Պրոկոպիոս Կեսարացի

Պրոկոպիոս Կեսարացի լատին․՝ Procopius Caesarensis
Ծնվել է	ոչ վաղ քան 490 և ոչ ուշ քան 507 կամ մոտ 500
Ծննդավայր	Կեսարիա, Palaestina Prima, Բյուզանդական կայսրություն
Մահացել է	մոտ 565 կամ ոչ վաղ քան 558
Մահվան վայր	Կոստանդնուպոլիս, Բյուզանդական կայսրություն
Քաղաքացիություն	Բյուզանդական կայսրություն
Երկեր	On Buildings?, Գաղտնի պատմություն և History of the Wars?
Մասնագիտություն	պատմաբան, փաստաբան և գրող
Procopius Վիքիպահեստում

Պրոկոպիոս Կեսարացի (հունարեն՝ Προκόπιος ὁ Καισαρεύς, ծննդյան և մահվան ստույգ թվականները հայտնի չեն, 490 և 507 թվականների միջև - 562 թվականից հետո), 6-րդ դարի բյուզանդական պատմիչ, գրել է Հուստինիանոս I կայսեր կառավարման պատմությունը։

Կենսագրություն

Պրոկոպիոս Կեսարացին ստացել է իր ժամանակի համար փայլուն կրթություն։ Նա հռետոր էր (այդպես էին կոչում նաև փաստաբաններին) և սոփեստ։ 527 թվականին Պրոկոպիոս Կեսարացին դարձավ Բելիսարիոս զորավարի քարտուղարն ու խորհրդականը, երբ վերջինս նշանակվել էր պարսկական Մծբին բերդի դիմաց գտնվող բյուզանդական Դարա ամրոցի կայազորի պետը, քիչ անց՝ նրա իրավական խորհրդատուն։ Պրոկոպիոսը գիտեր բազմաթիվ լեզուներ (բացի հունարենից նաև լատիներեն, ասորերեն, գոթերեն, պարսկերեն)։ Որպես Բելիսարիոսի խորհրդական նա մինչև 531 թվականը մասնակից դարձավ բյուզանդա-պարսկական պատերազմի բոլոր դրվագներին, եղավ Ասորիքում, Միջագետքում, Կապադովկիայում, Պաղեստինում և Արևելքի տարբեր շրջաններում։ Երբ 540 թվականին վերսկսվեց պարսկա-բյուզանդական պատերազմը և Բելիսարիոսը ուղարկվեց  Արևելք, Պրոկոպիոսը ևս նրա հետ գնաց։ Իսկ երբ նրանք Իտալիայում էին գտնվում, այնտեղ բռնկվեց Տոտիլայի կայսրության դեմ բարձրացած ապստամբությունը, որի ճնշումից հետո 552 թվականին Պրոկոպիոս Կեսարացին Բելիսարիոսի հետ վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս և հեռանալով քաղաքական ասպարեզից, նվիրվեց անձնական կյանքին և գրական աշխատանքին։ Պրոկոպիոս Կեսարացին վախճանվեց մոտ 560 թվականին։

Պրոկոպիոսն օգտվել է բանավոր և գրավոր բազմաթիվ աղբյուրներից, այդ թվում մեզ անհայտ հեղինակի «Հայոց պատմություն»-ից, բայց իր նկարագրած պատմական դեպքերի ժամանակակիցն է, ականատեսն ու մասնակիցն է։ Նա աղբյուրները քննադատաբար օգտագործող, շարադրվող իրադարձությունները վերլուծող և իր սեփական կարծիքը հայտնող հեղինակ է։

