Սլավոններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սլավոնացիների տարածումը Եվրոպայում      արևմտյան սլավոններ      արևելյան սլավոններ      հարավային սլավոններ

Սլավոններ (ռուս.՝ Славя́не, սերբ.՝ Словени, ուկր.՝ слов'яни, չեխ.՝ Slované), էթնոլեզվական խումբ, ուր այսօր ապրում են Միջին և Արևելյան Եվրոպայում և ավելի հեռու՝ մինչև Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելք։ Սլավոնական փոքրամասնություններ կա նաև Արևմտյան Եվրոպայում, Ամերիկայում, Անդրկովկասում և Միջին Ասիայում։

Ընդհանուր քանակը՝ 300—350 միլիոն մարդ է, որից կեսը ռուսներ են (137 մլն)։ Առանձնացվում են արևմտյան սլավոններ (լեհեր, չեխեր, սլովակներ, քաշուբներ և լուժիչաններր), հարավային սլավոններ (բուլղարներ, սերբեր, խորվաթներ, մակեդոնացիներ, սլովենցիներ, բոսնիացիներ, չեռնոգորցիներ) և արևելյան սլավոններ (ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ

Սլավոններ, լեզվական ազգակցությամբ (տես՝ Սլավոնական լեզուներ) և ծագման, ընդհանրությամբ միավորված ժողույուրդների խոշորագույն խումբ Եվրոպայում։ Ընդհանուր թիվը՝ մոտ 277 միլիոն (1978 թվական։ Բաժանվում են արևելյան (ռուսներ՝ 138, 6 մլն, ուկրաինացիներ՝ 44 մլն, բելառուսներ՝ 9, 7 մլն), արևմտյան (լեհեր՝ 39, 1 մլն, չեխեր՝ 10․4 մլն, սլովակներ՝ 5, 3 մլն, լուժիկներ՝ 0, 1 մլն, կաշուբներ) և հարավային (բուլղարներ՝ 8․4 մլն, սերբեր՝ 9, 55 մլն, Խորվաթներ՝ 5․4 մլն, սլովեններ՝ 2, 1 մլն, հարավսլավացի մակեդոնացիներ՝ 1, 6 մլն, բոսնիացիներ՝ 2․05 մլն, չեռնոգորցիներ՝ 0, 58 մլն) սլավոնների։ Հին սլավոնների պատմության աղբյուրներ են հնագիտական և լեզվաբան տվյալները, հունա-հռոմեական պատմիչների (Պլինիոս Ավագ, Տակիտոս, Պտղոմեոս, Յորդանոս, Պրոկոպիոս Կեսարացի և ուրիշներ) տեղեկությունները, վաղ միջնադարյան տարեգրությունները, ժամանակագրությունները։ Հնում վենեդներ անվանմամբ հայտնի սլավոնների մասին վաղ պատմական տվյալները վերաբերում են I-II դարերին։ Ըստ լեզվաբանության տվյալների՝ հին սլավոնները տարածված են եղել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում։ Մ․ թ․ ա․ II-I հազարամյակներում Հյուսիսային Մերձսևծովյան շրջաններից մինչև Կենտրոնական Հյուսիս և Արևելյան Եվրոպա ընկած տարածքում բնակվել են սլավոնների անասնապահ և երկրագործ նախնիները՝ տշինեցկյան, լուժիկյան, պոմորյան և այլ հնագիտական մշակույթների կրողները։ II-IV դարերում գերմանական ցեղերի (գոթեր, գեպիդներ) հարավ շարժվելու հետևանքով խախտվել է սլավոնների բնակեցրած տարածքի ամբողջականությունը, որն Էլ, հավանաբար, կարևոր նշանակություն է ունեցել սլավոնների արևելյան և արևմտյան հատվածների բաժանման համար։ V դարի վերջին, հոների տերության անկումից հետո, սլավոնները սկսել են տեղաշարժվել դեպի հարավ Դանուբի և հյուսիսարևմտյան մերձսևծովյան շրջանները) և ներխուժել Բյուզանդական կայսրության բալկանյան տիրույթները։ VIII-XII դարերում պոլաբյան և պոմորյան սլավոնները ենթարկվել են գերմանացի ֆեոդալներին, սլովակներին տիրել են հունգար ֆեոդալները։ Առաջին վաղ ֆեոդալական պետությունները հարավային սլավոնների մոտ (Բուլղարիա, այնուհետև՝ Սերբիա) ձևավորվել են VII-XI դարերում․, արևելյան սլավոնների մոտ (Հին Ռուսաստանի պետություն)՝ IX դարում, արևմտյան սլավոնների մոտ (Սեծ Մորավական տերություն, այնուհետև՝ Չեխիա, Լեհաստան)՝ IX-X դարերում․։ IX-X դարերում սլավոններն ընդունել են քրիստոնեություն։ XIII դարում սլավոնների մեծ մասը ենթարկվել են մոնղոլական արշավանքներին։ XIII-XV դարերում սլավոնները մերձբալթյան ժողովուրդների հետ ծանր պայքար են մղել գերմանական ֆեոդալների դեմ։ XIV-XX դարերի սկիզբը նրանք պայքարել են թուրք, զավթիչների դեմ։ 1654 թվականին Ուկրաինան, իսկ XVIII դարի վերջին՝ արևելքի մեծ մասը վերամիավորվել են Ռուսաստանին։ XVIII դ․ բաժանումների հետևանքով անկախությունը կորցրին լեհերը։ XVIII-XIX դարերում ռուս-թուրքական պատերազմների հետևանքով իրենց անկախությունը վերականգնեցին Չեռնոգորիան, Սերբիան, Բուլղարիան։ Կապիտալիզմի զարգացման պայմաններում XIX դ․ ձևավորվեցին սլավոն․ բուրժ․ ազգերը։ Ուժեղացավ սլավոն, ճնշված ժողովուրդների ազատագրական պայքարը Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի և Թուրքիայի դեմ։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխության շնորհիվ ազգային պետականություն ձեռք բերեցին ուկրաինացիներն ու բելառուսները, որոնք հասարակական-տնտեսական նոր վերափոխումների հետևանքով ձևավորվեցին որպես սոցիալիստական ազգեր։ Ալավոնական ժողովուրդների միասնականությունն առավել ամրապնդվեց ու ակներև դրսևորվեց ֆաշիզմի դեմ պայքարում, 1939-1945 թվականներին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ 1939 թվականին և ետպատերազմյան առաջին տարիներին վերամիավորվեցին ուկրաինական և բելառուսական բոլոր հողերը, ինչպես նաև վերականգնվեց լեհերի ու չեխերի Էթնիկական բուն տարածքը։ Քաղաքական և հասարակական-տնտեսական վերափոխումների հետևանքով Արևելյան և Հարավ-Արևելյան Եվրոպայում առաջացան սոցիալիստական սլավոնական պետություններ, ձևավորվեցին սոցիալիստական սլավոնական ազգեր (լեհեր, չեխեր, սլովակներ, խորվաթներ, բուլղարներ և այլն)։

