Մծբին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Mar Jacob Church, Nisibis.jpg
Map of Historical Armenia Britannica.gif

Մծբին[1] (աքադերեն՝ Naṣibina; լատիներեն՝ Nisibis; ասորերեն՝ ܢܨܝܒܝܢ, Niṣībīn; քրդերեն՝ Nisêbîn), քաղաք Թուրքիայի հարավ-արևելքում։ Հնում՝ Վերին Միջագետքի կամ Արվաստանի մայրաքաղաքը, հետագայում ընդգրկվել է Հայկական Միջագետքի կազմում։ Հայկական փոխարքայության կենտրոնն էր՝ Տիգրան ՄԵծի տերությունում:[2] Գտնվում է Տիգրիս գետից 100 կմ դեպի արևմուտք։ Հանդիսանում է արևելյան քրիստոնեության կենտրոններից մեկը, Եփրեմ Ասորու ծննդավայրն է։ Պարթևաստանի, այնուհետև՝ Սասանյան Իրանի և Հռոմի հարաբերությունների միջև հսկայական դեր խաղացած ռազմավարական կետ։ 364 թ. անցել էր Սասանյան Իրանին և պարսկա-հռոմեական բոլոր հետագա պատերազմներում պարսիկների համար իբրև հենակետ էր ծառայում։

2009 թ. մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը 83,832 մարդ է։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԾԲԻՆ, (հունարեն՝ Նիսիբին). հին քաղաք էր Վերին կամ Հայոց Միջագետքում՝ այժմյան Նիսիբին քաղաքի (Դիարբեքիրի նահանգի Մարդինի գավառի Նիսիբին գավառակի կենտրոն) մոտ՝ Խաբուր գետի Ջախջախ վտակի ափին: Նրա դիմաց գտնվում է Սիրիայի Ալ-Կամիշլի հայաբնակ քաղաքը:

Հիմնադրել է Հայկյան Արամ արքան մթա 19-18-րդ դդ, որպես Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմտյան բերդաքաղաք:

Հնագույն ժամանակներում Մծբինը Միգդոնիա պետության մայրաքաղաքն էր, իսկ Տիգրան Բ Մեծի օրոք մտել է հայկական պետության մեջ և եղել վերջինիս Արվաստան երկրի գլխավոր կենտրոնը: Տիգրան Բ Մեծի աթոռանիստերից էր, որտեղ պահվում էր նրա գանձերի մի մասը: Արտաշատի պայմանագրով (մ.թ.ա. 66թ.) Մծբինը դուրս է մնացել Մեծ Հայքի սահմանից և Հուլիանոս կայսեր մահից հետո (363թ.) անցել պարսիկներին:[3]


Մծբինի վաղ շրջանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմեա-հայկական պատերազմը մ.թ.ա. 1-ին դարում և Մծբինի գրավումը Լուկուլլոսի զորքերի կողմից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուկուլլոսը, о զ տ վ ե լ ո վ Տ ի գ ր ա ն ի և Մ ի հ ր դ ա տ ի թ ո ւ յ լ տ վ ա ծ ս խ ա լ ի ց, կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ է ի ր զ ո ր ք ի մ ն ա ց ո ր դ ն ե ր ը դ ո ւ ր ս բ ե ր Հ ա յ ա ս տ ա ն ի ց և տանել Հյուսիսային Մ ի ջ ա գ ե տ ք :[4] Այստեղ Հռոմեական զ ո ր ք ը պ ա շ ա ր ո ւ մ է հ ա յ կ ա կ ա ն փ ո խ ա ր ք ա յ ո ւ թ յ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ը հ ա ն դ ի ս ա ցո ղ Մ ծ բ ի ն քաղաքը, որր ռ ա զ մ ա կ ա ն կ ա ր և ո ր նշանակություն ո ւ ն ե ր և շ ր ջ ա պ ա տ վ ա ծ է ր կ ր կ ն ա կ ի պ ա ր ի ս ս յ ն ե ր ո վ ։ Մ ծ բ ի ն ի Հ ա յ կ ա կ ա ն փ ո ք ր ա թ ի վ կ ա յ ա զ ո ր ը , Տ ի գ ր ա ն ի ե ղ բ ո ր՝ Գ ու ր ա ս ի գ լ խ ա վ ո ր ո ւ թ ա մ բ , Հ ա մ ա ռ ու ե ր կ ա ր ա տ և դ ի մ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն է ց ո ւ յ ց տ ա լ ի ս ։[5]