Վաղ կյանք

Իր սեփական գրվածքներից բացի, Պրոկոպիոսի կյանքի հիմնական աղբյուրը Սուդայի գրառումն է, բյուզանդական հունական հանրագիտարան, գրված 975 թվականից հետո, որը (հիմնված ավելի հին աղբյուրների վրա) քննարկում է նրա վաղ կյանքը։ Նա ծնունդով Կեսարիայից էր՝ Պալեստինա Պրիմա նահանգում: Նա ստացել է ավանդական բարձր խավի կրթություն հունական դասականների և հռետորաբանության ոլորտում, գուցե Ղազայի հայտնի դպրոցում: Հնարավոր է՝ նա սովորել է իրավաբանական դպրոցում, հնարավոր է՝ Բերիտուսում (ներկայիս Բեյրութ) կամ Կոստանդնուպոլսում (ներկայիս Ստամբուլ), և դարձավ իրավաբան (հռետոր):Նա ակնհայտորեն գիտեր լատիներեն, ինչը բնական էր իրավաբանական կրթություն ունեցող մարդու համար:

Կարիերա

527 թվականին՝ Հուստինիանոս I կայսեր գահակալության առաջին տարում, Պրոկոպիոսը դարձավ Բելիսարիոսի իրավական խորհրդատուն (adsessor), հռոմեացի զորավար, որին Հուստինիանոսը նշանակեց իր գլխավոր զորահրամանատար՝ կայսրության կորցրած արևմտյան նահանգների նկատմամբ վերահսկողությունը վերականգնելու մեծ փորձով:

Պրոկոպիոսը Բելիսարիոսի հետ էր արևելյան ճակատում մինչև վերջինիս պարտությունը Կալինիկումի ճակատամարտում 531 թվականին, և հետ կանչվեց Կոստանդնուպոլիս: Պրոկոպիոսը ականատես է եղել 532 թվականի հունվարի Նիկայի ապստամբություններին, որոնք Բելիսարիոսը և նրա գործընկեր զորավար Մունդոսը ճնշել են այնտեղի Հիպոդրոմում կազմակերպված կոտորածով: 533 թվականին նա ուղեկցեց Բելիսարիուսին Հյուսիսային Աֆրիկայում վանդալների թագավորության դեմ նրա հաղթական արշավանքի ժամանակ, մասնակցեց Կարթագենի գրավմանը և մնաց Աֆրիկայում Բելիսարիուսի հաջորդ Սողոմոն Եվնուքի հետ, երբ Բելիսարիուսը վերադարձավ արևելք՝ մայրաքաղաք: Պրոկոպիոսը գրանցել է 535-536 թվականների մի քանի ծայրահեղ եղանակային իրադարձություններ, չնայած դրանք ներկայացվել են որպես բյուզանդական ռազմական գործողությունների ֆոն, ինչպիսին է Կարթագենում և նրա շրջակայքում ապստամբությունը: Նա վերամիացավ Բելիսարիուսի հետ՝ Իտալիայում օստգոթական թագավորության դեմ նրա արշավանքի համար և ականատես եղավ Հռոմի գոթական պաշարմանը, որը տևեց մեկ տարի ինը օր և ավարտվեց 538 թվականի մարտի կեսերին։ Նա ականատես եղավ Բելիսարիուսի մուտքին գոթական մայրաքաղաք Ռավեննա 540 թվականին։ Երկու պատերազմներն էլ և «Գաղտնի պատմությունը» ենթադրում է, որ դրանից հետո նրա հարաբերությունները Բելիսարիոսի հետ սառել են։ Հնարավոր է, որ նա 542 թվականին կրկին ուղեկցել է զորավարին պարսկական ճակատ։ Երբ 544 թվականին Բելիսարիոսը հետ ուղարկվեց Իտալիա՝ գոթերի հետ պատերազմի վերսկսման հետ գործ ունենալու համար, որոնց այժմ գլխավորում էր կարող թագավոր Տոտիլան, Պրոկոպիոսը, կարծես, այլևս Բելիսարիոսի շտաբում չէր:

Մահ

Պրոկոպիոսի մահվան ամսաթիվը հաստատված չէ։ Շատ պատմաբաններ, այդ թվում՝ Հովարդ-Ջոնսոնը, Քեմերոնը և Ջեֆրի Գրեյթրեքսը, նրա մահը թվագրում են 554 թվականին, սակայն 562 թվականին Կոստանդնուպոլսում կար քաղաքային կառավարիչ (praefectus urbi Constantinopolitanae), որը կոչվում էր Պրոկոպիոս։ Այդ թվականին Բելիսարիոսը ներգրավվեց դավադրության մեջ և բերվեց այս քաղաքային կառավարչի մոտ:

Աշխատություններ

Պրոկոպիոս Կեսարացու հայտնի աշխատությունների է «Պատերազմների մասին» աշխատությունը։ Աշխատության շարադրանքը սկսել է 543 և 545 թվականների միջև, երբ գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում։ Այն լույս է ընծայվել 551 թվականին։ Այն գրված է ժամանակագրական ու աշխարհագրական սկզբունքով և բաղկացած է յոթ գրքից։ Առաջին երկու գրքերում պատմվում է Բյուզանդական կայսրության՝ պարսիկների դեմ մղած պատերազմների մասին Անաստասիոս կայսեր ժամանակներից մինչև 549 թվականը։ Երրորդ և չորրորդ գրքերում խոսվում է այն պատերազմների մասին, որ Հուստինիանոսը մղել է վանդալների դեմ մինչև 548 թվականը, իսկ հինգերորդ, վեցերորդ և յոթերորդ գրքերում՝ օստգոթերի դեմ Իտալիայում։ Պրոկոպիոսը 553 թվականին լույս է ընծայում երկի ութերորդ գիրքը, որ ի տարբերություն մնացած յոթի, շարադրված չէ աշխարհագրական սկզբունքով։ Այնտեղ տրված են 551-553 թվականների դեպքերը, որոնք տեղի ունեցան կայսրության տարածքում։

Բովանդակությամբ տարբերվում է Պրոկոպիոս Կեսարացու մի այլ՝ «Կառուցումների մասին» աշխատությունը, որը գրել է 553 և 555 թվականների միջև, Հուստինիանոս կայսեր պատվերով։ Վեց գրքից բաղկացած այս գործը աշխարհագրական, տեղագրական, տնտեսական և պատմական տեղեկությունների մի անսպառ շտեմարան է։ Այս գրքում պատմվում է Հուստինիանոս կայսեր ժամանակ Բյուզանդիայում տեղի ունեցած քաղաքացիական, ռազմական, եկեղեցական և այլ կարգի շինարարության մասին։ Խոսվում է նաև Միջագետքում, Ասորիքում, Հայաստանում, Վրաստանում, Փոքր Ասիայում, Բալկաններում, Ղրիմում, Հյուսիսային Աֆրիկայում տեղի ունեցած շինարարության մասին։

Երբ Վատիկանի գրադարանի գրադարանավար, ծագումով հույն Նիկողայոս Ալեմաննոսը հայտնաբերեց Կեսարացու մինչ այդ կորած համարվող «Անեկդոտա»-ի (հունարեն նշանակում է «չհրապարակված», «չհրատարակված»։ Հրատարակիչներն ու հետազոտողները այս գործը վերնագրել են «Գաղտնի պատմություն») ձեռագիրը և այն զուգահեռ լատիներեն թարգմանությամբ և ծանոթագրություններով հրատարակեց, գիտական աշխարհն իրար անցավ։ Գիտնականները չէին կարողանում հավատալ, որ Պրոկոպիոս Կեսարացին ի զորու է նման գրքի հեղինակ լինել, քանի որ այս գործում ծաղր ու ծանակի են ենթարկված Հուստինիանոս կայսերն ու նրա կին Թեոդորան, ինչպես նաև զորավար Բելիսարիոսը, որի մոտ տարիներ շարունակ Պրոկոպիոսը ծառայել էր։ Հուստինիանոսը այստեղ ամենաստոր, զազրելի, դաժան մի բռնակալ է, ավազակ, մարդասպան, նա «դևերի արքան» է։ Նրա թագավորության ողջ ընթացքը ժողովրդական զանգվածների համար մր մղձավանջ էր։ Այնուամենայնիվ, աշխատության մանրազնին ուսումնասիրությունը հետազոտողներին բերեց այն եզրակացության, որ այս գործը իսկապես պատկանում է Պրոկոպիոս Կեսարացու գրչին և գրվել է 550 թվականին։

