Ասորերեն

Ասորերեն
Տեսակ	բնական լեզու, ժամերգության լեզու և պատմական լեզու
Ենթադաս	արամեերեն
Երկրներ	Թուրքիա
Խոսողների քանակ	575 000 մարդ
Գրերի համակարգ	Syriac alphabet? և Estrangela?
IETF	syc
ԳՕՍՏ 7.75–97	сир 602
ISO 639-2	syc
ISO 639-3	syc
Syriac language Վիքիպահեստում

Ասորերեն, արամեերենի բարբառներից մեկը, որը մ.թ.ա. 2-րդ դարում դարձել է գրական լեզվի հիմք։ Տարածված է եղել Միջագետքի հյուսիս-արևելքում։ Ասորական սկզբնական գիրը՝ էստրանգելոն, որը ծագել է արամեականից (պալմիրյանի միջնորդությամբ), V դար հետո հանդես է գալիս երկու տարատեսակով՝ արևմտյան կամ «հակոբիկյան» և արևելյան կամ «նեստորյան»։ Ասորական գրականության, առավելապես քրիստոնեական-դավանաբանական գրականության ծաղկման շրջանն ընդգրկում է 3-7-րդ դարերում։

8-րդ դարից սկսած ասորերենը իր դիրքերը զիջում է արաբերենին՝ կենդանի խոսքի և նույնիսկ գրականության մեջ աստիճանաբար արտամղվելով նրա կողմից։ 13-րդ դարից հետո դարձել է միայն կրոնական ծիսակատարությունների լեզու։ Ասորերեն ասելով այժմ հասկանում են արամեերենի կենդանի բարբառները։ Հայտնի են Տուր-Աբղինի («Տուրոյո») և Ուրմիայի բարբառները, որոնցից երկրորդի հիման վրա 1840-ական թվականներին սկսել է կազմավորվել ժամանակակից գրական ասորերեն։

Օգտագործվում է ասորական գիրը։ Ասորական ժամանակակից բարբառները բնութագրվում են կրկնակ բաղաձայնների պարզեցման, կոկորդայինների ու երախայինների կորստի, բայի ժամանակային խոնարհման զարգացման միտումներով և այլն։ Հայերենը երկար ժամանակ շփման մեջ է եղել ասորերենի հետ։ Հայաստանում մինչև հայ գրերի գյուտը տարածված են եղել ասորատառ դպրոցներ, իսկ հետո նկատվել է Ասորերենի գրական ազդեցությունը։ Ասորերենից հայերենի կատարած փոխառությունների թիվը 200-ից անցնում է, որոնցից են՝ առնետ, աքսոր, զույգ, խանութ, խավիծ, ծրար, կաթսա, կողով, հաշիվ, ձեթ, ղեկ, մանգաղ, շղթա, շուկա, քարոզ, քահանա և այլն։

Տեղեկություն

Ասորերենը հայտնի է նաև վաղ Ասորական գրականության մեջ իր խոսակցական ձևով որպես եդեսական լեզու (Urhāyā), միջագետքյան լեզու (Nahrāyā) և արամեերեն (Aramāyā), արևելյան միջին արամերենի բարբառ է։ Դասական սիրիերենը ակադեմիական տերմին է, որն օգտագործվում է բարբառի գրական օգտագործման և ստանդարտացման համար։ Իր արևմտաասորական ավանդույթում դասական սիրիերենը հաճախ հայտնի է որպես leššōnō kṯoḇonōyō ( lit. «գրելու լեզու կամ կարդալու լեզու») կամ պարզապես kṯoḇonōyō, կամ kṯowonōyō, մինչդեռ իր արևելա-ասորական ավանդույթում այն հայտնի է որպես leššānā ʔatīqā ( lit. «հին լեզու»):

Այն առաջացել է Ք.հ․ առաջին դարում արևելյան արամեերենի տեղական բարբառից, որը խոսվում էր հին Օսրոյենեի շրջանում, որի կենտրոնը գտնվում էր Եդեսիա քաղաքում: Վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջանում այն դարձավ Հին Սիրիայի պատմական տարածաշրջանի և ամբողջ Մերձավոր Արևելքի արամեերեն խոսող քրիստոնեական տարբեր համայնքների հիմնական գրական լեզուն : Որպես ասորական քրիստոնեության պատարագի լեզու, այն նշանակալի դեր է ձեռք բերել արևելյան քրիստոնեական համայնքների մեջ։ ասորական քրիստոնեության տարածումից հետո այն դարձավ նաև արևելյան քրիստոնեական համայնքների պատարագի լեզու նույնիսկ մինչև Հնդկաստան և Չինաստան։ Այն ծաղկել է 4-8-րդ դարերից և շարունակել է կարևոր դեր ունենալ հաջորդ դարերում, սակայն միջնադարի վերջում այն աստիճանաբար վերածվեց կրոնական լեզվի, քանի որ որպես մայրենի լեզու դարձան մի քանի նոր ձևավորվող նորարամեական լեզուներով։