Մ ի ա յ ն երկու կ ա մ ե ր ե ք ա մ ս ի ց հ ե տ ո հ ռ ո մ ե ա ց ի ն ե ր ը՝ օ գ տ վ ե լ ո վ գ ի շ ե ր ա յ ի ն տ ե ղ ա տ ա ր ա փ ա ն ձ ր և ի ց ո ւ փ ո թ ո ր կ ի ց , կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ ե ն գրավել ք ա ղ ա ք ը ։ [6] 68 — 67 թ թ. ամբողջ ձմեռր հռոմեացիներր մնում ե ն Հ յ ո ւ ս ի ս ա յ ի ն Մ ի ջ ա դ ե տ ք ի տ ա ք և պ ա շ ա ր ն ե ր ո վ լ ի կ ա յ ա ն ն ե ր ո ւ մ,[7] այդ թվում՝ Մծբինում։

Հռոմեա-պարսկական պատերազմը մ.թ. 1-ին դարում և Մծբինի զինադադարը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմեական զորավար Կորբուլոնը, մինչև նոր հրամանատարի գալը ժամանակ շահելու, պատերազմի պատասխանատվությունից խուսափելու և Տիգրանակերտում պաշարված հռոմեական լեգեոններին փրկելու նպատակով, Մծբին քաղաքում պարթևների առաջարկած պայմաններով, զ ի ն ա դ ա դ ա ր է կ ն ք ո ւ մ Վ ա ղ ա ր շ I ֊ ի հ ե տ ։ Ը ս տ զ ի ն ա դ ա դ ա ր ի պ ա յ մ ա ն ն ե ր ՝ Կ ո ր բ ո ւ լ ո ն ը Տ ր դ ա տ ի ն ճ ա ն ա չ ո ւ մ է ի բ ր և Հ ա յ ա ս տ ան ի թ ա գ ա վ ո ր : Մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ թ ե Վ ա ղ ա ր շ I - ը և թ ե Կ ո ր բ ո ւ լ ո ն ը Հ ա յ ա ս տ ա ն ի ց դ ո ւ ր ս ե ն բ ե ր ո ւ մ պ ա ր թ և ա կ ա ն ու հ ռ ո մ ե ա կ ա ն զ ո ր ք ե ր ը , ի ն չ պ ե ս և Տ ի գ ր ա ն V I ֊ի ն : Այսպիսով, կ ո ղ մ ե ր ի միջև կ ն ք վ ա ծ հ ա մ ա ձ ա յ ն ո ւ թ յ ա մ բ , Տ ր դ ա տ ի գ ա հ ա կ ա լ ո ւ թ յ ա ն պա յ մ ա ն ո վ Հայաստանը ճ ա ն ա չ վ ո ւ մ է ի բ ր և ա ն կ ա խ ո ւ ի ն ք ն ո ւր ո ւ յ ն պ ե տ ո ւ թ յ ո ւ ն ։ [8]

Հռոմեա-պարսկական պատերազմը և մ.թ. 298 թվականի Մծբինի պայմանագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

