Regnum Castellae (Լատիներեն)
 Լեոնի թագավորություն
 Նավարեի թագավորություն
1037 - 1230 Կաստիլիայի թագ 
Royal Banner of the Kingdom of Castile.svg
Royal Arms of Castille (1214-15th Century).svg
Քարտեզ

506-Castile 1210 (hy).png

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Բուրգոս (1037-1087)
Տոլեդո (1087-1230)
Լեզու Կաստիլերեն, Բասկերեն, Մոզաբարիկերեն
Կրոն Կաթոլիկություն (99%),
Հեթանոսություն (0.5%), Հուդայականություն (0.3%) և Իսլամ (0.2%)
Իշխանություն
Պետական կարգ Բացարձակ միապետություն
Պետության գլուխ Միապետ

Կաստիլիայի թագավորություն (իսպ.՝ Reino de Castilla, լատ.՝ Regnum Castellae) միջնադարյան թագավորություն Պիրենեյան թերակղզում։ Այն ձևավորվել է որպես ինքնուրույն քաղաքական միավոր 9-րդ դարում։ Այն որպես Լեոնի թագավորության տարածք կոչվել է ամրոցների երկիր։ Նրա անունը գալիս է լատիներեն Castel բառից ինչը նշանակում է ամրոց, անվանումը ստացել է քանի որ տարածքում եղել են մեծ քանակությամբ ամրոցներ։ Այն ստեղծվել է որպես Կաստիլիայի կոմսություն (Condado de Castilla), Լեոնի թագավորության արևելյան մասում 9-րդ դարում: 10-րդ դարում նա մեծացնում է իր ինքնավարության աստիճանը և 1065 թվականին դառնում է անկախ թագավորություն իր իրավունքներով: 1072-ից 1157 թվականներին Կաստիլիան նորից միանում է Լեոնին, 1230 թվականից մինչև թագավորության ավարտը նորից միանում է Լեոնին: Այս ժամանակաշրջանի ընթացքում կաստիլիայի թագավորները արշավանքներ են կատարում դեպի Պիրենեյան թերակղզու հարավ Իսլամական պետությունների դեմ: Կաստիլիայի և Լեոնը իրենց հարավային նվաճումներով հայտնի դարձան որպես Կաստիլիայի թագ, այս տերմինը նաև վերաբերվում է անդրծովային նվաճումներին:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

9-ից 11-րդ դարեր: Սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն Ալֆոնսո III-ի աղբյուրների, «Castile» (Կաստիլիա) անվան առաջին հիշատակումները գտնվել են 800-ական թվականներին: Ալ-Անդալուսի աղբյուրներում ամենահին հիշատակումը եղել է որպես Ալ-Քիլա կամ «ամրացվածը», որոնք գտնվել են Ալավայում, ինչպես նաև նրանից հարավ: Անվանումը եկել է նրանից, որ Աստուրիայի թագավորության արևելյան հատվածում եղել են մեծ թվով ամրոցներ և բերդեր:

Կաստիլիայի կոմսությունը հարավում սահմանակից էր Տոլեդոյի լեռներն, վերաբնակեցվել էր Կանտաբրիայից, Աստուրիայից, Վասկոնիայից եկած բնակիչներով, որոնք ունեին Վեստգոթական և Մոզարաբական ծագումներ: Այն ուներ իր սեփական հռոմեական բարբառը և օրենքները:

9-րդ դարի սկզբից մինչև դարի կեսերը Լեոնի միապետերը ստիպված էին Կաստիլիային ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել, քանի որ տարածաշրջանը անընդհատ հարձակումների էր ենթարկվում Կորդովայի էմիրատի կողմից: Տարածաշրջանը վերաբնակեցվեց Մենայից և Էնկարացոնից, որը գտնվում էր Բիսկայի մոտ: Ստեղծվեցին փոքր քաղաքներ, որոնք կառավարվում էին կոմսությունների կողմից:

Առաջին կոմսը, ում տիրույթները համեմատաբար մեծ էին Կաստիլիայում, Ռոդրիգոն էր 850-ական թվականներին, ով ենթարկվում էր Օրդոնո I-ին և Ալֆոնսո III: Նա բնակեցրեց և ամրություններ կառուցեց հին Կանտաբրիան քաղաք Ամայայում, որպեսզի հեշտացներ հարավից Լեոն տանող ճանապարհի պաշտպանությունը մուսումանական ռազմական արշավանքներից: Տարածաշրջանը բաժաննվել էր մի քանի կոմսությունների, որոնք կոչվում էին Ալավա, Բուգոս, Ցերեսո և Լանտերոն, ինչպես նաև Կաստիլիան: 931 թվականին Կոմս Ֆերնան Գոնսալեսը ապստամբեց Լեոնի թագավորության դեմ և ձեռք բերեց ինքնավարություն, իրավունք ձեռք բերելով, որ իր կոմսությունը անցնի ժառանգաբար, քանի որ նախկինում նրանց նշանակում էր Լեոնի թագավորը:

Անկախացում և միացում Լեոնի թագավորության հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաստիլիայի թագավորությունը 1037 թվականին

Կատիլիայի կոմսության ինքնավարությունը ճանաչեց Նավարրայի արքա Սանչո III-ն, ով ամուսնացավ Կաստիլիայի կոմս Գարսիա Սանչեսի քրոջ հետ: Գարսիան սպանվեց 1028 թվականին Լեոնում, որտեղ պետք է ամուսնանար Լեոնի թագավոր Բերմուդո III-ի քրոջ հետ: Սանչոն III-ը հաստատեց իր որդուն (Գարսիայի զարմիկին)` Ֆերդինանդ I-ին, որպես Կաստիլիայի կոմս` ամուսնացնելով նրան իր մորեղբոր հարսնացու Սանչայի հետ: Սանչոյի մահից հետո 1035 թվականին Կաստիլիան նորից մտավ Լեոնի ազդեցության տակ, սակայ Ֆերդինանդը, դաշինք կնքելով իր եղբոր` Նավարրեյի թագավոր Գարսիա Սանչես III, պատերազմ սկսեց Լեոնի թագավոր Բերմուդոյի դեմ: Տամարոնի ճակատամարտում Բերմուդոն սպանվեց` մնալով անժառանգ[1]: Որպես Բերմուդոյի քրոջ ամուսին Ֆերդինանդը դարձավ Լեոնի և Կաստիլիայի թագավոր[2]:

Երբ Ֆերդինանդ I-ը մահացավ 1065 թվականին, նրա տարածքները բաժանվեցին նրա երեխաների միջև: Սանչո II-ը դարձավ Կաստիլիայի թագավոր[3], Ալֆոնսո VI-ը` Լեոնի թագավոր և Գարսիան` Գալիսիայի թագավոր[4], իսկ աղջիկներին բաժին հասան քաղաքները Ուրակային Զամորան և Էլվիրային Տորոն:

Սանչո II-ը միացավ Ալֆոնսո VI-ի հետ և միասին գրավեցին և բաժանեցին Գալիսիան: Սանչոն հետագայում հարձակվեց Ալֆոնսոյի վրա և միավորեց Լեոնը Կաստիլիային, իսկ Ալֆոնսո VI-ին ուղարկեց բանտ: Նրանց քույր Ուրակայի կողմը անցավ Լեոնի բանակի մեծ մասը, ով պատսպարվեց Զամորայում: Սանչոն պաշարեց քաղաքը, սակայն սպանվեց Բելլիդո Դոլֆոսի կողմից: Կաստիլյան զորքերը նահանջեցին:

Արդյունքում գահին վերադարձավ Ալֆոնսո VI-ը, ով վերականգնեց Լեոնի տարածները, նաև դարձավ Կաստիլիայի և Գալիսիայի թագավոր:

Ալֆոնսոյի օրոք սկսվեցին հարաբերություններ հաստատել այլ Եվրոպական թագավորությունների հետ, ներառյալ Ֆրանսիայի հետ: Նա ամուսնացրեց իր աղջիկներին Ֆրասայի կոմսերի հետ: Ալֆոնսո VI մահից հետո նրան փոխարինեց իր դուստր Ուրական, ով հետո ամուսնացավ Արագոնի թագավոր Ալֆոնսո I-ի հետ: Սակայն նրանց հարաբերությունները միանգամից սրվեցին և Ալֆոնսոն անգաջող փորձ արեց նվաճել Ուրակայի տարածները 1114 թվականին: Որական նույնպես ստիպված էր պայքարել իր որդու` (առաջին ամուսնությունից) Գալիսիայի թագավորի դեմ իր իրավունքները պահպանելու համար: Երբ Ուրական մահացավ Կաստիլիայի և Լեոնի թագավոր դարձավ նրա որդին` Ալֆոնսո VII-ը: Իր կառավարման տարիներին Ալֆոնսո VII-ը փորձեց իրան միավորել թուլացած Նավարրեի և Արագոնի թագավորությունները: Սակայն նա հրաժարվեց իր իրավունքներից, քանի որ Արագոնը միավորվեց Բարսելոնայի կոմսության հետ:

Քրիստոնեության և իսլամի միջև կապ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարավոր արաբական տիրապետության ընթացքում Կաստիլիայի կենտրոնական մասը, ինչպես նաև Իսպանիայի հիմնական մասը օգտագործվում էր որպես ոչխաների արոտավայր[5]:

8-րդ և 9-րդ դարերում տեղի ունեցան Օմայյան նվաճումները, մինչ այդ արաբները նվաճել էին նախկին հելենական տարածքներ Եգիպտոսը և Սիրիան 7-րդ դարում[6]: Այս կոտից սկսվեց արաբների կողմից հունական մտքերի ընկալումը, սակայն սկզբում շատ արաբներ թշնամաբար էին տրամադրված դասական ուսմունքներին[7]: Այս թշնամանքի պատճառով կրոնական խալիֆները չէին աջակցում գիտական թարգմանությունները: Թարգմանիչները ստիպված էին որոնել ոչ թե կրոնական այլ գործարար հովանավորներ: Մինչև Աբբասիդների իշանությունը 8-րդ դարում կային շատ քիչ թվով թարգմանություններ:

Աբբասիդների ժամանակաշրջանում սկսվեց թարգմանության հիմնական գործընթացը: Աբբասիդների 2-րդ խալիֆ Ալ-Մանսուրը մայրաքաղաքը Դամասկոսից տեղափոխեց Բաղդադ[8]: Այստեղ նա հեմնեց մեծ գրադարան, որը պարունակում էր հունական դասական գրություններ: Ալ-Մանսուրը հրամայեց համաշխարհային գրականության այս հարուստ հավաքածուն թարգմանել արաբերեն: Ալ-Մանսուրի հրամանով սկսվեցին թարգմանվել հունարենից, սիրիերենից և պարսկերենից[9]:

6-րդ դարում Պարսկաստանի արքա Անուշիրվանը շատ հունական մտքեր օգտագործեց իր թագավորության կառավարման գործում[10]: Ուսումնասիրելով հունական գրականությունը Աբբասիդները սկսեցին նայել իսլամին հունական աչքերով և հույներին իսլամական աչքերով[11]: Աբբասիդների ժամանակաշրջանի փիլիսոփաները նաև կարծում էին, որ իսլամը ոչ միայն կարևորագույն կրոնն է, այլ նաև ուսուցողական մեծ առաքելություն ունի[12]:

12-րդ դարի ընթացքում Եվրոպան ունեցավ մեծ ինտելեկտուալ ձեռքբերումները, որոնց մի մասը պայմանավորված էր Կաստիլիայի կողմից մեծագուն մշակույթային կենտրոն Տոլեդոյի նվաճմամբ (1085 թվական): Այստեղ հայտնաբերվեց արաբական դասական գրադարանը, որտեղ պահպանվում էին իսլամական գիտնականների և փիլիսոփաների բազմաթիվ աշխատություններ: 12-րդ դարի կեսերին այստեղ հիմնվեց Տոլեդոյի դպրոցը, որը սկսեց թարգմանել գիտական և փիլիսոփայական աշխատությունները հունարենից և արաբերենից լատիներեն: Շատ եվրոպական գիտնականներ, ներառյալ Դանիել Մոռլեյացին և Ժերերդ Կրեմոնացին մեկնեցին Տոլեդո հետագա կրթություն ստանալու նկատառումով:

Կաստիլիա և Լեոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջնական միացում Լեոնի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալֆոնսո VII-ը վերականգնեց թագավորական ավանդույթը և թագավորությունը բաժանեց իր որդիների միջև: Սանչո III-ը դարձավ Կաստիլիայի թագավոր, իսկ Ֆերդինանդ II-ը Լեոնի թագավոր:

Երկու թագավորությունները գործացին առանձին մինչև 1230 թվականը, երբ Ֆերդինանդ III-ը ժառանգեց Լեոնի թագավորությունը իր հորից` Ալֆոնսո IX-ից, մինչ այդ ժառանգել էր Կաստիլիայի թագավորությունը իր մորից` Բերենգուելայից 1217 թվականին: Բացի այդ նա օգտվեց Ալ-Մոհադների կայսրության անկումից և նվաճեց Գվադալակիվիր գետի հովիտը և նվաճեց Մուրսիայի թայֆան:

Կաստիլիայի և Լեոնի կոմսությունները միավորվեցին, այստեղից սկիզբ առավ Կաստիլիայի թագի հիմնադրումը, որը բացի Կաստիլիայի, Լեոնի, նվաճված թայֆայից ներառեց նաև արաբներից նվաճված այլ տարածքներ` այդ թվում Կորդովայի թայֆան, Մուրսիայի թայֆան, Խաենի թայֆան և Սևիլյայի թայֆան:

Տրաստամարայի տոհմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաստիլիայի թագը տարիների ընթացքում:

Տրաստամարայի տոհմը թագավորական տոհմ է, որը կառավարել է Կաստիլիայում 1369-ից 1504 թվականներին, Արագոնում 1412-ից 1516 թվականներին, Նավարրեյում 1425-ից 1479 թվականներին և Նեապոլում 1442-ից 1501 թվականներին:

Անունը ստացել է Տրաստամարա կոմսից[13]: Տիտղոսը առաջին անգամ օգտագործել է Կաստիլիայի թագավոր Հենրի II-ի կողմից, 1369 թվականին մինչև գահին բազմելը, իր եղբոր` Պետրոսի հետ քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում:

Կաստիլիայի և Արագոնի թագերի միավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արագոնի թագավոր Ֆերդինանդ II-ի և Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելլա I-ի ամուսնությունից հետո 1469 թվականին սկսվեց ընտանեկան միությունը երկու թագավորությունների միջև: Նրանք հայտնի դարձան որպես Կաթոլիկ միապետներ (los Reyes Católicos): Իզաբելլան ժառանգել էր թագը իր եղբորից և Ֆերդինանդը որպես նրա ամուսին դարձավ Կաստիլիայի թագավոր 1474 թվականին: Երբ Ֆերդինանդը ժառանգեց նաև Արագոնի թագը 1479 թվականին, Կաստիլիայի թագը և Արագոնի թագի տարբեր տարածքներ միավորվեցին մեկ ընդհանուր երկրի ներքո, որը կոչվեց Էսպանա (Իսպանիա): 'Կաթոլիկ միապետները' սկսեցին բուրժուազիայի և ազնվականության իշխանության նվազեցման քաղաքանություն, ինչը նպաստեց թագավորության զարգացմանը: 1492 թվականին Կաստիլիայի թագավորությունը նվաճեց վերջին մուսուլմանական երկիր Գրանադան` վերջ դնելով մուսուլմանական իշխանությանը Պիրենեյան թերակղզում և ավարտեցին Ռեկոնկիստան:

16-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իզաբելայի մահից հետո 1504 թվականին, նրա դուստրը` Ժուաննա I-ը դարձավ Կաստիլիայի թագուհի, իսկ իր ամուսնը` Ֆիլիպ I-ը թագավոր: Ժուաննայի մահից հետո նրա որդին` Կառլոս I-ը վեց տարեկան էր, և երկիրը ղեկավարում էր, նրա հայրը` Ֆերդինանդ II-ը: Ֆերդինանդի մահից հետո 1516 թվականին, Կառոլս I-ը դարձավ Կասիլիայի և Արագոնի թագավոր[14]: Նա առաջին արքան էր, ով դարձավ միավորված Իսպանիայի թագավոր: Կառլոս առաջինը նաև դարձավ Սրբազան Հռոմի կայսր 1519 թվականին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bernard F. Reilly, The Contest of Christian and Muslim Spain, (Blackwell Publishers, 1995), 27.
  2. Bernard F. Reilly, 27.
  3. Bernard F. Reilly, 39.
  4. Bernard F. Reilly, 39
  5. H.C. Darby, "The face of Europe on the eve of the great discoveries", in The New Cambridge Modern History vol. I, 1957:23.
  6. Rosenthal 2
  7. Rosenthal 2
  8. Lindberg 55
  9. O'Leary, 1922, էջ. 107
  10. Brickman 84-85
  11. Rosenthal 2
  12. Rosenthal 5
  13. Ruiz, Teofilo F. (2007). Spain's Centuries of Crisis: 1300-1474. Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing. էջ 78. ISBN 978-1-4051-2789-9. 
  14. Estudio documental de la Moneda Castilian de Carlos I fabricada en los Países Bajos (1517); José María de Francisco Olmos, pp. 139-140