Դասական սիրիերենը գրված է ասորական գրերով, որը ծագում է արամեական գրից: Լեզուն պահպանվել է ասորական գրականության մեծ մասում, որը կազմում է մինչև այսօր պահպանված արամեական գրականության մոտավորապես 90%-ը: Հունարենի և լատիներենի հետ միասին ասորերենն դարձավ վաղ քրիստոնեության երեք կարևոր լեզուներից մեկը: Արդեն մ.թ. առաջին և երկրորդ դարերից Օսրոենե շրջանի բնակիչները սկսեցին ընդունել քրիստոնեությունը, և երրորդ և չորրորդ դարերում Եդեսիայի արամեերեն լեզուն դարձավ հատուկ քրիստոնեական մշակույթի շարժառիթը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես ասորական քրիստոնեություն: . Աստվածաբանական տարբերությունների պատճառով սիրիախոս քրիստոնյաները 5-րդ դարում բաժանվեցին դեպի Արևելքի ճյուղի, որը հետևում էր Արևելյաասորական ծեսերին և գտնվում էր պարսկական տիրապետության տակ, ու Ասորի ուղղափառ եկեղեցի, որը հետևում էր Արևմտաասորական ծեսերին և գտնվում էրԲյուզանդական տիրապետության տակ:

Որպես ասորական քրիստոնեության պատարագային լեզու, դասական ասորերենն տարածվեց ամբողջ Ասիայում մինչև հարավային Հնդկաստանի Մալաբար ափը և մինչև Արևելյան Չինաստան։ դարձավ հաղորդակցության և ընդհանուր մշակութային լեզու հետագա արաբների համար, և Պարթև և Սասանյան կայսրությունների մյուս ժողովուրդների համար։ Հիմնականում որպես քրիստոնեական արտահայտման միջոց՝ ասորերենն հիմնարար մշակութային և գրական ազդեցություն է ունեցել արաբերենի զարգացման վրա , որը մեծապես փոխարինել է նրան ուշ միջնադարյան ժամանակաշրջանում։

ասորերենն մինչև հիմա մնում է ասորական քրիստոնեության սուրբ լեզուն : Այն օգտագործվում է որպես մի քանի դավանանքների պատարագային լեզու, ինչպիսին են օրինակ՝ արևելյան ասորական ծեսին պատկանող Արևելքի Ասորի եկեղեցին, Արևելքի հին եկեղեցին, քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցին, սիրո-մալաբար կաթոլիկ եկեղեցին և Ասորի հիսունական եկեղեցին: Եկեղեցին, ինչպես նաև նրանք, ովքեր հետևում են Արևմտյան ասորական ծեսին, ներառյալ՝ Ասորի ուղղափառ եկեղեցին, Ասորի կաթոլիկ եկեղեցին, Մարոնիական կաթոլիկ եկեղեցին, Մալանկարա Մար Թոմա ասորական եկեղեցին, Մալանկարա ուղղափառ ասորական եկեղեցին և Սիրո-Մալանկարա կաթոլիկ եկեղեցին։

Հիմնականում «ասորական» տերմինը գերադասելի է «սիրիերեն» այլընտրանքային ձևի նկատմամբ, քանի որ վերջինս սովորաբար առնչվում է Սիրիային : Այդ տարբերակումն օգտագործվում է որպես պայմանական և գոյություն չունի հնագույն տեղական մակարդակում: Օգտագործվում են նաև մի քանի բարդ տերմիններ, ինչպիսիք են «ասորական արամեերեն», «Սիրիայի արամեերեն» կամ «սիրո-արամեերեն»՝ այդպիսով ընդգծելով լեզվի և՛ արամեական բնույթը, և՛ նրա ասորական տարածաշրջանային ծագումը:

ասորական այբուբենը

Բնօրինակ նշանակումները, ընդհանուր առմամբ արամեերենի (Aramaya) և եդեսական արամերենի (urhaya) փոխարեն, ավելի ուշ (սկսած 5-րդ դարից) օգտագործելմ են մեկ այլ տերմին, ծագումով էկզոնիմիկ (օտար)՝ Suryaya (սիրիերեն/ասորական): ), ընդունված հունական վաղեմի սովորույթի ազդեցության տակ՝ արամեերեն խոսողներին սիրիացիներ անվանելու։ Հին հույների մոտ «ասորերեն» տերմինը օգտագործվել է որպես ընդհանուր նշանակում արամեերեն լեզվի համար, և նման օգտագործումը արտացոլվել է նաև արամերենում՝ «Suryaya» տերմինի հետագա (ձեռքբերովի) օգտագործմամբ՝ որպես «Aramaya»-ի առավել նախընտրելի փոխարինող: Նաև շատ հաճախ օգտագործվել է «Nahraya» տերմինը որը արամեերենով նշանակում է միջագետքի լեզու(Bet-Nahrain):