Ծագում և էթնոգենեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ.թ.ա XIV-XIII դդ. ընթացքում Առաջավոր Ասիայի Մելիդու կոչվող պատմական երկրից (ներկայիս Մալաթիա քաղաքի շրջակա տարածքները ընդգրկող երկիր, որի մեջ էին ներառվում Մեծ Կապադովկիայի, Արևմտյան և Հյուսիսային Կոմմագենեի տարածքները) Հաբեթալեզու Մոսոքյան կոչվող ցեղերը /մուշքեր/, խեթական թագավորության ճնշումներից խուսափելով, Հաբեթալեզու Գամերոթիրասյան ծագում ունեցող Ասքանազյան ցեղերի /Կասկեր/ (բնակվում էին Սև ծովի հարավարևելյան առափնյա շրջանում) հետ միասին գաղթեցին Անդրկովկասի արևելյան տարածքները (Քուռ-Արաքսյան արևելյան միջնատարածքից մինչև Կովկաս լեռան հարավարևելյան ստորոտները և Կասպից ծովի արևմտյան ափամերձ շրջանները): Մոսոքյան մուշքերի և Ասքանազյան կասկերի ցեղախմբերի դաշինքից ձևավորված, և արևելյան-հարավային Սև ծովյան ու Անդրկովկասյան տարածքներում բնակություն հաստատած՝ Մոսոքակասկեր ընդհանրական անվանմամբ կոչվող ցեղամիություններն ըստ ցեղային առանձնահատկությունների ընդունված է բաժանել երկու խմբի՝ սասպերյան (որոնցից սերվել են նախասկյութական սպարդաները կամ սապիդները և առավեղյան ալանները) ու մոսինոյկյան (որոնցից սերվեցին մոսխերը և մազքութները): Մ.թա. VIII-VII դդ. այս ռազմատենչ ցեղախմբերը անցնելով Դարիալի և Դերբենդի կիրճերը տարասփռվեցին Հյուսիսային Կովկասից մինչև Վոլգա, Դոն և Դնեպր գետերի ստորին հոսանքների հարթավայրերը՝ հիմք դնելով ընդհանրական անվամբ սկյութներ կոչվող ցեղախմբերին:

Արևմտասլավոնական ժողովուրդներ - մ.թ. IV-VII դդ. Եվրոպայում, հիմնականում Հռոմեական կայսրության սահմանամերձ շրջաններից դեպի կայսրության տարածքը կատարվել է էթնիկական տեղաշարժեր, որը պայմանական անվանում են ժողովուրդների մեծ գաղթ: Սարմատական և գերմանական ցեղերի ներխուժումները կայսրություն, որոնք զգալի էին II-III դդ., IV դ. վերջին քառորդին աղետալի դարձան Հռոմի համար: Ժողովուրդների մեծ գաղթի անմիջական խթանը հոների տեղաշարժն էր դեպի արևմուտք: Շարժվելով Մերձուրալից, մոտ 370-ին նրանք անցան Վոլգան ու իրենց ենթարկած սավրոմատների, սարմատների և ալանների հետ միասին հարձակվեցին (Հյուսիսային մերձսևծովյան տափաստանները սարմատական ցեղերից գրաված) գոթերի վրա (375 թ.): 376 թ-ին հոներից նեղված գոթերի ցեղախմբերի մի մասը (վեստգոթեր) հաստատվեցին Դանուբի և Բալկանյան լեռնաշղթայի միջև: Այսպիսով սկսվեց հոների, գերմանական և սարմատական ցեղերի տեղաշարժերը և բնակեցումը ամբողջ Արևմտյան Եվրոպայի տարածքով, ներառյալ Փոքր Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածքները: Այս տեղաշարժերի ժամանակ սարմատասկյութական ծագում ունեցող հարավսլավոնական ցեղերը (կարանտաններ, հորվաթներ, սերբեր և այլն) մ.թ. VII դ. գրեթե ամբողջությամբ բնակեցրին Բալկանյան թերակղզին և հիմնեցին իշխանություններ (Սլավինիաներ): Այս սլավոնների մի մասը բնակություն հաստատեց Բյուզանդիայի սահմաններում՝ Փոքր Ասիայում: Սլավոնները տարածվեցին նաև արևմուտք՝ մինչև ալեմանների և սաքսերի զբաղեցրած տարածքները: Այս ուղղությամբ տարածված սլավոնական ցեղերին կոչում էին վենեդներ, որոնք բնակվեցին Վիսլա գետի ափերին և Բալթիկ ծովի առափնյա շրջաններում՝ իսկ ըստ Պևտինգերյան քարտեզի՝ բնակեցրել են նաև Կարպատներից հյուսիս և ստորին Դանուբի մերձակա տարածքները: Այսպիսով մ.թ. VII դ. սարմատասկյութական ցեղերի հիմքի վրա ձևավորվեցին արևմտասլավոնական ցեղերը, որոնք ըստ իրենց տարածման շրջանների բաժանվեցին արևմտահյուսիսային և արևմտահարավային ցեղերի:

Արևմտահարավային սլավոնական ժողովուրդներ – VI-VII դդ. ներկայիս Հարավսլավիայի և Բուլղարիայի տարածքներում բնակություն են հաստատել սարմատասկյութներից սերված հարավսլավոնական ցեղերը, որոնք VII-XIII  դդ. ստեղծել են ֆեոդալական պետություններ (Կարանտանիա իշխանությունը, Հորվաթիա, Բոսնիա, Սերբիա թագավորությունները և այլն): XIV դ. կեսին Բալկանյան թերակղզում երևացել են թուրքերը, որոնք սկսել են նվաճել այդ տարածքները: Հարավ-սլավոնական ժողովուրդների այս խմբին են պատկանում բուլղարները, սերբահորվաթները, սլովենները և սլավոնամակեդոնացիները:

Արևմտահյուսիասային սլավոնական ժողովուրդներ – Սարմատասկյութներից սերված արևմտահյուսիսային սլավոնական ցեղերը հիշատակվում են մ.թ. I  դարից: Ըստ որոշ անտիկ հեղինակների, արևմտահյուսիսային սլավոնները (հնագույն անվանումը՝ վենեդներ) տարածվել են Ստորին Դանուբի մերձակայքից դեպի Կարպատներից հյուսիս, մինչև Վիսլա գետի ափերը և Բալթիկ ծովի առափնյա շրջանները: Պլինիոս Ավագն ու Տակիտոսը, որոշ վերապահությամբ, Վենեդներին համարել են սարմատներ, իսկ գոթական պատմիչ Յորդանոսը (VI դ.)՝ սլավոններ:  VII-VIII դդ. սահմանագծում Վենեդները մասամբ գաղթել են արևելք և ձուլվել սավրոմատասկյութներից սերված արևելյան սլավոններին: Միջին դարերում գերմանացիները սլավոններին անվանում են վենեդներ, իսկ ֆիններն այժմ էլ ռուսներին անվանում են վենաջա: Վենեդներից անջատված արևմտահյուսիսային սլավոնական ցեղերի մի մասը, մ.թ. I-II դդ. և մ.թ. II հազարամյակի սկզբին բնակեցրել են արևմուտքը՝ Լաբա (Էլբա) գետի ու նրա Սալա (Զաալե) վտակի, արևմուտքում՝ Օդրա (Օդեր) գետի, հարավում՝ Հանքային լեռների և հյուսիսում՝ Բալթիկ ծովի միջև ընկած տարածքները: Այդ ցեղերին կոչել են Պոլաբներ կամ Պոլաբյան սլավոններ, որոնք միավորվել են ցեղային 3 միության մեջ՝ Լուժիկյան սերբեր, լյուտիչներ (վելետներ) և բոդրիչներ (օբոդրիտներ): Սկսած X դ. գերմանական ֆեոդալները պարբերաբար հարձակվել են Պոլաբների վրա՝ սկզբում ավարառության, իսկ հետո՝ ռազմական մարզեր հիմնելու ճանապարհով զավթել են նրանց հողերը: Մ.թ. 983-1002 թ.թ. ապստամբությունների հետևանքով Պոլաբների մեծ մասը (բացի լուժիկյան սերբերից) անկախացել են: Բայց 1150-60 ական թ.թ. օգտվելով Պոլաբյան իշխանությունների մասնատվածությունից, գերմանական ֆեոդալները զավթել են Պոլաբների վերջին ազատ հողերը: Արևմտահյուսիասային սլավոնական ժողովուրդների այս խմբին են պատկանում լեհերը՝ կուշիբների հետ, չեխերը, սլովակները և սերբալուժիկները:

Արևելասլավոնական ժողովուրդներ – Մ.թ. 373-ին Մերձվոլգյան տափաստաններում բնակվող սավրոմատների ցեղախմբերից բասիլները հոների հետ միասին մասնակցեցին ժողովուրդների մեծ գաղթին, թափանցելով Անդրկովկաս: Հոների արշավանքներից հետո (IVդ.) խազիրների թյուրքալեզու ցեղերը ներխուժեցին Արևելյան Եվրոպա, որոնց ճնշման տակ սավրոմատների արևելաեվրոպական սլավոնական ցեղերը (իլմենյան սլովեններ, սևերյաններ, կրիվիչներ և այլն) տեղափոխվեցին Արևելյան Եվրոպայի հյուսիսային տարածքները՝ բնակեցնելով Վոլգայի և Դնեպրի ակունքների շրջանները, ընդհուպ Օնեգա, Լադոգա և Չուդ լճերի միջև ընկած տարածքները: Մ.թ. IX դ. Իլմենյան սլովենները կանչել են Վարյագների (արևելագերմանակն ցեղեր) ռազմական ջոկատի առաջնորդ Ռյուրիկին իշխելու Նովգորոդում: Ռյուրիկը սկզբում իշխել է Լադոգայում, իսկ մ.թ. 862-ից Նովգորոդում: Ռյուրիկի մահից հետո Նովգորոդի իշխան է դարձել նրա ազգական Օլեգը, որը 882-ին արշավել է Կրիվիչների երկիր և գրավել Սմոլենսկը: Վերջինս Դնեպրով իջնելով ցած գրավել է Լյուբիչը, ապա՝ Կիևը, որը դարձրել է իր պետության մայրաքաղաք: Օլեգի արշավանքների հետ, արևելաեվրոպական սլավոնական ցեղերը (Ռադիմիչներ՝ ռոդներ, Վյատիչներ, Դրեգավիչներ և Դրևլյաններ) տեղափոխվել են Արևելյան Եվրոպայի հարավային տարածքները, բնակեցնելով սարմատական ծագում ունեցող հարավ-սլավոնական ցեղերի (հորվաթներ, դուլեբներ և տիվերներ) զբաղեցրած տարածքները: Օլեգը նվաճված ցեղերին ենթարկել է հարկադրման և պարտավորեցրել զորք մատակարարել, ու հաջողությամբ կռվել խազիրների դեմ: 907-ին պաշարել է Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը ու  911-ին նրա հետ կնքել առևտրական փոխշահավետ պայմանագիր: Այսպիսով ձևավորվեց Կիևյան Ռուսիայի պետությունը, որը համախմբեց արևելյան սլավոնական ցեղերին, հիմք դնելով ռուսական, ուկրաինական և բելառուսական ազգությունների ձևավորմանը:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png