Կայսրության վիճակն այն ժամանակ անասելի վատ էր և՛ քաղաքական, և՛ տնտեսական, և թե՛ ռազմական տեսակետից։ Նա հուսախաբ և դառնացած գրի է առնում իր մտքերը Հուստինիանոսի և ընդհանրապես պետության մասին, նպատա!լ չունենալով հրապարակել դրանք։ Գոյություն ունեցող ռեժիմի պայմաններում նա չէր էլ կարող մտածել այդ գործը լույս աշխարհ հանելու մասին, այլ ուղում էր այն թողնել ապագա սերունդներին։ Նա «Գաղտնի պատմության» ներածության մեջ գրում Է, որ այն, ինչ գրված Է այնտեղ, հնարավոր չէր բացահայտել, արձանագրել իր նախորդ գործերում, որ նա իր մյուս գործերում բազմաթիվ փաստեր լռության է մատնել, վախենալով կայսեր հաշվեհարդարից։ Ամբողջ երկրով մեկ, գրում է նա, վխտում են լրտեսներր։ Այնպիսի իրավիճակ է ստեղծվել, որ նույնիսկ ազգականների և ամենամոտիկ բարեկամների վրա հույս դնել չի կարելի։ Չնայած այդ ամենին, Պրոկոպիոսը իր «Պատերազմների մասին» աշխատության մեջ միշտ չէ, որ փառաբանում է Հուստինիանոսին։ Նա իր բացասական վերաբերմունքը դեպի կայսրը մեծ վարպետությամբ արտահայտում է պատմության մեջ հանդես եկող Բյուզանդիայի թշնամիների բերանով։ Պրոկոպիոսը իր աշխատությունը շարադրելիս աշխատել Լ նմանվել իր խոշոր նախորդներին՝ Հերոդոտոսին և Թուկիդիդեսին՝ օգտագործելով նրանց ոճը և շարադրելու ձևը։ Պրոկոպիոսի աղբյուրները ծով են և բազմազան։ Խոսելով նրա աղբյուրների մասին, պետք է նախ և առաջ ընդգծել, որ նա իր նկարագրած իրողությունների մեծ մասի ականատեսն է։ Այդ մասին նա բազմիցս է հիշատակում։  «Պատերազմների մասին» աշխատության հենց սկզբում ցույց է տալիս, որ «նրա բոլորից լավ գիտենալու և այդ բոլորը գրի առնել կարողանալու միակ պատճառն այն է, որ դեպքերի բերմամբ ընտրվելով զորավար Բելիսարիոսի խորհրդականը, նա տեղի ունեցած բոլոր իրադարձությունների մասնակիցն էր»։ Բայց Պրոկոպիոսը չի բավարարվել իր տեսածով միայն և օգտվել է նաև ամենաբազմազան սկզբնաղբյուրներից։

Գրվածքներ

Emperor Justinian

Պրոկոպիոսի գրվածքները կայսր Հուստինիանոս I-ի կառավարման մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրն են։ Պրոկոպիոսը հեղինակ է Հուստինիանոսի կողմից իրականացված պատերազմների մասին ութ գրքից բաղկացած պատմության, կայսրության տարածքում կայսեր կողմից իրականացված հասարակական աշխատանքների նախագծերի մասին գովեստի և «Գաղտնի պատմություն» անունով հայտնի գրքի, որը պնդում է, որ ներկայացնում է այն սկանդալները, որոնք Պրոկոպիոսը չէր կարող ներառել իր պաշտոնապես հաստատված պատմության մեջ՝ վախենալով զայրացնել կայսրին, նրա կնոջը՝ Բելիսարիոսին և զորավարի կնոջը՝ Անտոնիային։

