Jump to content

Արշակունիներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արշակունիներ (այլ կիրառումներ)
Արշակունիներ
Տեսակնախարար, արքայատոհմ և նախարար
Մասն էՊարթև Արշակունիներ[1] և Հայ ազնվականություն
ԵրկիրՄեծ Հայք Մեծ Հայք
ՏիրույթներՄեծ Հայքի Այրարատ նահանգ
ԾագումՊարթև Արշակունիներ
ՏիտղոսներՄեծ Հայքի Արքա
ՀիմնադիրՏրդատ Ա
Մեծագույն ներկայացուցիչԽոսրով Բ, Տրդատ Գ Մեծ, Արշակ Բ, Պապ, Վռամշապուհ
Հիմնում52
Ավարտ428
Ազգային
պատկանելիություն		Հայ
ԴավանանքՀեթանոսություն, Քրիստոնեություն

Արշակունիներ, Մեծ Հայքի թագավորական արքայատոհմ[2][3][4][5], որը հանդիսանում է պարթևական Արշակունիներ դինաստիայի մի ճյուղը։ Արքայատոհմը Մեծ Հայքում իշխել է 12-428 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում (որոշակի ընդհատումներով)[6]։ Հանդիսանալով Պարթևստանի Արշակունյաց տոհմի ճյուղ՝ այն Հայաստանում իշխանության է եկել Արտաշեսյանների անկմանը հաջորդած խառնակ ժամանակաշրջանում։ Իրավիճակը կայունացել է 66 թվականին, երբ Վաղարշ Ա Պարթև արքայի եղբայրը՝ Տրդատ Ա-ն, ճանաչվելով Հռոմեական կայսրության դաշնակից թագավոր, վերջնականապես ամրապնդել է Արշակունիների դիրքերը Հայաստանում։ Այդուհանդերձ, Տրդատ Ա-ին չի հաջողվել Հայաստանում հիմնել գահի ժառանգականության անընդմեջ տոհմային գիծ. մինչև 2-րդ դարի վերջը երկիրը կառավարել են տարբեր Արշակունի իշխաններ։

Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Արշակունյաց հարստության հայկական ճյուղի հիմնադիրը Հայաստանում հանդիսացել է Վաղարշ Բ-ն[6]։ Վրաց Արշակունիների իշխանությունը տևել է մեկ դար՝ 189-284 թվականներին: Աղվանքում մազքթաց Արշակունիները իշխել են 1-ին դարից մինչև 510 թվականը։ Հայ Արշակունիների տիրապետության ժամանակ Մեծ Հայքի թագավորությունը կրել է քաղաքական, տնտեսական, մշակութային փոփոխություններ։ Դրանց մեջ առանձնանում է ավատատիրական կարգերի հաստատումը (3-5-րդ դարեր), քրիստոնեության ընդունումը (301) և հայոց այբուբենի ստեղծումը (405)։ 387 թվականին Հայաստանը առաջին անգամ բաժանվել է Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև[6]։ Արևմտյան հատվածում նոր թագավորներ չեն կարգվել, իսկ արևելյան հատվածում հայ Արշակունիներն իշխել են մինչև 428 թվականը։

Վաղ Արշակունիներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
«Մեծ Հայքը Արշակունիների հարստության օրոք (մոտ 150 թվական)»

Արշակունի արքայատոհմի առաջին ներկայացուցիչը հայոց գահին բազմել է 12 թվականին, երբ պարթև արքա Վոնոնը վտարվել է Պարթևստանից իր հռոմեամետ քաղաքականության և արևմտյան կենցաղավարության պատճառով[7]: Վոնոնը կարճ ժամանակով ստանձնել է հայկական գահը Հռոմի համաձայնությամբ, սակայն Արտավան Բ-ն (որը հին պատմագիտության մեջ սխալմամբ հայտնի է որպես Արտավան Գ) պահանջել է վերջինիս գահազրկումը: Քանի որ Տիբերոս կայսրը չէր ցանկանում պատերազմ սկսել պարթևների դեմ, նա գահընկեց է արել Վոնոնին և ուղարկել նրան Ասորիք: Վոնոնի գահազրկումից անմիջապես հետո Արտավան Բ-ն հայկական գահին է բարձրացրել իր որդուն՝ Որոդեսին: Տիբերիոս կայսրը մտադիր չի եղել հրաժարվել արևելյան սահմանի հպատակ պետություններից և Արևելք է ուղարկել իր եղբորորդուն ու ժառանգորդին՝ Գերմանիկոսին: Վերջինս պայմանագիր է կնքել Արտավան Բ-ի հետ, որով նա ճանաչվել է որպես հռոմեացիների դաշնակից:

18 թվականին հայկական գահը տրվել է Պոլեմոն Պոնտացու որդուն՝ Զենոնին[8], որն ընդունել է իրանական Արտաշես անունը (հայտնի է նաև որպես Զենոն-Արտաշես)[9]։ Պարթևները՝ Արտավան Բ-ի գլխավորությամբ, չափազանց զբաղված են եղել ներքին երկպառակություններով և չեն հարկադրվել Հռոմի կողմից նշանակված արքային։ Զենոնի գահակալությունը հայոց պատմության մեջ աչքի է ընկել խաղաղությամբ։ 34 թվականին՝ Զենոնի մահից հետո, Արտավան Բ-ն որոշել է հայկական գահին վերահաստատել Արշակունի ներկայացուցչի և որպես հարմար թեկնածու է ընտրել իր ավագ որդուն՝ Արշակ Ա-ին։ Սակայն նրա գահակալությունը վիճարկվել է կրտսեր եղբոր՝ Որոդեսի կողմից, որին ժամանակին գահընկեց էր արել Զենոնը։ Տիբերիոս կայսրն անմիջապես մեծաքանակ ուժեր է կենտրոնացրել հռոմեական սահմանին և տասնամյա խաղաղությունից հետո Հայաստանը հաջորդ 25 տարիների ընթացքում դաժան պատերազմների թատերաբեմ է դարձել հայտնի աշխարհի երկու մեծագույն տերությունների միջև։

Տիբերիոս կայսրը Հայաստան է ուղարկում Միհրդատ Իբերացուն։ Միհրդատին հաջողվում է Հայաստանը հպատակեցնել հռոմեական գերիշխանությանը և գահընկեց անել Արշակին, ինչի արդյունքում երկրին զգալի ավերածություններ են պատճառվում։ Անսպասելիորեն Միհրդատը հետ է կանչվում Հռոմ, որտեղ պահվում է որպես բանտարկյալ, իսկ Հայաստանը վերադարձվում է Արտավան Բ-ին, ով գահը հանձնում է իր կրտսեր որդուն՝ Օրոդեսին։ Արտավան Բ-ի մահից հետո Պարթևստանում նոր քաղաքացիական պատերազմ է բռնկվում։ Այդ ընթացքում Միհրդատը, իր եղբոր՝ Փարսման Ա-ի և հռոմեական զորքերի աջակցությամբ, վերահաստատվում է հայոց գահին։ Պարթևստանում ներքին պատերազմները շարունակվում են ևս մի քանի տարի, մինչև որ 45 թվականին գահին է բազմում Գոդերձը։

51 թվականին Միհրդատի եղբորորդին՝ Հռադամիզդը, ներխուժում է Հայաստան և սպանում իր հորեղբորը։ Հռադամիզդը Միհրդատին և նր ա կնոջը խեղդել է տալիս ծանր գորգեր տակ, որովհետև խոստացել էր նրանց չսպանել ո՛չ սրով և ո՛չ էլ թույնով։ Ապա սպանել է տալիս նաև Միհրդատի որդիներին[10] ։ Կապադովկիայի կառավարիչ Հուլիոս Պալինուսը այդ ընթացքում փորձում է նվաճել Հայաստանը, սակայն հետ է կանգնում այդ մտքից, ինչի համար էլ Հռադամիզը առատորեն վարձատրում է նրան։ Վաղարշ Ա Պարթևը, տեսնելով ընձեռված հնարավորությունը, ներխուժում է Հայաստան և հաջողությամբ ստիպում իբերացիներին նահանջել երկրից։ Սակայն հաջորդած ձմեռը անհաղթահարելի է դառնում պարթևական զորքերի համար, որոնք նույնպես լքում են տարածքը՝ ճանապարհ հարթելով Հռադամիզդի վերադարձի համար։ Ըստ Տակիտոսի վկայության՝ իշխանությունը վերականգնելուց հետո իբերացի գահակալն այնպիսի դաժանություն է դրսևորում, որ հայերն ապստամբում են, գրոհում պալատը և Հռադամիզդին վտարում երկրից։ Սա հնարավորություն է տալիս Վաղարշ Ա Պարթևին հայկական գահին բազմեցնել իր եղբորը՝ Տրդատ Ա-ին, որը դառնում է Հայաստանի Արշակունյաց արքայատոհմի հիմնադիրը։ Տրդատը, որը նախկինում եղել է մոգերի առաջնորդը, հավանաբար զգալի դերակատարում է ունեցել Հայաստանում զրադաշտականության տարածման գործում[11]։