Նախկինում հիմնական լեզուն Բարեբեր մահիկում և Արևելյան Արաբիայում, սիրիերենն այժմ սահմանափակվում է Նինվեի հարթավայրերի, Տուռ Աբդինի, Խաբուրի հարթավայրերի քաղաքներով ու գյուղերով, Մոսուլ, Էրբիլ և Քիրքուկ քաղաքներում ու շրջակայքում:

ասորերենն արամեերենի Եդեսական բարբառն էր և զարգացավ Արևելքի եկեղեցու ու Ասորի ուղղափառ եկեղեցու ազդեցության տակ և ստացավ ներկայիս ձևը: Մինչ արաբերենը դարձավ գերիշխող լեզու, ասորերենն Մերձավոր Արևելքի, Կենտրոնական Ասիայի և Հնդկաստանի Մալաբարի ափի հիմնական լեզուն էր քրիստոնեական համայնքների մեջ և այդպես է մնում ասորական քրիստոնյաների համար մինչև հիմա։ Այն նույնիսկ հայտնաբերվել է Մեծ Բրիտանիայի Ադրիանոսի պատի վրա՝ Հռոմեական կայսրության արամեերեն խոսող զինվորների կողմից գրված արձանագրություններով։

Նոր-արամեական լեզուների ժամանակակից տարածումը, ներառյալ նեո-ասորական խմբերը

• «Հին ասորերենն» (հին-եդեսական արամեերեն), ներկայացնում է լեզվի զարգացման ամենավաղ փուլը, որը առաջացել է Ք․հ․ առաջին դարի սկզբին որպես հիմնական արամեերեն բարբառ Օսրոենե շրջանում, որը կենտրոնացած է Եդեսայում և շարունակել է զարգանալ։ Հաջորդ երկու-երեք դարերի ընթացքում՝ աստիճանաբար ստանալով ավելի լայն տարածաշրջանային նշանակություն։
• «Միջին ասորերենն» (միջին-եդեսական արամերեն), առավել հայտնի է որպես «դասական սիրիերեն» կամ «գրական ասորերեն» ( ܟܬܒܢܝܐ Kṯāḇānāyā ), ներկայացնում է լեզվի պատմության ամենակարևոր ժամանակաշրջանը, որը նշանավորվել է գրական, պատարագի և մշակութային նշանակալի զարգացումով և ընդլայնմամբ՝ երրորդից մինչև տասներեքերորդ դարը։ Ժամանակահատվածը հետագայում բաժանվում է երեք փուլերի.
  • Վաղ դասական ասորերենն, ներկայացնում է երրորդ և չորրորդ դարերի դասական սիրիերենի զարգացման ամենավաղ փուլը, որը նախորդում է ավելի ուշ լեզվական ստանդարտացմանը։
  • Դասական ասորերենն, ներկայացնում է դասական սիրիերենի զարգացման հիմնական, ստանդարտացված փուլը՝ չորրորդ դարից մինչև ութերորդ դար։
  • Ուշ դասական ասորերենն, ներկայացնում է դասական ասորական լեզվի զարգացման ավելի ուշ, փոքր-ինչ անկումային փուլը՝ ութերորդ դարից մինչև տասներկուերորդ կամ տասներեքերորդ դարեր։
• «Ժամանակակից ասորերենն» (նեո-ասորական արամերեն) ներկայացնում է ժամանակակից նեոարամեական լեզուները : Նոր-ասորերենները չեն առաջացել ուղղակիորեն դասական ասորական լեզվից, այլ ավելի շուտ սերտորեն կապված բարբառներից, որոնք պատկանում են արամեերենի նույն ճյուղին։ Այդ բարբառները երկար ժամանակ գոյատևել են դասական ասորական լեզվի հետ՝ որպես պատարագային և գրական լեզու, և ուշ միջնադարի ու վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում ասորերենն զգալի ազդեցություն է ունեցել դրանց վրա: Ժամանակակից ասորերենն բաժանվում է.
  • Ժամանակակից արևելյան ասորական լեզվի (հյուսիսարևելյան նեոարամեերեն), ներառյալ հիմնականում ասորերենը և քաղդեական նորարամերենը : Տերմինը սովորաբար չի օգտագործվում նեոմանդայականի հետ կապված, արևելյան արամեերենի մեկ այլ տարատեսակ, որը խոսում են մանդայանները:
  • Ժամանակակից արևմտյան ասորերեն(կենտրոնական նեոարամեերեն), ներառյալ (Turoyo և Mlahsô):

Ծագումնաբանությունը

Եդեսական Արամեերենի լեզվական հայրենիքը . Օսրոենեի թագավորությունը հռոմեացիների և պարթևների միջև, մ.թ. 1-ին դարում

Մեր թվարկության առաջին երեք դարերի ընթացքում տեղական արամեական բարբառը, որը խոսվում էր Օսրոենի թագավորությունում, կենտրոնացած էր Եդեսայում, Եփրատ գետի արևելյան մասում, սկսեց նշանակալից և տարածաշրջանային նշանակություն ձեռք բերել: Կան մոտ ութսուն հատ պահպանված վաղ արձանագրություններ՝ գրված հին-եդեսական արամեերենով, որոնք թվագրված են մ.թ. առաջին երեք դարով, ընդ որում ամենավաղ արձանագրությունը թվագրված է մ.թ. 6-րդ տարով:

գրական ասորերեն

3-րդ դարում Եդեսայի եկեղեցիները սկսեցին օգտագործել տեղական արամեական բարբառը որպես պաշտամունքի լեզու։ Վաղ գրական ջանքերը կենտրոնացած էին Աստվածաշնչի արամեերեն հեղինակավոր թարգմանության՝ Պեշիթոյի (ܦܫܝܛܬܐ Pšīṭtā) ստեղծման վրա: Միևնույն ժամանակ, Եփրեմ Ասորին ստեղծում էր եդեսական արամեերեն լեզվով բանաստեղծությունների և աստվածաբանական շատ թանկ ժողովածու, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես ասորերենն:

489թ.-ին Հռոմեական կայսրության արևելյան շրջաններում ապրող ասորական լեզվով խոսող շատ քրիստոնյաներ փախան Սասանյան Պարսկաստան՝ խուսափելու հալածանքներից և աճող թշնամությունից հունախոս քրիստոնյաների հետ:Այս ամենը հանգեցրեց Արևելքի եկեղեցում նեստորական բաժանամանը սիրիախոս աշխարհում: Արդյունքում ասորերենն բաժանվեց արևմտյան և արևելյան խմբերի: Թեև մնալով մեկ լեզու՝ խմբերի միջև եղան լեզվական փոփոխություններ, հիմնականում՝ արտասանության և գրելաձևի մեջ:

7-րդ դարում արաբների նվաճումից հետո ասորերենն հաջորդ դարերի ընթացքում աստիճանաբար փոխարինվեց արաբերենով։ Ունենալով արամեական (ասորական) ենթաշերտ ՝ տարածաշրջանային արաբական բարբառը (միջագետքի արաբերեն) զարգացել է տեղական արամեական (ասորական) բարբառների ուժեղ ազդեցության ներքո՝ կիսելով լեզվական կառուցվածքի զգալի նմանություններ, ինչպես նաև ունենալով ակնհայտ ազդեցություն Միջագետքի հին լեզուներից։ ասորական ազդեցությամբ արաբական բարբառները զարգացել են իրաքյան մուսուլմանների, ինչպես նաև իրաքյան քրիստոնյաների շրջանում, որոնց մեծ մասը սերում է բնիկ ասորական լեզվով խոսացողներից:

ասորական գրականությունը արամեական տարբեր լեզուներից ամենահիասքանչն է։ Դա իրենից ներառում է պոեզիա, արձակ գրականություն, աստվածաբանություն, պատարագ, օրհներգություն, պատմություն, փիլիսոփայություն, գիտություն, բժշկություն և բնության պատմություն: Այս հարստության մեծ մասն անհասանելի է մնում կրիտիկական վիճակում գտնվելու կամ ժամանակակից լեզուներով չթարգմանվելու պատճառով:

7-րդ դարից ասորերենն աստիճանաբար զիջեց արաբերենին ՝ որպես տարածաշրջանի մեծ մասի խոսակցական լեզու, բացառությամբ Հյուսիսային Իրաքի և Լիբանանի լեռնաշղթայի։ 13-րդ դարի մոնղոլական արշավանքներն ու նվաճումները, ինչպես նաև Լենկթեմուրի կողմից ասորական քրիստոնյաների ջարդերը հետագայում նպաստեցին լեզվի արագ անկմանը։ Վերին Միջագետքից և Լիբանանի լեռնաշղթայից դուրս շատ վայրերում, նույնիսկ պատարագի ժամանակ, այն փոխարինվեց արաբերենով:

Ներկայիս կարգավիճակը

Վերջին ժամանակներում գրական ասորական լեզվի օգտագործումը որոշակի հաջողությունների է հանգեցրել գրավոր ասորական լեզվով թերթերի ստեղծմամբ: Գրական սիրիերենի ժամանակակից ձևերը նույնպես օգտագործվել են ոչ միայն կրոնական գրականության մեջ, այլև աշխարհիկ ժանրերում, հաճախ ասորական ազգայնականության մեջ:

ասորերենն խոսվում է Ասորի ուղղափառ եկեղեցու պատարագների ժամանակ, ինչպես նաև նրա որոշ հետևորդների կողմից: ասորերենն Իրաքում ճանաչվել է որպես պաշտոնական փոքրամասնության լեզու։ Այն նաև դասավանդվում է Իրաքի, Սիրիայի, Պաղեստինի, Իսրայելի, Շվեդիայի, Աուգսբուրգի (Գերմանիա) և Կերալայի (Հնդկաստան) որոշ պետական դպրոցներում։