Ոճ

Պրոկոպիոսը պատկանում է ուշ անտիկ շրջանի պատմաբանների դպրոցին, որոնք շարունակել են Երկրորդ սոփեստության ավանդույթները: Նրանք գրել են ատտիկյան հունարենով: Նրանց մոդելներն էին Հերոդոտոսը, Պոլիբիոսը և մասնավորապես Թուկիդիդեսը: Նրանց թեման աշխարհիկ պատմությունն էր: Նրանք խուսափում էին ատտիկյան հունարենին անհայտ բառապաշարից և բացատրություն էին ավելացնում, երբ ստիպված էին օգտագործել ժամանակակից բառեր: Այսպիսով, Պրոկոպիոսը ներառում է վանականների («ամենաժուժկալ քրիստոնյաները») և եկեղեցիների (որպես «տաճարի» կամ «սրբավայրի» համարժեք) մեկնաբանություններ, քանի որ վանականությունը անհայտ էր հին աթենացիներին, և նրանց եկկլեսիան ժողովրդական ժողով էր:

Աշխարհիկ պատմաբանները խուսափեցին քրիստոնեական եկեղեցու պատմությունից։ Եվսեբիոսից հետո եկեղեցական պատմությունը թողնվեց առանձին ժանրի։ Քեմերոնը պնդել է, որ Պրոկոպիոսի աշխատությունները արտացոլում են 6-րդ դարի Կոստանդնուպոլսի պատմության դասական և քրիստոնեական մոդելների միջև եղած լարվածությունը։ Սա հաստատվել է Ուիթբիի կողմից Պրոկոպիոսի կողմից մայրաքաղաքի և նրա տաճարի պատկերման վերլուծությունով՝ համեմատած ժամանակակից հեթանոսական գովեստների հետ:Պրոկոպիոսը կարելի է դիտարկել որպես Հուստինիանոսին պատկերող որպես էապես Աստծո տեղակալ, ինչը հիմնավորում է աշխատությունների՝ որպես հիմնականում կրոնական գովեստի խոսքերի առկայությունը: Պրոկոպիոսը նշում է, որ ինքը պլանավորել էր գրել եկեղեցական պատմություն և, եթե նա այդպես վարվեր, հավանաբար կհետևեր այդ ժանրի կանոններին։ Սակայն, որքանով հայտնի է, նման եկեղեցական պատմություն երբեք չի գրվել։

Որոշ պատմաբաններ քննադատել են Պրոպոցիոսի կողմից որոշ բարբարոսների նկարագրությունը, օրինակ՝ նա անծանոթ մավրերին անմարդկայնացրել է՝ անվանելով «նույնիսկ ոչ լիարժեք մարդկային»։ Սա, սակայն, համապատասխանում էր ուշ անտիկ շրջանում բյուզանդական ազգագրական պրակտիկային:

Ժառանգություն

Գրվել են մի շարք պատմական վեպեր, որոնք հիմնված են Պրոկոպիոսի ստեղծագործությունների (ինչպես նաև այլ աղբյուրների) վրա: Կոմս Բելիսարիոսը գրվել է բանաստեղծ և վիպասան Ռոբերտ Գրեյվզի կողմից 1938 թվականին: Պրոկոպիոսն ինքը երկրորդական կերպար է Ֆելիքս Դանի «Պայքար Հռոմի համար» և Լ. Սփրեյգ դը Կամպի «Թող խավարը չընկնի» այլընտրանքային պատմական վեպերում: Վեպի գլխավոր հերոսը՝ հնագետ Մարտին Փեդվեյը, պատմական իրադարձությունների մասին իր գիտելիքների մեծ մասը ստանում է «Գաղտնի պատմությունից»:

Հերման Մելվիլի «Մոբի Դիկ» վեպի պատմողը որպես պատմության իրագործելիության ապացույց մեջբերում է Պրոկոպիոսի կողմից գերի վերցված ծովային հրեշի նկարագրությունը: Պրոկոպիոսի հորինված տարբերակը՝ Պերտենիոս անունով, հայտնվում է ֆենտեզի վիպասան Գայ Գավրիել Քեյի «Սարանտինյան խճանկար» երկերգությունում։

Աղբյուրներ

• Իսկանյան Վ., Հայ-բյուզանդական հարաբերությունները IV-VIIդդ., Երևան, 1991 թ.