Հռոմի և Պարթևստանի միջև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժգոհ լինելով իր սահմանների մոտ պարթևական ազդեցության աճից՝ Հռոմի կայսր Ներոնը զորավար Գնեոս Դոմիտիոս Կորբուլոնին մեծաքանակ բանակով ուղարկում է Արևելք՝ հռոմեական դրածո արքաներին գահին բազմեցնելու նպատակով: 58 թվականի գարնանը Կորբուլոնի բանակը (30.000 զինվոր) ներխուժում է Մեծ Հայք, որի հյուսիսային գավառները մինչ այդ ասպատակել էին իբերական զորքերը։ Զրկվելով Վրկանաց երկրի դեմ պատերազմող Վաղարշի օգնությունից՝ Տրդատը նահանջում է Ատրպատական։ Անպաշտպան Արտաշատ մայրաքաղաքը գրավելուց և կործանելուց հետո Կորբուլոնը Տարոնով մտնում է Աղձնիք և գրավում Տիգրանակերտ քաղաքը։ 60 թվականին նվաճված Մեծ Հայքում թագավոր է նշանակվում Կապադովկիայի թագավոր Արքեղայոսի ծոռը՝ Տիգրան Զ-ն[12]: 61 թվականին վերջինս ներխուժում է Ադիաբենեի թագավորություն, որը հանդիսանում էր Պարթևստանի վասալական պետություններից մեկը:

Վաղարշ Ա-ն սա դիտարկել է որպես Հռոմի կողմից իրականացված ագրեսիայի ակտ և վերսկսել ռազմարշավը՝ Տրդատ Ա-ին հայկական գահին վերականգնելու նպատակով։ 61 թվականին Վաղարշ Ա-ն Գերագույն ժողովում Տրդատին թագավոր է պսակում և պարթևական ուժերը կենտրոնացնում Հռոմի և նրա դրածո Տիգրան Զ-ի դեմ։ Պարթևական զորքերի մի մասը Տրդատի առաջնորդությամբ մտնում է Մեծ Հայք։ Նույն 61-ի ամռանը հռոմեական մի մեծ զորաբանակ Կապադովկիայի կուսակալ Կեսենիոս Պետոսի հրամանատարությամբ շարժվում է Մեծ Հայքի դեմ՝ այն նվաճելու մտադրությամբ։ Կապադովիկիայում ձմեռելուց հետո, 62-ի գարնանը հռոմեական բանակը ներխուժում է Մեծ Հայք և ճամբարում Արածանու ափին, Ծոփաց նահանգի Հռանդեա (հայ. Եռանդ) կոչվող ամրացված վայրում։ Հայ-պարթևական միացյալ ուժերը խորտակում են Հայկական Տավրոսի լեռնանցքները պաշտպանող հռոմեական պահակակետերը և արագ ռազմերթով պաշարում Պետոսի բանակի ճամբարը՝ հարկադրելով վերջինիս հանձնվել։ Կարճատև բանակցություններից հետո, որը վարում էր հայ-պարթևական միացյալ ուժերի սպարապետ Վասակը, Պետոսը հաշտություն է խնդրում, զինաթափվում և, հանձնելով գերիներին ու կողոպտված ռազմավարը, հապճեպորեն նահանջում։ Ըստ պայմանագրի՝ Տրդատը ճանաչվում է Հայաստանի թագավոր, սակայն մի պայմանով, որ նա պետք է դառնա Հռոմի վասալ արքա և պետք է մեկնի Հռոմ՝ Ներոն կայսեր կողմից թագադրվելու համար։ Տրդատը կառավարել է Հայաստանը մինչև իր մահը կամ գահընկեցությունը (մոտ 110 թվական)։ Հենց այդ ժամանակ էլ պարթևաց արքա Խոսրով Ա-ն ներխուժում է Հայաստան և գահը հանձնում իր եղբորորդուն՝ Աշխադարին (նախկին պարթև արքա Բակուր Բ-ի որդուն)։