2014 թվականին Ստամբուլի Եշիլքյոյում վերջապես կարող էր բացվել ասորական նախակրթարան՝ Ազգային կրթության նախարարության դեմ դատական հայց ներկայացնելուց հետո, որը մերժել էր դրա թույլտվությունը, սակայն ասորիները նշեցին, որ պահանջվում է հարգել ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների իրավունքները, ինչպես ասվում է Լոզանի պայմանագրում։

2016 թվականի օգոստոսին Ուրհի կենտրոնը հիմնադրվել է Ղամիշլի քաղաքի ասորական համայնքի կողմից՝ ուսուցիչներ կրթելու նպատակով, որպեսզի ասորերենն դառնա հավելյալ լեզու, որ դասավանդվի ասորական Քութդիստանի Ջազիրայի շրջանի հանրային դպրոցներում: որն այնուհետ սկսվեց 2016/17 ուսումնական տարով։

2023 թվականի ապրիլին արհեստական բանականության հետազոտողների թիմն ավարտեց AI-ի առաջին թարգմանության մոդելը և վեբ կայքը դասական ասորական լեզվի համար:

Տես նաև

• ասորական գրականություն
• ասորական սակրալ երաժշտություն
• ասորական քրիստոնեություն
• ասորական ուսումնասիրություններ
• Արամեագիտություն
• Աստվածաշնչի թարգմանությունները սիրիերեն
• Աստվածաշնչի թարգմանություններ արամերեն
• Նորարամեական լեզուներ
• Դասական սիրիերենի փոխառությունների ցանկ
• Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium

Աղբյուրներ

• Andrade, Nathanael J. (2013). Syrian Identity in the Greco-Roman World. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9781107244566.
• Andrade, Nathanael J. (2011). «Framing the Syrian of Late Antiquity: Engagements with Hellenism». Journal of Modern Hellenism. 28 (2010-2011): 1–46.
• Andrade, Nathanael J. (2014). «Assyrians, Syrians and the Greek Language in the late Hellenistic and Roman Imperial Periods». Journal of Near Eastern Studies. 73 (2): 299–317. doi:10.1086/677249. S2CID 163755644.
• Andrade, Nathanael J. (2019). «Syriac and Syrians in the Later Roman Empire: Questions of identity». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 157–174. ISBN 9781138899018.
• Beyer, Klaus (1986). The Aramaic Language: Its Distribution and Subdivisions. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. ISBN 9783525535738.
• Briquel-Chatonnet, Françoise (2012). «Syriac as the Language of Eastern Christianity». The Semitic Languages: An International Handbook. Berlin-Boston: Walter de Gruyter. էջեր 652–659. ISBN 9783110251586.
• Briquel-Chatonnet, Françoise (2019). «Writing Syriac: Manuscripts and Inscriptions». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 243–265. ISBN 9781138899018.
• Brock, Sebastian P. (1983). «Towards a History of Syriac Translation Technique». III Symposium Syriacum 1980. Roma: Pontificium institutum studiorum orientalium. էջեր 1–14.
• Brock, Sebastian P. (1984). Syriac Perspectives on Late Antiquity. London: Variorum Reprints. ISBN 9780860781479.
• Brock, Sebastian P. (1989). «Three Thousand Years of Aramaic Literature». ARAM Periodical. 1 (1): 11–23.
• Brock, Sebastian P. (1989). «Some Observations on the Use of Classical Syriac in the Late Twentieth Century». Journal of Semitic Studies. 34 (2): 363–375. doi:10.1093/jss/XXXIV.2.363.
• Brock, Sebastian P. (1992) [1985]. The Luminous Eye: The Spiritual World Vision of Saint Ephrem (2nd revised ed.). Kalamazoo: Cistercian Publications. ISBN 9780879075248.
• Brock, Sebastian P. (1992). Studies in Syriac Christianity: History, Literature, and Theology. Aldershot: Variorum. ISBN 9780860783053.
• Brock, Sebastian P. (1992). «Eusebius and Syriac Christianity». Eusebius, Christianity, and Judaism. Detroit: Wayne State University Press. էջեր 212–234. ISBN 0814323618.
• Brock, Sebastian P. (1994). «Greek and Syriac in Late Antique Syria». Literacy and Power in the Ancient World. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 149–160, 234–235. ISBN 9780521587365.
• Brock, Sebastian P. (1996). Syriac Studies: A Classified Bibliography, 1960-1990. Kaslik: Parole de l'Orient.
• Brock, Sebastian P. (1997). A Brief Outline of Syriac Literature. Kottayam: St. Ephrem Ecumenical Research Institute.
• Brock, Sebastian P. (1998). «Syriac Culture, 337–425». The Cambridge Ancient History. Vol. 13. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 708–719. ISBN 9780521302005.
• Brock, Sebastian P. (1999). From Ephrem to Romanos: Interactions Between Syriac and Greek in Late Antiquity. Aldershot: Ashgate. ISBN 9780860788003.
• Brock, Sebastian P. (1999). «St. Ephrem in the Eyes of Later Syriac Liturgical Tradition» (PDF). Hugoye: Journal of Syriac Studies. 2 (1): 5–25. doi:10.31826/hug-2010-020103. S2CID 212688898.
• Brock, Sebastian P.; Taylor, David G. K., eds. (2001). The Hidden Pearl: The Syrian Orthodox Church and its Ancient Aramaic Heritage. Vol. 1. Rome: Trans World Film Italia.
• Brock, Sebastian P. (2004). «The Earliest Syriac Literature». The Cambridge History of Early Christian Literature. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 161–172. ISBN 9780521460835.
• Brock, Sebastian P. (2005). «The Syriac Orient: A Third 'Lung' for the Church?». Orientalia Christiana Periodica. 71: 5–20.
• Brock, Sebastian P. (2006). Fire from Heaven: Studies in Syriac Theology and Liturgy. Aldershot: Ashgate. ISBN 9780754659082.
• Brock, Sebastian P. (2007). «Early Dated Manuscripts of the Church of the East, 7th-13th Century». Journal of Assyrian Academic Studies. 21 (2): 8–34. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
• Brock, Sebastian P. (2008) [1979]. The Holy Spirit in the Syrian Baptismal Tradition (3rd ed.). Piscataway, NJ: Gorgias Press. ISBN 9781593338442.
• Brock, Sebastian P. (2010). «Jacob the Annotator: Jacob's Annotations to His Revised Translation of Severus' Cathedral Homilies». Studies on Jacob of Edessa. Piscataway: Gorgias Press. էջեր 1–13. doi:10.31826/9781463216634-002. ISBN 9781463216634.
• Brock, Sebastian P. (2011). «Christian Palestinian Aramaic». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 96–97.
• Brock, Sebastian P.; Butts, Aaron M. (2011). «Syriac Conferences». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 389–390.
• Brock, Sebastian P.; Coakley, James F. (2011). «Arameans». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 30–31.
• Brock, Sebastian P. (2017). An Introduction to Syriac Studies. Piscataway, NJ: Gorgias Press. ISBN 9781463207137.
• Brock, Sebastian P. (2017). «Scribal Tradition and the Transmission of Syriac Literature in Late Antiquity and Early Islam». Scribal Practices and the Social Construction of Knowledge in Antiquity. Leuven: Peeters Publishers. էջեր 61–68. ISBN 9789042933149.
• Brock, Sebastian P. (2019). The People and the Peoples: Syriac Dialogue Poems from Late Antiquity. Oxford: Journal of Jewish Studies. ISBN 9780957522817.
• Brock, Sebastian P. (2019). «Later Syriac Poetry». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 327–338. ISBN 9781138899018.
• Brockelmann, Carl (1895). Lexicon Syriacum (1st ed.). Berlin: Reuther & Reichard.
