Գեոսինկլինալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալպերը Տիեզերքից

Գեոսինկլինալ (գեո և սինկլինալ բառերից), գեոսինկլինալային գոտի, գեոսինկլինալային մարզ, երկրակեղևի համեմատաբար նեղ, գծային ձգված գալարուն զոնա։ Գեոսինկլինալները բնորոշվում են խզման և ճմլման դեֆորմացիաներով, էրոզիայի և կուտակման, սեյսմիկ և հրաբխային երևույթների բարձր ակտիվությամբ, ծանրության ուժի անոմալիաներով, նստվածքների հաստությունների փոփոխությամբ և մետամորֆիզմով, ինտրուզիաների և լավաների լայն տարածմամբ։ Այս հատկանիշներով գեոսինկլինալը հակադրվում է պլատֆորմին։ Մեխանիկայի և նյութերի դիմադրության օրենքների տեսանկյունով գեոսինկլինալը բնորոշվում է իբրև լարումների և դեֆորմացիաների կոնցենտրացիայի զոնա և առաջանում է կամ օվկիանոսային ու ցամաքային պլատֆորմների, կամ ցամաքային երկու պլատֆորմների սահմաններում, կամ էլ օվկիանոսային պլատֆորմի հիմքի վրա։ Գեոսինկլինալի կոնցեպցիան Ապալաչների օրինակով սաաջին անգամ ձևակերպել է շոտլանդացի Տոլլը (1859), ըստ որի, ծալքավոր լեռնաշղթաներն առաջացել են երկրակեղևի ճկված գոտիների ինվերսիայի հետևանքով։ Նման գոտիները ամերիկացի Գենան (1873) անվանել է Գեոսինկլինալ։ Գեոսինկլինալի հասկացությունը հետագայում լայն առումով հիմնավորել և զարգացրել են Տոգը, Շուխևրտը, Շտիլլեև, Կեյը, Արխանգելսկին, Շատսկին, Բելոուսովը, Պեյվեն, Օբուենը և ուրիշներ։ Գեոսինկլինալների, որպես երկրակեղևի առանձնակի ճկվածքների մասին պատկերացումներ աստիճանաբար վերաճել են Գեոսինկլինալների տեսության, որը կազմում է երկրակեղևի կառուցվածքի էվոլյուցիայի ավելի լայն ուսմունքի միջուկը։ Ժամանակակից գեոսինկլինալներ են մայր ցամաքների և օվկիանոսային խորջրյա պլատֆորմների միջև ընկած գոտիները, որտեղ արտահայտված են միմյանց զուգահևռ տևղադրված ստորջրյակոսաձև ճեղքվածքները (Կուրիլյան, Ֆիլիպինյան, Ալեուտյան, Տավայան կղզիներ են)։ Գեոսինկլինալային մարզի բնորոշ օրինակ է Ինդոնեզիան իր կղզիներով ու ծովերով, ստորջրյա ճեղքվածքներով ու ծանրության ուժի զոնալ անոմալիաներով։ ժամանակի ընթացքում ներգեոսինկլինալային ճկվածքները լցվում ևն նստվածքային և հրաբխային զանգվածներով, ներարկվում ինտրուզիաներով, ենթարկվում մետամորֆիզմի, և ապա դրանից հետո գեոսինկլինալային մարզերի իջեցման ընդհանուր տենդենցը փոխվում է բարձրացման տենդենցով։ Գեոսինկլինալի իջեցումները սովորաբար ուղեկցվում են ծովերի տրանսգրեսիաներով, ստորջրյա հրաբխականությամբ, նստվածքների դիագենեզով ու մետամորֆիզմով, իսկ բարձրացումները՝ ծովերի ռեգրևսիայով, մոլասային, լագունային և ցամաքային նստվածքնևրի կուտակումով և ապա լեռնակազմությամբ։

Առաջացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեոսինկլինալները սկսել են առաջանալ երկրակեղևի ձևավորման հետ միաժամանակ։ Ընդհանուր բարձրացումից և լեռնակազմությունից հետո գեոսինկլինալի տեղում առաջացած լեռնաշղթաները ենթարկվում են պենոպլենի ն վերածվում քվազիպլատֆորմի և ապա պլատֆորմի։ Պատմական երկրաբանության տվյալներով, ժամանակի ընթացքում գեոսինկլինալները միգրացիա են կատարում ցամաքային պլատֆորմներից դեպի օվկիանոսային պլատֆորմները, այսպիսով մայր ցամաքների աճը տեղի է ունևնում օվկիանոսների հաշվին։ Նոր գեոսինկլինալ ժառանգում է հնի պլանը և առաջանում կամ նրա վրա կամ նրա կողքին։

Տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն գեոսինկլինալների մի քանի դասակարգումներ։ Տարածված է Շտիլլե-Կեյի դասակարգումը, ըստ որի գեոսինկլինալային մարզը (օրթո-գեոսինկլինալը) բաժանվում է միոգեոսինկլինալային և էվգեոսինկլինալային գոտիների։

  • Միոգեոսինկլինալը գլխավորապես լցված է համեմատաբար թույլ ծալքավորված շերտախմբերով, որոնք երբեմն ներփակում են ինտրուզիվ և էֆուզիվ զանգվածներ։
  • Էֆուզիվ գեոսինկլինալը լցված է ուժեղ ծալքավորված շերտախմբերով, որոնք կազմված են առավելապևս հրաբխային ապարներից և ներփակում են բազմազան ինտրուզիվ զանգվածներ։ Վերջիններս սովորաբար հարում են օրթոգևոսինկլինալների օվկիանոսահայաց թներին, իսկ միոգեոսինկլինալները՝ նրանց ցամաքահայաց թներին։ Գեոսինկլինալային մարզերում անջատվում են 30—40 կմ լայնությամբ ինարագեոսինկլինալային և ինարագեոանաիկլինալային գոտինեը (ստրուկտուրային կամ ֆացիալ-մետաղածնական գոտիներ), որոնք գեոսինկլինալի փակվելուց ևետո իբրև կաևոն վեր են ածվում, համապատասխանաբար, սինկլինորիումների և անտիկլինորիումների։ Գեոսինկլինալների ինվերսիայի ժամանակ ձևավորվում են նաև մնացորդային բնույթի միջլեռնային և նախալեռնային ճկվածքները, որոնք լցվում են լագունացամաքային, առավելապես մոլասային նստվածքներով։ Փակված գեոսինկլինալային մարզերի բնորոշ օրի–նակներ են՝ Ալպերը, Կարպատները, Մեծ Կովկասը, Փոքր Կովկասը, Տավրոսը, Պոնտոսը, Էլբրուսը, Զագրոսը, Ուրալը, Ցյան-Շանը, Կոպեա-Գաղը, Հիմալայները, Ապալաչները, Կորդիլիերները, Անդերը։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 14 CC-BY-SA-icon-80x15.png