297 թվին Հռոմեական բ ա ն ա կ ը , Հ ա յ կ ա կ ա ն զ ո ր ա մ ա ս ե ր ի գ ո ր ծ ո ն օ ժ ա ն դ ա կ ո ւ թ յ ա մ բ , սոսկալի ջարդ տվեց պարսիկներին և փախուստի մատնեց ն ր ա ն ց ։ Կռվում վիրավորվեց Ներսեհ թագավորը, գերի ընկան նրա կինը, ք ո ւ յ ր ե ր ը , ա ղ ջ ի կ ն ե ր ը , ո ր դ ի ն ե ր ը և բ ա վ ա կ ա ն թ վ ո վ բ ա ր ձ ր ա ս տ ի ճ ա ն զ ի ն վ ո ր ա կ ա ն ն ե ր ։ Հ պ ա ր տ Ս ա ս ա ն յ ա ն ը հ ա ր կ ա դ ր վ ա ծ ե ղ ա վ հ րա ժ ա ր վե լ իր ա ն ի ր ա գ ո ր ծ ե լի ծր ա գրե ր ից և հաշտություն խ ն դ ր ե լ։ 298 թ. Մծբինում հաշտության պայմանագիր կնքվեց։ Մծբինի պայմանագրով Հայաստանը ճանաչվեց իբրև անկախ պ ե տ ո ւ թ յ ո ւ ն , հ ռ ո մ ե ա ց ի ն ե ր ը հ ա մ ա ր վ ե ց ի ն ն րա հ ո վ ա ն ա վ ո ր ն ե ր ը , իսկ պ ա ր ս կ ս կ ա ն զ ո ր ք ե ր ը դ ո ւ ր ս հ ա ն վ ե ց ի ն Հ ա յ ա ս տ ա ն ի ց ։ Պ ա ր ս կ ա կան արքունիքը պ ա րտ ա վորվեց այլևս չմիջամտել Հայաստանի գ ո ր ծ ե ր ի ն ։ Ա յ դ պ ա յ մ ա ն ա գ ր ո վ , հ ռ ո մ ե ա ց ի ն ե ր ի ն ա ն ց ա ն Հ ա յ ա ս տ ա ն ի չ ո ր ս ն ա Հ ա ն գ ն ե ր ը՝ Ա ն գ ե ղ տ ո ւ ն ը , Ծ ո փ ք ը , Ա ղ ձ ն ի ք ը և Ծաւդեից գավառը , ո ր ո ն ք ս տ ր ա տ ե գ ի ա կ ա ն կ ա ր և ո ր ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն ո ւ ն ե ի ն ։

Հռոմը Հայաստանին սիրաշահելու համար նրա սահմաններն ընդարձակեց մ ի ն չ և Զ ի ն թ ա ա մ ր ո ց ը ( Մ ա ր ա ս տ ան ո ւ մ ): Հռոմեացիներր Հայաստանի թագավոր ճանաչեցին Տրդատին, որը Հ ա յ ժ ո ղ ո վ ր դ ի պ ա տ մ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ հ ա յ տ ն ի է Տ ր դ ա տ I I I ա ն ո ւ ն ո վ ( 2 9 8 — 3 3 0 թթ.) ։ [9]

Հռոմեա-պարսկական պատերազմը և մ.թ. 363 թվականի Մծբինի պայմանագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մծբինում կնքվել է հին աշխարհի պատմության վերջին ժամանակաշրջանի ամենահայտնի պայմանագրերից մեկը՝ 363 թվականի հռոմեա-պարսկական հաշտության պայմանագիրը: Այն պատմությանը հայտնի է «ամոթալի» հաշտություն անվամբ, կնքվել է Հռոմի կայսր Հովիանոսի և Պարսկաստանի արքայից արքա Շապուհ Բ Սասանյանի միջև։ Պայամանագիրը ավարտվեց 359-363 թթ. Հռոմեա-պարսկական պատերազմը։ Հուլիանոս կայսեր մահից հետո հռոմեական գահը անցավ Հովիանոսին, ով առաջին հերթին հաշտություն կնքեց Պարսկաստանի հետ։ Ըստ այս հաշտության, Հովիանոսը ոչ միայն Պարսկաստանին է զիջում հռոմեական տիրապետության տակ գտնվող մի շարք նահանգներ, Արվաստանը` Մծբին քաղաքով, Սինգարաու,Կաստրամավրորում հզոր ամրոցներով, նաև՝ Մեծ Հայքի թագավորության հարավ-արևմտյան նահանգներից՝ Աղձնիքը, Մոկքը, Կորդուքը, Ծավդեքը և Ռեմիենեն, [10] այլև խոստանում է ռազմական օգնություն ցույց չտալ իր վաղեմի դաշնակցին Հայաստանին։ Հռոմեացի հեթանոս պատմիչ Ամիանոս Մարկելինոսը, որը հռոմեական բանակի զինվորական էր և դեպքերին ականատես պատմիչ, արտահայտելով իր ժամանակակիցների զայրույթը՝ հետևյալն է գրում.