• Burnett, Stephen G. (2005). «Christian Aramaism: The Birth and Growth of Aramaic Scholarship in the Sixteenth Century» (PDF). Seeking Out the Wisdom of the Ancients. Winona Lake: Eisenbrauns. էջեր 421–436. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2021 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
• Butts, Aaron M. (2011). «Syriac Language». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 390–391.
• Butts, Aaron M. (2016). Language Change in the Wake of Empire: Syriac in its Greco-Roman Context. Winona Lake: Eisenbrauns. ISBN 9781575064215.
• Butts, Aaron M. (2018). «The Greco-Roman Context of the Syriac Language». Les auteurs syriaques et leur langue. Paris: Geuthner. էջեր 137–165.
• Butts, Aaron M. (2019). «The Classical Syriac Language». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 222–242.
• Carlson, Thomas A. (2019). «Syriac in a Diverse Middle East: From the Mongol Ilkhanate to Ottoman Dominance, 1286–1517». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 718–730. ISBN 9781138899018.
• Donabed, Sargon G. (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 9780748686056.
• Donabed, Sargon G. (2017). «Neither Syriac-speaking nor Syrian Orthodox Christians: Harput Assyrians in the United States as a Model for Ethnic Self-Categorization and Expression». Syriac in its Multi-Cultural Context. Leuven: Peeters Publishers. էջեր 359–369. ISBN 9789042931640.
• Drijvers, Hendrik J. W. (1980). Cults and Beliefs at Edessa. Leiden: Brill. ISBN 9004060502.
• Farina, Margherita (2018). «La linguistique syriaque selon Jacques d'Édesse». Lesauteurs syriaques etleurlangue. Paris: Geuthner. էջեր 167–187.
• Garbini, Giovanni (1981). «Considerations on the Language of Ebla». La Lingua Di Ebla: Atti Del Convegno Internazionale (1st ed.). Napoli: Istituto universitario orientale, Seminario di studi asiatici. էջեր 75–82.
• Gzella, Holger (2014). «Language and Script». The Aramaeans in Ancient Syria. Leiden: Brill. էջեր 71–107. ISBN 9789004229433.
• Gzella, Holger (2015). A Cultural History of Aramaic: From the Beginnings to the Advent of Islam. Leiden-Boston: Brill. ISBN 9789004285101.
• Gzella, Holger (2019). «The Syriac Language in the Context of the Semitic Languages». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 205–221.
• Healey, John F. (1980). First Studies in Syriac. Birmingham: University of Birmingham. ISBN 9780704403901.
• Healey, John F. (2007). «The Edessan Milieu and the Birth of Syriac» (PDF). Hugoye: Journal of Syriac Studies. 10 (2): 115–127.
• Healey, John F. (2009). Aramaic Inscriptions and Documents of the Roman Period. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199252565.
• Healey, John F. (2012). «Syriac». The Semitic Languages: An International Handbook. Berlin-Boston: Walter de Gruyter. էջեր 637–652. ISBN 9783110251586.
• Healey, John F. (2008). «Variety in Early Syriac: The Context in Contemporary Aramaic». Aramaic in Its Historical and Linguistic Setting. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. էջեր 221–229. ISBN 9783447057875.
• Healey, John F. (2019). «The Pre-Christian Religions of the Syriac-Speaking Regions». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 47–67. ISBN 9781138899018.
• Heinrichs, Wolfhart, ed. (1990). Studies in Neo-Aramaic. Atlanta: Scholars Press. ISBN 9781555404307.
• Herman, Geoffrey (2019). «The Syriac World in the Persian Empire». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 134–145.
• Ishow, Habib (1978). «Faut-il remplacer le terme syriaque par le terme araméen?». Symposium Syriacum 1976. Roma: Pontificium institutum studiorum orientalium. էջեր 359–365.
• Joseph, John B. (2000). The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers. Leiden: Brill. ISBN 9004116419.
• Khan, Geoffrey (2007). «Aramaic in the Medieval and Modern Periods» (PDF). Languages of Iraq: Ancient and Modern. Cambridge: The British School of Archaeology in Iraq. էջեր 95–114.
• Kim, Ronald (2008). «Stammbaum or Continuum? The Subgrouping of Modern Aramaic Dialects Reconsidered». Journal of the American Oriental Society. 128 (3): 505–531.
• Kiraz, George A. (2007). «Kthobonoyo Syriac: Some Observations and Remarks» (PDF). Hugoye: Journal of Syriac Studies. 10 (2): 129–142.
• Lipiński, Edward (2001) [1997]. Semitic Languages: Outline of a Comparative Grammar (2nd ed.). Leuven: Peeters Publishers. ISBN 9789042908154.
• Maclean, Arthur J. (1895). Grammar of the Dialects of Vernacular Syriac: As Spoken by the Eastern Syrians of Kurdistan, North-West Persia and the Plain of Mosul, with Notices of the Vernacular of the Jews of Azerbijan and of Zakhu near Mosul. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9781107648128.
• Messo, Johny (2011). «The Origin of the Terms Syria(n) and Suryoyo: Once Again». Parole de l'Orient. 36: 111–125. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2024 թ․ օգոստոսի 10-ին.
• Millar, Fergus (2006). A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408–450). Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520253919.
• Millar, Fergus (2008). «Community, Religion and Language in the Middle-Euphrates Zone in Late Antiquity». Scripta Classica Israelica. 27: 67–93.
• Millar, Fergus (2011). «Greek and Syriac in Edessa: From Ephrem to Rabbula (CE 363–435)». Semitica et Classica. 4: 99–114. doi:10.1484/J.SEC.1.102508.
• Millar, Fergus (2012). «Greek and Syriac in Fifth-Century Edessa: The Case of Bishop Hibas». Semitica et Classica. 5: 151–165. doi:10.1484/J.SEC.1.103053.
• Millar, Fergus (2013). «The Evolution of the Syrian Orthodox Church in the Pre-Islamic Period: From Greek to Syriac?» (PDF). Journal of Early Christian Studies. 21 (1): 43–92. doi:10.1353/earl.2013.0002. S2CID 170436440.
