Սրբազան Հռոմեական կայսրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ
Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation
Սրբազան հռոմեական կասրություն
 Արևելյան-Ֆրանսիա 962 - 1806 Հռենոսյան դաշնություն (1806) 
Ավստրիական կայսրություն 
Պրուսիայի թագավորություն 
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Wappen Kaiser Joseph II. 1765 (Groß).png
(Դրոշ) (Զինանշան)
Քարտեզ

Holy Roman Empire 1648.svg
(1648)

Ընդհանուր տեղեկանք
Լեզու գերմաներեն և այլք
Կրոն Կաթոլիկ, Լյութերական, Կալվինիստական
Իշխանություն
Պետական կարգ Ընտրական միապետություն
Դինաստիա Տարբեր
Պետության գլուխ Կայսր
Պատմություն
- Կայսր Օտտո I 962
- Ինվեստիտուրի պայքար 1075-1122
- Աւսբուրգի կրոնական հաշտություն 1555
- Վեստֆալենի հաշտություն 1648
- Աշխարհիկացում (Reichsdeputationshauptschluss) 1803
- Հռենոսյան դաշնության ակտ 1806

Սրբազան Հռոմեական կայսրություն ( 1512 թ-ից - Գերմանական Ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրություն; լատ.՝ Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ; գերմ.՝ Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), պետական կազմավորում, որ գոյատևեց 962 թվականից մինչև 1806 թվականը` միավորելով Եվրոպայի մի մասը։ Կայսրությունը` հզորության գագաթնակետին ներառում էր Գերմանիան, որը համարվում էր կայսրության միջուկը, հյուսիսային և միջին Իտալիան, Նիդերլանդները, Չեխիան, ինչպես նաև որոշ տարածքներ Ֆրանսիայում։ Կայսրությունը հիմնել է գերմանական թագավոր Օտտոն ։ Գերմանական ֆեոդալների շահերից բխող կայսրության ագրեսիվ քաղաքականությունը հիմնականում ուղղված էր Արևելյան և Հարավային Իտալիան, ուր գերմանական կայսրերը արշավում էին Հռոմի պապից կայսերական թագ ստանալու և նորից ու նորից վերանվաճելու Իտալիան։ Սկսած 1134 թվականից՝ ձևականորեն կազմված էր երեք թագավորություններից` Գերմանիայի թագավորություն, Իտալիայի թագավորություն և Բուրգունդիայի թագավորություն։ 1135 թվականին կայսրության կազմի մեջ մտավ Չեխիայի թագավորությունը։ 13-րդ դարից կայսրին ընտրել են կայսրընտիր իշխան։ Համակայսերական դասային-ներկայացուցչական մարմինը՝ ռայխստագը, ծառայել է խոշոր ֆեոդալների շահերին։ 1618-1648 թվականներին Երեսնամյա պատերազմից հետո կայսեր իշխանությունը վերջնականապես դարձել է անվանական։ Ձևականորեն «Հռոմեական սրբազան կայսրությունը» գոյատևել է մինչև 1806 թվականը, երբ վերջին կայսր Ֆրանց II-ը նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ հրաժարվել է գահից։

Սրբազան Հռոմեական կայսրության տարածքը 1600 թվականին

Պետության բնույթը[խմբագրել]

Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը 850 տարիների իր գոյության ընթացքում մնացել է ֆեոդալական տիպի հիերարխիական պետական կառույց։ Այն երբեք չի կրել ազգային պետության բնույթ, ինչպիսիք են Անգլիան կամ Ֆրանսիան, չի հասել նաև կառավարման համակարգի կենտրոնացման բարձր աստիճանի։ Կայսրությունը չէր հանդիսանում ոչ դաշնություն, ոչ ժամանակակից ընկալմամբ համադաշնություն, այլև համադրում էր պետական կառուցվածքի այդ ձևերի տարրերը։ Կայսրության ենթակայական կազմը առանձնանում էր ծայրահեղ բազմազանությամբ. կիսանկախ մեծաթիվ կուրֆուրստություններ և դքսություններ, իշխանություններ ու կոմսություններ, ազատ քաղաքներ, ոչ այնքան մեծ աբբայություններ և կայսերական ասպետների փոքր տիրույթներ։ Դրանք բոլորն էլ հանդիսանում էին իրավունակության տարբեր աստիճանների տիրապետող կայսրության լիիրավ սուբյեկտներ (կայսերական դասեր)։ Կայսրը երբեք չի ունեցել բացարձակ իշխանություն, նա կիսում էր իշխանությունը երկրի բարձրագույն արիստոկրատիայի հետ։ Ավելին, ի տարբերություն եվրոպական մյուս պետությունների, կայսրության բնակիչները չէին ենթարկվում անմիջապես կայսրին, այլև ունեին կառավարիչ՝ աշխարհիկ կամ եկեղեցական իշխան, կայսերական ասպետ կամ քաղաքային մագիստրատ, ինչը երկրում ձևավորում էր իշխանության երկու մակարդակ՝ կայսերական և տարածքային, որոնց միջև հաճախ առկա էին հակամարտություններ։

Կայսրության յուրաքանչյուր սուբյեկտը, հատկապես այնպիսի հզոր պետությունների, ինչպիսիք են Ավստրիան, Պրուսիան, Բավարիան, ուներ անկախության մեծ աստիճան իրենց ներքին գործերում և որոշակի արտոնություններ արտաքին քաղաքականության մեջ, սակայն կայսրության բնորոշիչը գերիշխանությունն էր, իսկ կայսերական հաստատությունների որոշումներն ու կայսերական իրավունքի նորմերը պարտադիր էին (երբեմն իրավունք էին միայն տեսականորեն) կայսրության մաս կազմող պետական կազմավորումների համար։ Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում առանձնհատուկ դերակատարություն ուներ եկեղեցին, որով էլ այդ պետության մեջ առկա էին թեոկրատիայի տարրեր, սակայն, միևնույն ժամանակ կայսերական կառուցվածքի շնորհիվ Ռեֆորմացիայից հետո, առաջին անգամ Եվրոպայում ապահովվեց մի քանի դավանանքների մեկ պետության շրջանակներում երկարատև ու խաղաղ գոյակցությունը։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության զարգացումը տեղի էր ունենում ինտեգրացիայի և դեզինտեգրացիայի միտումների մշտական պայքարի պայմաններում։ Առաջիններն արտահայտում էին աստիճանաբար ինքնիշխան պետությունների նշաններ ձեռք բերող և կայսրի իշխանությունից ազատվել ձգտող խոշոր տարածքային իշխանությունները, այն ժամանակ, երբ գլխավոր համախմբող գործոնը կայսերական գահը, կայսերական հաստատություններն ու ինստիտուտներն էին (ռեյխստագ, կայսերական դատարան, զեմստվոյական համակարգը), կաթոլիկական եկեղեցին, գերմանական ազգային ինքնորոշումը, կայսրության պետական կառուցվածքի դասային սկզբունքը, ինչպես նաև կայսերական հայրենասիրությունը (գերմ.՝ Reichspatriotismus)՝ հասարակական գիտակցության մեջ արմատացած կայսրության և կայսրի՝ որպես պետության գլխի (բայց ոչ երբեք կոնկրետ դինաստիայի ներկայացուցչի) հանդեպ օրինապահությունը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png