Aquote1.png Պայմանագրում արված էր նույնպես շատ ծանր և ուխտադրուժ հավելում, այսինքն' այդ համաձայնությունից հե­տո մեր մշտական հավատարիմ բարեկամ Արշակին ցույց չտրվի որևէ օգնություն ընդդեմ սլարսիկների, եթե նա նման օգնություն խնդրելիս լինի: Aquote2.png
Ամիանոս Մարկելինոս: [11]

363 թ. «ամոթալի դաշնագրից» հետո Հայաստանի համար ստեղծվում է ծանր մի շրջան. նա միայնակ կանգնում է պարսկական հսկայական ուժի դեմ։ [12] Մծբինում կնքված այդ դաշնագիրը Մեծ Հայքի թագավորությանի համար ծանր ու աղետալի հետևանքներ ունեցավ։ Շապուհ II-ը, իրեն ազատ զգալով, 364 թվականին հարձակվեց Հայաստանի վրա, ավերեց նրա քաղաքները, խարդախորեն ձերբակալեց Արշակ Բ թագավորին, կործանարար հարված հասցրեց հայ Արշակունիների թագավորությանը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png

Միջնադար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

VIIդ. Մծբինը գրավել են արաբները, և նրա բնակչության կազմն աստիճանաբար ենթարկվել է փոփոխության. այնտեղ պարսիկների ու հայերի հետ միասին բնակություն են հաստատել արաբներ ու քրդեր, իսկ թուրքական նվաճումներից հետո (XIVդ)` թուրքեր:[13]

Նոր և նորագույն ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XXդ. սկզբին Մծբինում կար մոտ 7 հազար բնակիչ, որից շուրջ 1000-ը` հայեր: Վերջիներս ունեին իրենց արհեստանոցները, խանութները, եկեղեցին (Ս.Աստվածածին) և դպրոցը:[14]

1915թ. ենթարկվել են թուրքական բռնություններին, մի մասը ոչնչացվել է, մյուսը` տարագրվել զանազան երկրներ: Պատմական Մծբինից պահպանվել են պարիսպների մնացորդները, մի քանի եկեղեցիների (այդ թվում` կիսով չափ հողի մեջ թաղված Ս.Հակոբ եկեղեցու) ավերակներ և զանազան շենքերի փլատակներ:[15]

Ներկայումս Սիրիայի քրդերը Ալ-Կամիշլին, կամ Սիրիայում գտնվող Մծբինի մասը հռչակել են իրենց ստեղծելիք պետության մայրաքաղաք:

Բրիտանական Reuters լրատվական գործակալության փոխանցմամբ՝ Սիրիայի քրդերը ծրագրել են երկրի հյուսիսում ստեղծել դաշնություն՝ չնայած Թուրքիայի հակազդեցությանը:

Քրդերը ծրագրել են 2016 թվականի հոկտեմբերին իրենց վերահսկած տարածքներում ընդունել Սահմանադրություն: Այդ տարածքների մայրաքաղաք է ընտրվել Ալ-Կամիշլին կամ Քամըշլըն: Այս մասին ՙՌոյթերզ՚ գործակալությանը հայտնել է Սիրիայի քրդերի տարածաշրջանային վեհաժողովի ղեկավար Հադիա Յուսեֆը:

Նա ընդգծել է, որ նորից ստեղծվող քրդական դաշնության մայրաքաղաք պետք է դառնա Քամըշլը քաղաքը:

Յուսեֆի խոսքով՝ Սիրիայի քրդերը նախկինի նման մտադիր են միավորել Սիրիայի հյուսիս-արևելքում ու հյուսիս-արևմուտքում գտնվող իրենց շրջանները՝ չնայած Թուրքիայի ռազմական միջամտությանը, որն ուղղված է այդ ծրագրերի կանխմանը:[16] [17][18]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 52. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 135:
  3. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:
  4. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 134-135:
  5. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 135:
  6. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 135:
  7. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 135:
  8. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 177:
  9. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 224:
  10. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 247:
  11. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 247:
  12. Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը, Երևան, 1975թ., էջ 247:
  13. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:
  14. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:
  15. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:
  16. 1in.am, 08, ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ 2016 Asia/Yerevan
  17. parstoday.com/hy/news/middle_east-i33955
  18. http://lousavor-avedis.org/?p=12870