Ալպեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ալպեր կամ Ալպյան լեռներ (գերմ.՝ Alpen, իտալ.՝ Alpi, ֆր.՝ Alpes, հունարեն՝ Αλπεις, սլովեն.՝ Alpe), կելտական alp բառից, որը նշանակում է «բարձր լեռ», Եվրոպայի ամենաբարձր լեռնաշղթան է։ Ալպերը ուռուցիկ աղեղի նման ձգվում է դեպի հյուսիս-արևմուտք 1200 կմ։ Լեռներն ունեն սուր, ատամնաձև գագաթներ, որոնք ծածկված են հավերժական ձյունով։

Ալպեր
Mont Blanc oct 2004.JPG
Տեսակլեռնաշղթա[1]
ԵրկիրԳերմանիա Գերմանիա
Ավստրիա Ավստրիա
Շվեյցարիա Շվեյցարիա
Ֆրանսիա Ֆրանսիա
Իտալիա Իտալիա
Սլովենիա Սլովենիա
Մոնակո Մոնակո
Լիխտենշտայն Լիխտենշտայն
Մասն էԱլպ-հիմալայան գեոսինկլինալ
ՆյութՄագմատիկ ապարներ
Բարձրություն (ԲԾՄ)4810,9±0,1000000000004 մետր
Երկարություն1200 կիլոմետր
Մակերես190 000 կմ²
Մեծագույն գագաթՄոնբլան

Ատլանտյան օվկիանոսից փչող քամիներն առատ տեղումներ են բերում, ձմռանը լեռներում առատ ձյուն է գալիս։ Լեռներից, վիթխարի սառցային գետերի նման, դանդաղորեն դեպի ներքև են սահում սառցադաշտերը։ Նրանցից սկիզբ են առնում մի շարք վտակներ, որոնք աստիճանաբար դառնում են ջրառատ, արագահոս և սահանքավոր գետեր (Վերին Հռենոս, Ռոն և այլն)։ Լեռնային գետերն օգտագործվում են ջրաէլեկտրակայաններ կառուցելու համար։

Ալպերի արևմտյան մասում գտնվում է Մոնբլանը («Սպիտակ լեռ», 4810 մ)` Եվրոպայի ամենաբարձր լեռնագագաթը։

Չնայած այդպիսի բարձրությանը, Ալպերը դժվարանցանելի չէ։ Այն կտրտված է խոր հովիտներով` ինչպես լայնությամբ, այնպես էլ երկարությամբ։ Լեռների միջով փորված թունելներով անցնում են երկաթուղիներ։ Ալպերի շրջանի բնակչությունը բավականին խիտ է։ Վաղ ժամանակներից ի վեր ալպյան լեռնանցքներով են անցնում առևտրական ճանապարհները Միջերկրական ծովից դեպի Կենտրոնական Եվրոպա։ Այդ ճանապարհներին, գետահովիտներում և լճերի մոտերքում, առաջացել են հնադարյան քաղաքներ։ Լեռնային փարթամ մարգագետիններում զարգացած է կաթնատու անասնապահությունը։ Ալպերը հարուստ չէ օգտակար հանածոներով (ծայր հարավ-արևմուտքում կան բոքսիտներ, արևելքում՝ մի քանի մետաղների հանքեր)։ Ալպերը մտնում է 8 երկրի կազմության մեջ. փակագծերում ներկայացված են Ալպերի տոկոսը տվյալ պետության ընդհանուր տարածքից. Լիխտենշտայն (100%), Մոնակո (100%), Ավստրիա (65%), Շվեյցարիա (60%), Սլովենիա (40%), Իտալիա (17%), Ֆրանսիա (7%), Գերմանիա (3%)։

Անվանման ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ալպեր» անվան ծագման վերաբերյալ միաձայն ընդունված կարծիք գոյություն չունի:

Ալպեր

Տարբերակներից մեկի համաձայն, լատիներեն Alpes բառը, որը ձևավորվել է Albus (Սպիտակ) անունից, կիրառվում էր դեռ Ք. ա. 1-ին դարում լեռները ծնածածկ լինելու պատճառով: Մեկ այլ աղբյուրի համաձայն անվան ծագումը առաջացել է Al կամ Ar բառերից, որը նշանակում է բարձրալեռնային տեղանք: Alpe բառը ժամանակակից ֆրանսերենում և իտալերենում նշանակում է Լեռնագագաթ, ինչպես նաև գերմաներենում:

Alpeisկամ Alpesբառերը, Հին Բյուզանդիայի և Հին Հունաստանի մտածողների մոտ բարձր լեռներ և լեռնային զանգվածներ նշանակությունն ունեին: Մասնավորապես, VI դարի բյուզանդական պատմաբան և գրող Պրոկոպիոս Կեսարացին, Ալպերն ու Պիրենեյները իր ստեղծագործություններում անվանում է մեկ անունով՝ Geminas Alpeis: Այլ լեռներ կոչվեցին նաև նմանատիպ անուններով՝ (Կարպատները՝ Basternikae Alpes): Անփոփոխ ձևով այս բառը պահպանվում է ժամանակակից հունարենում՝ Άλπεις (Alpeis).

Կելտերենում էլ գոյություն ունի Alpes բառը, որը կելտեր անվանում էին բոլոր բարձր լեռներին: Հետագայում այն ձևափոխվեց անգլերենում՝ Alps: Ենթադրվում է, որ կելտերին հայտնվել է Հռոմեական կայսրությունից:

Ալպերի երկրաբանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպացի գիտնականները 18-րդ դարի սկզբին Ալպերի ծագումը և կառուցվածքը ուսումնասիրելու հարցում սկսեցին հետաքրքրություն ցուցաբերել: Ալպերը առաջին լեռնային համակարգերից են, որը սկսել են համակարգված և մանրամասնությամբ հետազոտել: Լեռների հետազոտման առաջընթացի արդյունքում հայտնվեցին մի քանի հիմնական երկրաբանական գաղափարներ: 19-րդ դարի կեսերին լեռնային համակարգերի «կառուցվածք» բացատրության մեջ կիրառվեց գեոսինկլինալ հասկացությունը: 20-րդ դարի 60-ական թվականներին հերթը տեկտոնական սալերինն էր, որը ծնվեց օվկիանոսի երկրաբանության նոր հայտնագործությունների հետ միասին: Այս տեսությունը հիմք հանդիսացավ էվոլյուցիայի ներկայիս պատկերացումների համար:[2]. Լեռնաշղթայի ձևավորման գործընթացը կարելի է բաժանել մի քանի փուլերի: Ալպերի խորքերում, ամենահին ապարների հետազոտությունը, մասնավորապես ցիրկոնիումի, ցույց է տալիս, որ դրանք ձևավորվել են Պրոտերոզոյան դարաշրջանի վերջին՝ Քեմբրի ժամանակաշրջանի սկզբին (մոտավորապես 540 միլիոն տարի առաջ): Ալպերի տարածքում երբեմն հանդիպում են Քեմբրի ժամանակաշրջանի քարացրոններ: Այս ժամանակ էլ Գոնդվանա և Լավրասիա մայրցամաքները մոտենում էին իրար: Մինչև Պերմի ժամանակաշրջանը տեղի է ունեցել լեռնային ապարների կառուցվածքի ձևավորում, որոնք այսօր ընկած են Ալպյան լեռների տակ: Այս ժանակաշրջանում սկսեց առաջանալ Հերցինյան ծալքավորությունը:[3]. Պանգեյա գերմայրցամաքի ձևավորումը ավարտվել է Քարածխային ժամանակաշրջանի վերջում, Գոնդվանա և Լավրասիա մայրցամաքների բախման արդյունքում:Ժամանակակից Ալպերը գտնվել են երկու տեկտոնական սալերի միջև, Պալեոթետիս հնագույն օվկիանոսի հատակում:а[2][4][5]: Վաղ Պերմի ժամանակաշրջանը բնութագրվում է բարձր հրախականության ակտիվությամբ, որը քամու և տեղումների միաժամանակյա ազդեցությամբ բերեց Հերցինյան ծալքավորության քայքայմանը: [4] Յուրայի ժամանակաշրջանում (շուրջ 150 մլն. տարի առաջ), համաշխարհային օվկիանոսի ջրի մակարդակի կտրուկ իջեցման արդյունքում Պարաթետիսից հեռացավ ժամանակակից Հարավային Ալպերից, թողնելով այս շրջաններին բնորոշ կրաքարի նստվածքներ: Այս ժամանակ Աֆրիկայից դեպի Եվրոպա սկսեց շարժվել Ադրիատիկական սալը, որը Հարավային Ալպերում բերեց օվկիանոսային իջվածքների առաջացմանը: Ներկայումս էլ այդ սալը շարունակվում է շարժվել դեպի Եվրոպա:[4][6]. Շուրջ 60 միլիոն տարի առաջ, Կավճի ժամանակաշրջանում սկսեց լեռնային համակարգի ձևավորումը: Սկզբից գործընթացը սկսվեց Ալպերի արևելաավստրիական հատվածում, այնուհետև, աստիճանաբար շարժվեց դեպի հարավ: Այս գործընթացը ստացավ Ալպյան լեռնակազմություն անվանումը:[7]: Առանձնացնում են Ալպերի երեք հիմնական տարածաշրջան, հայտնված լեռնային զանգվածը, որոնք տարբերվում են կառուցվածքով և երկրաբանական կազմությամբ, արդյունքում ձևավորեցին Արևմտյան, Արևելյան և Հարավային Ալպերը:[8]. Արևմտյան Ալպերը իրենցից ներկայացնում են Ալպերի ամենաերիտասարդ շրջանը Կայնոզոյան նստվածքներով, բարձր ու սուր պիկերով, բյուրեղային (գնեյս, փայլարավոր թերթաքար) և մետամորֆային (քվարց-ֆիլիտային թերթաքարեր) ապարներով: Արևելյան Ալպերը համեմատաբար ցածր են և մեղմաթեք, Մեզոզոյան դարաշրջանի նստվածքներով: Հարավային Ալպերի նստվաքները պատկանում են Կավճի ժամանակաշրջանին:[7][9]. Փաստացի, Ալպերի կառուցվածքը բաղկացած է եվրոպական, աֆրիկյան և օվկիանոսային ծագման լեռնային ապարների շերտերից:[10][7].

Ալպերի աշխարհագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքին ալպյան հովիտ,տիեզերական լուսանկար, Ֆրանսիա:

Ալպերը Եվրոպայի ամենակարևոր կլիմայաբաժանն են համարվում: Նրանից հյուսիս և արևմուտք տարածվում են ցամաքային կլիմայով տարածքները, իսկ հարավից՝ մերձարևադարձային միջերկրածովային լանդշաֆտները: Տեղումների տարեկան քանակը արևմտյան և հյուսիսարևմտյան հողմակողմ լանջերին 1500—2000մմ է, երբեմն՝ մինչև 4000 մմ: Ալպերում են են գտնվում մի շարք խոշոր գետերի ակունքները՝ Հռենոս, Ռոնա, Պո, Ադիջե, Դանուբի աջակողմյան վտակները, ինչպես նաև մեծաթիվ լճեր, որոնք ունեն սառցադաշտային և տեկտոնա-սառցադաշտային ծագում՝ Բոդենի,Ժենևի,Կոմո, Լագո- Մաժորե և այլն:

Ալպերը աղեղնաձև տարածվում Ֆրանսիայի հարավում և արևմուտքում, Սլովենիայում՝ արևմուտքից արևելք:

Լավ է արտահայտված լանդշաֆտների վերընթաց գոտիականությունը: Մինչև 800 մ բարձրության վրա կլիման չափավոր տաք է, հարավային լանջերին՝ միջերկրածովային: Շատ են խաղողի այգիները, այգիները, գյուղատնտեսական հողահանդակները, միջերկրածովային թփուտները և լայնատերև անտառները: 800-1800 մ բարձրության վրա կլիման չափավոր է, խոնավ: Կաղնու և հաճարենու լայնատերև անտառները դեպի վեր աստիճանաբար փոխարինվում են փշատերև անտառների: 2200-2300 մ բարձրության վրա կլիման ցուրտ է, ձնածածկի կայուն տևողությամբ, այսպես կոչված մերձալպյան գոտին: Գերակշռում են թփերով և բարձրահասակ խոտածածկով մարգագետինները, ամառային արոտավայրերը: Ավելի բարձր, հավերժական ձյան սահմանին, այսպես կոչված ալպիական գոտին է` ցուրտ կլիմայով, ցածր խոտածածկով ալպիական մարգագետինների գերակշռությամբ, որոնք տարվա մեծ մասը ծածկված են ձյունով: Ավելի բարձր նիվալ-սառցադաշտային գոտին է՝ սառցադաշտերով ձնածածկ ժայռոտ լեռներով:

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերը հանքանյութերի աղբյուր են, որոնք դեռ մի քանի հազար տարի է շահագործվում են մարդու կողմից: Hallstatt մշակույթի ժամանակաշրջանում (մ․թ․ա․ 8-6-րդ դարեր) կելտերը արդյունահանում էին պղինձ, իսկ ավելի ուշ հռոմեացիները արդյունահանում էին ոսկի՝ մետաղադրամների համար: Բացի այդ, Ալպերի շրջանների մեծ մասում կան բյուրեղային այնպիսի հանածոներ, ինչպիսիք են՝ կինաբարիս, մեղեսիկ և կվարց: Սլովենիայում կինաբարիսի պաշարները համարվում են հումքի տարբեր երանգների գլխավոր աղբյուրները:[5].

Ալպերի շրջանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արևմտյան Ալպեր
  • Արևելյան Ալպեր
  • Հարավային կրաքարային Ալպեր
  • Հյուսիսային կրաքարային Ալպեր

Բոդենի լճի և Կոմո լճի լայնակի հովիտների միջև Ալպերը բաժանվում են ավելի բարձր Արևմտյան Ալպերի (բարձրությունը մինչև 4808 մ, Մոնբլան լեռնագագաթ) և ավելի ցածր և լայն Արևելյան Ալպերի (բարձրությունը մինչև 4049 մ, Բերնինա լեռնագագաթ): Պետք է նշել, որ ֆրանսական սովորության համաձայն Արևմտյան Ալպերի փոխարեն առանձնացվում են Արևմտյան և Կենտրոնական: Նման մոդելում Ալպերի երեք մասերի սահմանները գործնականորեն համընկնում են պետական սահմանների հետ: Արևմտյան Ալպերը հիմնականում հայտնվում են Ֆրանսիայում, Կենտրոնականը՝ Շվեյցարիայում և Արևելյանը՝ Ավստրիայում: Ստորև Ալպերի հիմնական շրջանների ցանկն է: Պետք է հաշվի առնել, որ դա պայմանական է, քանի որ տարբեր աղբյուրներ համապատասխան սահմանները սահմանում են տարբեր ձևերով

Ամենաբարձր գագաթները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը Բարձրությունը, մ Տեղադիրքը
Մոնբլան 4810,45 մ Գրայան Ալպեր
Մոնտե-Ռոզա 4634 մ Փենինյան Ալպեր
Դոմ 4545 մ Փենինյան Ալպեր
Վայսհորն 4505 մ Փենինյան Ալպեր
Մատերհորն 4478 м Փենինյան Ալպեր
Գրան-Կոմբեն 4314 մ Փենինյան Ալպեր
Ֆինստերաարհորն 4273 մ Բերնյան Ալպեր
Ալեչհորն 4192 մ Բերնյան Ալպեր
Բար-դեզ-Էկրեն 4102 մ Դոֆինե Ալպեր
Գրան-Պարադիզո 4061 մ Գրայան Ալպեր
Բերնինա 4049 մ Ռետիական Ալպեր
Վայսմիս 4023 մ Փենինյան Ալպեր

Սառցադաշտեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպիական գոտու ռելիեֆին բնորոշ է լեռնային սառցադաշտերի զգալի տարածվածությունը: Լեռներում, ծովի մակերևույթից ավելի քան 3000 մետր բարձրության վրա, ձմռանն ավելի շատ ձյուն է տեղում, քան հալվում: Այն վայրերում, որտեղ ձյունը ամբողջ տարին կուտակվում է, ձյան ճնշման, վերին շերտի հալվելու և սառչելու պատճառով ձևավորվում է սառցադաշտի հիմքը: Քանի որ ջուրը հոսում է սառցադաշտի մակերեսի վրայով, աստիճանաբար, սառցի շերտերը խորանում են հովտում: Սառույցը սահում է, ճանապարհին քայքայում է հողերի վերին շերտերը, ճեղքում և իր հետ տեղափոխում է քարերը,ավազը կամ բնահողը: Սառցադաշտի մակերևույթը ծածկված է տարբեր մեծության ճեղքերով: Հավերժական ձյան գիծը հյուսիսում տարածվում է 2,5 կմ բարձրության վրա, իսկ հարավում `3-ից մինչեւ 3,2 կմ: Ժամանակակից սառցադաշտի ընդհանուր տարածքը 4140 կմ² է: Ալպերում գտնվող սառցադաշտերը մոտ 1200 են, ամենամեծը Ալչիականն է, Բերնյան Ալպերում, 169 կմ² տարածքով: Սառցադաշտերը Ռոնա, Հռենոս և այլ գետերի սնման ակունքնեն են:

Ալպիական տեսարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2001 թվականին Ալպերում բնակվող բնակչությունը կազմում էր 12 մլն 300 հազար մարդ, մեծ մասը ֆրանսիացիներ, գերմանացիներ և իտալացիներ են: Գոյություն ունեցող համայնք է համարվում սլովեններինը: Ալպերում ամենախոշոր քաղաքներից են Գրենոբլը (Ֆրանսիա), 155 100 բնակչությամբ, Ինսբրուկը (Ավստրիա)՝ 127 000 մարդ, Տրենտո (Իտալիա)՝ 116 893 մարդ և Բոլցանոն (Իտալիա)՝ 98 100 մարդ:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերում, հյուսիսից հարավ տարածվում են այն տարածքները, որոնց բնորոշ է բարեխառն կլիմա, իսկ հարավում բնորոշ են մերձարևադարձային միջերկրածովյան լանդշաֆտները: Ալպերի տարբեր շրջանների կլիման պայմանավորված է բարձրությունից, տեղադիրքից և քամիների ուղղությունից: Ամռանը Ալպերում լինում են շոգ օրեր, որոնք փոխարինվում են սառը երեկոներով: Առավոտյան լեռներում սովորաբար արևոտ է, իսկ կեսօրից հավաքվում են ամպեր: Ձմեռը բերում է հաճախակի ձյան տեղումներ և երկար ժամանակահատվածով ցածր ջերմաստիճաններ: Ալպերի հյուսիսային կողմում կլիման ավելի սառն է ու խոնավ: Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը ցածր է + 14 ° C-ից, հունվարինը` մինչև -15 ° C-ը: Տարեկան տեղումների քանակը 1000 մմ է: Ձյան ծածկույթը հարթավայրերում տարվա մեջ տևում է մեկ-վեց ամիս: Ձմռան մեծ մասում հովիտներում շատ են մառախուղները: Ալպերին բնորոշ են տեղական քամիները: Դրանցից կարևորը տաք և չոր ֆյոն քամին է, որը ձևավորվում է լեռնալանջերով օդային զանգվածների իջեցման հետևանքով, որն էլ ուղեկցվում է ադիաբատական գործընթացով: Սա զգալիորեն մեծացնում է տեղական ջերմաստիճանը, ինչը հանգեցնում է ձյան և ձնահյուսերի կտրուկ հալոցքին, որն էլ վտանգավոր է դառնում մարդկանց կյանքի համար և կարող է նույնիսկ շատ շրջաններ կտրվեն արտաքին աշխարհի հետ շփումից: Միեւնույն ժամանակ, ֆյոնը պայմաններ է ստեղծում ավելի բարձր բարձրություններում գյուղատնտեսության համար, քանի որ շատ վայրերում այդ բարձրություններում այն գոյություն չունի:

Աստղազարդ երկինք Ալպերում

Ալպերի կլիման և հողային ծածկույթը հստակորեն ենթարկվում է վերընթաց կամ ուղղաձիգ գոտիականության: Ալպերում տարածվում են հինգ կլիմայական գոտիներ: Կլիման, բուսական և կենդանական աշխարհը տարբեր կլիմայական գոտիներում տարբեր են: Լեռնազանգվածի 3000 մ բարձրությունից վեր գոտին կոչվում է սառցային զոնա: Սա այն գոտին է, որն ունի սառը կլիմա, մշտապես ածկված է բազմամյա ձյան շերտով: Այդ պատճառով էլ այն զորկ է բուսականությունից: Ալպյան մարգագետինները տարածվում են 2000 մինչև 3000 մետր բարձրության վրա: Այս գոտին համարվում է համեմատաբար քիչ սառը, քան սառցայինը: Ալպյան մարգագետիններին բնորոշ են յուրահատուկ, կարճահասակ և «բարձիկանման բույսեր»: Սա մոտեցնում է տունդրա էկոհամակարգի տիպին, որի շնորհիվ էլ ալպիական մարգագետինները անվանում են նաև «լեռնային տունդրա»:

Սուվորովy 1799 թվականին անցել է Ալպերով

Ալպյան գոտուց ցած, 1500 մինչև 2000 մետր բարձրության վրա, տարածվում է մերձալպյան գոտին: Մերձալպյան գոտում աճում են եղևնու անտառներ: Ջերմաստիճանն այստեղ աստիճանաբար բարձրանում է: Ալպյան գոտում ջերմաստիճանը ամռանը, արևոտ օրերին բարձրանում է մինչև + 24 ° C և սովորաբար չի հասնում + 16 ° C: Ցրտահարություններ հնարավոր են տարվա ցանկացած եղանակին: 1000 մինչև 1500 մետր բարձրության վրա տարածվում է բարեխառն գոտին: Այս զոնայում աճում են միլիոնավոր կաղնի ծառատեսակ: Այստեղ զբաղվում են նաև գյուղատնտեսությամբ: 1000 մետրից ցածր՝ հարթավայրերիում, բնորոշ է բուսական աշխարհի մեծ բազմազանությունը: Գյուղերը գտնվում են ցածրադիր շրջաններում, քանի որ այստեղ ջերմաստիճանային ռեժիմը հարմար է մարդկանց եւ կենդանիների բնակեցման համար: 