Մեծ Հայքը որպես Հռոմի կայսրության մաս (կարմիր գույնով) և Փոքր Հայքը (կապույտ գույնով), 117 թվական։
Արշակունիների դամբարան (4-րդ դար)

Հռոմեական կայսրության ավանդական ազդեցության ոլորտների նկատմամբ ոտնձգությունները նոր պատերազմի սկիզբ են դառնում Պարթևստանի և Հռոմի միջև՝ վերջ դնելով Ներոնի ժամանակներից ի վեր տիրող շուրջ կեսդարյա խաղաղությանը[13]։ 113 թվականի հոկտեմբերին Հռոմի կայսր Տրայանոսը արշավեց դեպի Հայաստան՝ նպատակ ունենալով վերականգնել հռոմեական դրածո արքայի իշխանությունը։ Խոսրով Ա-ի դեսպանները գնում են Աթենք՝ Տրայանոսի մոտ և տեղեկացնում նրան, որ Աշխադարը գահընկեց է արվել, և խնդրում են գահը շնորհել նրա ավագ եղբորը՝ Պարթամասիրին։ Տրայանոսը մերժել է առաջարկը և 114 թվականի օգոստոսին գրավել Արշամաշատը, որտեղ Պարթամասիրը գնում է Տրայանոսի ճամբար և գահը դնում նրա ոտքերի մոտ՝ այն ետ ստանալու ակնկալիքով։ Սակայն կայսրը հրաժարվում է նրան ճանաչել որպես արքա և բռնակցում է նրա թագավորությունը՝ ճանաչելով այն որպես Հռոմեական կայսրության նոր պրովինցիա[14]։ Պարթամասիրը ստիպված լքում է ճամբարը և շուտով սպանվում խորհրդավոր հանգամանքներում։

Որպես հռոմեական նահանգ՝ Հայաստանը Կապադովկիայի հետ միասին կառավարել է Լուցիոս Կատիլիոս Սևերոսը։ Սենատն այս առիթով դրամներ է հատել, որոնց վրա եղել են հետևյալ մակագրությունը. «ARMENIA ET MESOPOTAMIA IN POTESTATEM P.R. REDACTÆ» («Հայաստանը և Միջագետքը վերադարձվել են Հռոմի ժողովրդի իշխանությանը»): Պարթևական գահի հավակնորդ Սանատրուկ Բ Պարթևի (Միհրդատ Ե-ի որդին) գլխավորած ապստամբության ճնշումից հետո դիմադրությունը շարունակվել է հատվածական բնույթով։ Տրայանոսը մահացել է 117 թվականի օգոստոսին և պարթևաց արքա Վաղարշ Գ-ին հաջողվում է իր վերահսկողության տակ առնել Հայաստանի զգալի մասը։ Սակայն հաջորդ կայսրը՝ Հադրիանոսը, 118 թվականին հրաժարվում է Տրայանոսի նվաճած տարածքներից, այդ թվում՝ Հայաստանից։ Նա Պարթամասպատին նշանակում է Հայաստանի և Օսրոյենեի արքա, թեև երկրի մեծ մասն այդ ժամանակ դեռևս գտնվել է Վաղարշի ձեռքում։ Ի վերջո, պարթևների հետ համաձայնության գալով՝ Վաղարշը ճանաչվում է Հայաստանի կառավարիչ։

Նա արքունիքը հաստատել է նորաշեն Վաղարշապատ քաղաքում, կառուցել է նաև Վաղարշավան (Բասեն գավառում) և Վաղարշակերտ (հետագայի Ալաշկերտ՝ Բագրևանդ գավառում) քաղաքները, կատարել է պետական բարենորոգումներ։ Անտոնինոս Պիոս կայսրը, խախտելով Հռանդեայի պայմանագիրը, 140-144-ի միջև գահազրկել է Վաղարշ Ա-ին և Մեծ Հայքի գահին կարգել Էմեսայի իշխանատոհմի ներկայացուցիչ Սոհեմոսին։ 161-163 թվականներին Սոհեմոսի գահակալությունը ընդհատվել է։ 161 թվականին Պարթևաց օրինական արքա Միհրդատ Ե-ի որդին՝ Վաղարշ Դ-ն, զորքեր է ուղարկել Հայաստանը գրավելու համար և ոչնչացրել այնտեղ տեղակայված հռոմեական լեգեոնները, որոնք գտնվում էին լեգատ Գայոս Սևերիանոսի հրամանատարության ներքո: Ոգևորված այս հաջողությամբ՝ պարթևական զորքերը շարժվել են դեպի արևմուտք՝ ներխուժելով հռոմեական Սիրիայի նահանգ[15]։