Գրականություն

• Курбатов Г. Л. Ранневизантийские портреты: К истории общественно-политической мысли. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1991. — 272 с. — 10 500 экз. — ISBN 5-288-00543-5
• Прокопий Кесарийский / А. А. Чекалова // Полупроводники — Пустыня. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 573. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.
• Чекалова А. А.. Прокопий Кесарийский. Личность и творчество // Прокопий Кесарийский. Война с персами. Война с вандалами. Тайная история. — СПб.: Алетейя, 1998. — ISBN 5-89329-109-3.
• Cameron A. Procopius and the Sixth Century. — Berkeley: University of California Press, 1985.
• Kaldellis A. Procopius of Caesarea. Tyranny, History, and Philosophy at the End of Antiquity. — Philadelphia, 2004.
• Roques D. Procope: La guerre contre les Vandales. — Paris, 1990.
• Treadgold W. The Early Byzantine Historians. — Basingstoke, 2007.
• Whately C. Descriptions of Battle in Procopius. Ph.D. thesis. — Warwick, 2009.
• Kaldellis A. Procopius’ Persian War: a Thematic and Literary Analysis // Macrides. 2010. P. 253—273.
• Greatrex G. The Dates of Procopius’ Works // BMGS. 18. 1994. P. 101—114.
• Greatrex G. Stephanus, the Father of Procopius of Caesarea // Medieval Prosopography. 17. 1996. P. 125—145.
• Coulie B., Kindt B. Thesaurus Procopii Caesariensis. — Cetedoc (Turnhout), 2000.
• Brodka D. Prokopios von Kaisareia und Justinians Idee «der Reconquista» // Eos. 86. 1999. S. 243—255.
• Börm H. Prokop und die Perser. — Stuttgart, 2007.
• Adshead K. Procopius and the Samaritans // The Sixth Century: End or Beginning? / Edd. P. Allen, E. Jeffreys. — Brisbane, 1996. P. 35—41.
• Downey G. Paganism and Christianity in Procopius // Church History. 18. 1949. P. 89—102.
• Evans J.A.S. Procopius of Caesarea and the Emperor Justinian // Canadian Historical Association. Historical Papers. 1968. P. 126—139Börm, Henning (2007). Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike [Procopius and the Persians. Studies on the Roman-Sasanian contacts in late antiquity]. Stuttgart: Franz Steiner. ISBN 978-3-515-09052-0. (Review in English by G. Greatrex and Review in English by A. Kaldellis
• Brodka, Dariusz: Prokop von Caesarea. Hildesheim: Olms 2022.
• Cameron, Averil (1985). Procopius and the Sixth Century. London: Duckworth.
• Cresci, Lia Raffaella (2001). «Procopio al confine tra due tradizioni storiografiche» [Procopius on the border between two historiographical traditions]. Rivista di Filologia e di Istruzione Classica. 129: 61–77.
• Evans, James A. S. (1972). Procopius. New York: Twayne Publishers.
• Kaldellis, Anthony (2004). Procopius of Caesarea: Tyranny, History and Philosophy at the End of Antiquity. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-0241-0.
• Stewart, Michael (2020). Masculinity, Identity, and Power Politics in the Age of Justinian: A Study of Procopius. Amsterdam: Amsterdam University Press. ISBN 978-90-485-4025-9.
• Ziebuhr, Albrecht (2024). Die Exkurse im Geschichtswerk des Prokopios von Kaisareia: Literarische Tradition und spätantike Gegenwart in klassizistischer Historiographie [The digressions in the historical works of Prokopios of Kaisareia: literary tradition and the late antique present in classical historiography]. Hermes Einzelschriften. Vol. 126. Stuttgart: Steiner. ISBN 9783515136709.

Ծանոթագրություններ

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պրոկոպիոս Կեսարացի» հոդվածին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 440)։