Ֆլորա և ֆաունա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերի ֆլորան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպյան լեռների շրջաններում գիտնականները հայտնաբերել են բույսերի 13000 տեսակ: [11]: Ալպիական բույսերը խմբավորված են ըստ միջավայրի և հողերի տիպերի՝ կրաքարային կամ ոչ կրաքարային: Բույսերը աճում են տարբեր բնական պայմաններում՝ մարգագետիններում, ճահիճներում անտառներում (լայնատերև և փշատերև), ժայռերում և բարձրավանդակներում:[12]: Բարձրադիր գոտիների առկայության պատճառով ալպյան ֆլորայի բազմազանությունը և առանձնահատկությունը հիմնականում կախված է ծովի մակարդակից ունեցած բարձրության: Ալպերում հանդիպում են ամենատարբեր կենսատոպեր՝ մարգագետիններ, որոնց հովիտները ծածկված են վառ գույների ծաղիկներով, իսկ բարձրալեռնային շրջաններում գերակշռում է համեստ բուսականությունը: Ծովի մակարդակից 2400 մ բարձրության վրա աճում են փշատերև ծառատեսակներ: Ավելի վեր, մինչև 3200 մետր, դեռ հանդիպում են գաճաճ ծառատեսակներ: Ամենահայտնի լեռնային բույսերից է սառցային գորտնուկ կամ սառցային հրանունկը, որը բույսերի մեջ համարվում է ռեկորդակիր և հանդիպում է մինչև 4200 մ բարձրության վրա: Բույսերի փոքր խմբեր հանդիպում են 2800 մ բարձրության վրա: Նրանցից շատերը, օրինակ անմոռուկը բարձիկաձև են, որը նրանց պաշտպանում է բարձրադիր շրջաններում ապրող խոտակեր կենդանիներից և խոնավության կորստին: Այսպիսով, երիտասարդ ընձյուղները նույնպես պաշտպանված են քամուց և ցրտից: Հայտնի ալպիական առյուծամագիլը ծածկված է սպիտակ մազմզուկների շերտով, որոնց շնորհիվ էլ լավ պահվում է ջերմությունը:

Ալպերի ֆաունան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերը 30000 տեսակ կենդանիների համար բնակեցման միջավայր է: Բոլոր կաթնասուններն ամբողջ տարին ապրում են Ալպերում, սակայն նրանցից ոմանք ձմռանը քուն են մտնում: Ամբողջ տարվա ընթացքում լեռներում մնում են միայն թռչունների որոշ տեսակներ: Ալպերում ապրող թռչունների առանձին տեսակներ էլ լիովին հարմարվել են այս բավականին անհյուրընկալ միջավայրին: Օրինակ, ձնային սերինոսը (Oenanthe deserti) բները կառուցում է անտառի սահմանին՝ ժայռերի ճեղքերում, իսկ սնունդը՝ սերմեր և միջատներ, որոնում է լեռան լանջերին: Ալպիական արջնագռավ (Pyrrocorax graculus) բները կառուցում է ժայռերի վրա, անտառի սահմանից համեմատաբար բարձր: Ձմռանը ալպիական արջնագռավները մեծ երամ են ձևավորում և հավաքվում զբոսաշրջային բազաների և կայանների շուրջ, որտեղ հիմնականում սնվում են մնացորդներով: Մայրահավերը (Nucifraga caryocatactes) հատուկ ձևով են պատրաստվում ձմռանը: Աշնանը այս թռչունը սերմերի և ընկույզի պաշար է հավաքում, որը թաղում է գետնի մեջ: Մինչև ձմռան գալը մայրահավերը հավաքում են ավելի քան 100 հազարավոր սերմեր, որոնք թաքցնում է շուրջ 25 հազար գաղտնի վայրերում: Իր զարմանալի հիշողության շնորհիվ, ձմռանը ավելի քան մեկ մետր խորության վրա մայրահավը գտնում է պահեստը:Մայրահավը պահեստարանից սնում է իր ձագերին:Կենդանական աշխարհի պահպանումն ապահովում են Ալպերում գտնվող ազգային պարկերը:

Ալպերով անցնող ճանապարհները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն հին ժամանակներում, անկասկած, նախապես կապ էր հաստատվում հարևան տարածքների միջև, ապա ավելի հեռու գտնվողների, և վերջապես, Ալպերի հյուսիսային և հարավային ստորոտների միջև: Ալպերի ճանապարհները կապված էին անհարմարության և վտանգի հետ, չնայած դրան, նրանց միջով անցնում էին հին ժամանակներից գալիական, կարթագենցիների, հռոմեական և կիմերական զորքերի կողմից: Նույն ճանապարհներից միջին դարերում օգտվել են նաև գերմանացիները տեղաշարժերի ժամանակ և գերմանական թագավորները՝ հռոմեական արշավների ժամանակ: Այս ճանապարհները առևտրական ուղիներ էին ծառայում Իտալիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և Հունգարիայի առևտրական հարաբերությունների համար, ինչպես նաև ուխտավորները ուղևորվում էին դեպի Հռոմ:

Ավտոստրադա Բրեներ լեռնանցքում

Բնապահպանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերի բնական էկոհամակարգերը երկար ժամանակ անընդհատ ենթարկվել է անթրոպոգեն ազդեցության, այդ իսկ պատճառով էլ անթրոպոգեն լանդշաֆտները շատ քիչ են տարբերվում կիսաբնականից: Ավելի շատ փոփոխության են ենթարկվել անտառները, որոնք կտրատվել են մշակովի դաշտեր, սալորի տնկիների տնկման և արոտավայրեր դառնալու համար: Հարավային Ալպերի նախալեռներում,անթրոպոգեն լանդշաֆտի փոխակերպման արդյունքում, սկսեցին աճել թփուտներ՝ գարիգաները, հակված պարբերական հրդեհների: Մերձծովյան և Հարավային Ալպերի ստորոտներում,Մերկանտուր ազգային պարկում, բնական լանդշաֆտների պահպանության համար, խիստ արգելված է տնտեսական գործունեությունը:[13]. Ամեն տարի, լեռնային շրջաններում անտառի խոշոր տարածքներ են կտրվում քարքարոտ ճանապարհների և հանգստի շրջանների շինարարության համար, ինչը վտանգում է լեռների բնական հավասարակշռությունը: Ծառերը մեծ նշանակություն ունեն հողերի էռոզիայի պայքարի դեմ, իսկ նրանց կոճղերը նվազեցնում են ձնահյուսերի և սելավների վտանգները, երբ 1987 թվականին զոհերի թիվը ավելի քան 20 օրվա ընթացքում գերազանցեց 60-ը: Անտառների տարածքի կրճատման պատճառը, բացառությամբ ծառահատումների, գործարաններից թունավոր արտանետումներն են և լեռներում ծանր տեխնիկայի օգտագործումն է: Ծառերը թուլանում և ավելի հեշտ են տրվում հիվանդություններին և փոթորիկներին: Գիտնականները նշում են, որ ալպիական անտառների մոտ 60-80%-ը ոչնչացվել է: Շրջակա միջավայրի վատթարացումը բացասաբար է անդրադառնում կենդանիների և բույսերի կյանքի համար: Բոլոր երկրներում, որտեղ գտնվում Ալպերը, կազմակերպվել են պահպանված տարածքներ:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Alpsmountains, EuropeEncyclopædia Britannica Online.
  2. 2,0 2,1 Graciansky, 2010, էջ 1-2
  3. Piaz, 2003, էջ 178-179
  4. 4,0 4,1 4,2 Piaz, 2003, էջ 179
  5. 5,0 5,1 Shoumatoff, 2001
  6. Schmid, 2004, էջ 97
  7. 7,0 7,1 7,2 Piaz, 2003, էջ 179-180
  8. Schmid, 2004, էջ 99
  9. Schmid, 2004, էջ 97-99
  10. Graciansky, 2010, էջ 29
  11. Chatré, Baptiste, et. al. (2010), 8
  12. Reynolds, Kev. (2012) The Swiss Alps. Cicerone Press. ISBN 978-1-85284-465-3. Стр. 43-45
  13. Снытко В. А., Собисевич А. В. Франко-советский полевой географический симпозиум Альпы - Кавказ // Вестник Академии наук Чеченской Республики. — 2017. — Т. 35, № 2. — С. 93–98.