• Minov, Sergey (2017). «Date and Provenance of the Syriac Cave of Treasures: A Reappraisal». Hugoye: Journal of Syriac Studies. 20 (1): 129–229. doi:10.31826/hug-2018-200105. S2CID 212688445.
• Minov, Sergey (2020). Memory and Identity in the Syriac Cave of Treasures: Rewriting the Bible in Sasanian Iran. Leiden-Boston: Brill. ISBN 9789004445512.
• Murre van den Berg, Heleen (2008). «Classical Syriac, Neo-Aramaic, and Arabic in the Churchof the East and the Chaldean Church between 1500 and 1800». Aramaic in Its Historical and Linguistic Setting. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. էջեր 335–352. ISBN 9783447057875.
• Naby, Eden (2004). «From Lingua Franca to Endangered Language: The Legal Aspects of the Preservation of Aramaic in Iraq». On the Margins of Nations: Endangered Languages and Linguistic Rights. Bath: Foundation for Endangered Languages. էջեր 197–203. ISBN 9780953824861.
• Neill, Stephen (2004) [1984]. A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521548854.
• Nöldeke, Theodor (1886). «Semitic Languages». The Encyclopaedia Britannica. Vol. 21 (9th ed.). New York: Charles Scribner's Sons. էջեր 641–656.
• Nöldeke, Theodor (1904). Compendious Syriac Grammar (1st English ed.). London: Williams & Norgate.
• Pat-El, Na‘ama (2019). Syriac (2nd ed.). John Huehnergard and Na‘ama Pat-El (eds.), The Semitic Languages: London & New York: Routledge. էջեր 653–678.
• Petruccione, John F.; Hill, Robert C., eds. (2007). Theodoret of Cyrus: The Questions on the Octateuch. Vol. 2. Washington: COA Press. ISBN 9780813214993.
• Peursen, Wido van (2008). «Language Variation, Language Development, and the Textual History of the Peshitta». Aramaic in Its Historical and Linguistic Setting. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. էջեր 231–256. ISBN 9783447057875.
• Río Sánchez, Francisco del (2013). «Influences of Aramaic on dialectal Arabic». Archaism and Innovation in the Semitic Languages: Selected papers. Cordoba: Cordoba Near Eastern Research Unit. էջեր 129–136.
• Robinson, Theodore H.; Coakley, James F. (2013) [1915]. Robinson's Paradigms and Exercises in Syriac Grammar (6th revised ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199687176.
• Rompay, Lucas van (1994). «Some Preliminary Remarks on the Origins of Classical Syriac as a Standard Language: The Syriac Version of Eusebius of Caesarea's Ecclesiastical History». Semitic and Cushitic studies. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag. էջեր 70–89. ISBN 9783447034470.
• Rompay, Lucas van (2000). «Past and Present Perceptions of Syriac Literary Tradition» (PDF). Hugoye: Journal of Syriac Studies. 3 (1): 71–103. doi:10.31826/hug-2010-030105. S2CID 212688244.
• Rompay, Lucas van (2008). «The East: Syria and Mesopotamia». The Oxford Handbook of Early Christian Studies. Oxford: Oxford University Press. էջեր 365–386. ISBN 9780199271566.
• Rompay, Lucas van (2011). «Aramaic». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 28–30.
• Rubin, Milka (1998). «The Language of Creation or the Primordial Language: A Case of Cultural Polemics in Antiquity». Journal of Jewish Studies. 49 (2): 306–333. doi:10.18647/2120/JJS-1998.
• Rudder, Joshua. Learn to Write Aramaic: A Step-by-Step Approach to the Historical & Modern Scripts. n.p.: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2011. 220 pp. 978-1461021421 Includes the Estrangela (pp. 59–113), Madnhaya (pp. 191–206), and the Western Serto (pp. 173–190) scripts.
• Ruzer, Serge (2014). «Hebrew versus Aramaic as Jesus' Language: Notes on Early Opinions by Syriac Authors». The Language Environment of First Century Judaea. Leiden-Boston: Brill. էջեր 182–205. ISBN 9789004264410.
• Shepardson, Christine (2019). Controlling Contested Places: Late Antique Antioch and the Spatial Politics of Religious Controversyd. Oakland: University of California Press. ISBN 9780520303379.
• Taylor, David G. K. (2002). «Bilingualism and Diglossia in Late Antique Syria and Mesopotamia». Bilingualism in Ancient Society: Language Contact and the Written Word. Oxford: Oxford University Press. էջեր 298–331. ISBN 9789004264410.
• Taylor, David G. K. (2011). «Syriac Lexicography». Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 391–393.
• Toepel, Alexander (2013). «The Cave of Treasures: A new Translation and Introduction». Old Testament Pseudepigrapha: More Noncanonical Scriptures. Vol. 1. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Company. էջեր 531–584. ISBN 9780802827395.
• Watt, John W. (2009). «Aramaic and Syriac». Concise Encyclopedia of Languages of the World. Oxford: Elsevier. էջեր 56–59. ISBN 9780080877754.
• Weninger, Stefan (2012). «Aramaic-Arabic Language Contact». The Semitic Languages: An International Handbook. Berlin-Boston: Walter de Gruyter. էջեր 747–755. ISBN 9783110251586.
• Weltecke, Dorothea (2009). «Michael the Syrian and Syriac Orthodox Identity». Church History and Religious Culture. 89 (1–3): 115–125. doi:10.1163/187124109X408023.
• Weltecke, Dorothea; Younansardaroud, Helen (2019). «The Renaissance of Syriac Literature in the Twelfth–Thirteenth Centuries». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 698–717. ISBN 9781138899018.
• Wilkinson, Robert J. (2019). «The Early Study of Syriac in Europe». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 751–769. ISBN 9781138899018.
• Wilmshurst, David (2019). «The Church of the East in the 'Abbasid Era». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 189–201. ISBN 9781138899018.
• Wood, Philip (2019). «Historiography in the Syriac-Speaking World, 300–1000». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 405–421. ISBN 9781138899018.

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 569)։