Մարկոս Ավրելիոսը Լուցիոս Վերոսին ուղարկել է արևելյան ճակատ: 163 թվականին Վերոսը սիրիական Անտիոքից Հայաստան է գործուղել զորավար Ստատիոս Պրիսկոսին: Վաղարշ Դ-ի հրամանատարության տակ գտնվող Արտաշատի բանակը դիրքերը զիջել է Պրիսկուսին: Վերջինս հայկական գահին կրկին անգամ բազմեցրել է հռոմեական դրածո Սոհեմոսին՝ գահընկեց անելով ոմն Բակուրի, որին նախկինում նշանակել էր Վաղարշ Գ-ն[16]:

Հուշադրամ՝ թողարկված հռոմեացի զորավար Լուկիոս Վերոսի պատվին, որը Հայաստանի համար մղված պատերազմում հաղթել է Վաղարշ Դ Պարթև արքային։

Հռոմեական զորքերի շրջանում բռնկված համաճարակի հետևանքով պարթևները 166 թվականին հետ են գրավել կորցրած տարածքների մեծ մասը՝ ստիպելով Սոհեմոսին փախչել Սիրիա[17]։ Մի քանի հաջորդափոխ հռոմեացի և պարթև կառավարիչներից հետո, 186 թվականին հայկական գահը զբաղեցրել է Վաղարշ Դ Պարթևը (որպես Մեծ Հայքի թագավոր հայտնի է Վաղարշ Բ անունով)։ 198 թվականին Վաղարշ Բ-ն բազմել է պարթևական գահին (որպես Վաղարշ Ե), իսկ հայկական գահը հանձնել է իր որդուն՝ Խոսրով Ա-ին։ Հետագայում հռոմեացիները գերի են վերցրել Խոսրով Ա-ին և Հայաստանում որպես կառավարիչ նշանակել իրենց վստահված անձին։ Սակայն հայերն ապստամբել են հռոմեական գերիշխանության դեմ և հռոմեա-պարթևական նոր համաձայնության արդյունքում Խոսրով Ա-ի որդին՝ Տրդատ Բ-ն (217–252) հռչակվել է որպես Հայաստանի թագավոր։

Սասանյանները և Հայաստանը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

224 թվականին Արտաշիր Ա-ն տապալել է Պարթևստանի Արշակունի արքա Արտավան Ե Պարթևին՝ Իրանում հիմնադրելով Սասանյանների արքայատոհմը։ Հայ Արշակունիները թշնամաբար են ընդունել նոր դինաստիայի հաստատումը՝ իրենց պարտքը համարելով վրեժխնդիր լինել իրենց պարթև արյունակիցների համար։ Դա սկիզբ է դրել Հայաստանի և Սասանյան Իրանի միջև տևական թշնամության, ինչն էլ հանգեցրել է հայ-հռոմեական հարաբերությունների մերձեցմանը։ Հռոմեա-սասանյան առաջին պատերազմների ընթացքում Հայաստանը հանդես է եկել որպես Հռոմի դաշնակից։ Սակայն հռոմեացիների նկատմամբ Շապուհ Ա-ի հաղթանակները հանգեցրել են երկրում Սասանյան գերիշխանության հաստատմանը։ Տրդատ Բ-ն հավանաբար, մահացել է 252 թվականի Բարբալիսոսի ճակատամարտից հետո, որից հետո Շապուհը, ասպատակելով երկիրը, հայկական գահին է բազմեցրել իր որդուն՝ Որմիզդ-Արտաշիրին։ Տրդատի ժառանգորդն այդ ընթացքում գտնվել է աքսորի մեջ։ 272 թվականին Սասանյանների գահին Շապուհին հաջորդել է Որմիզդը, իսկ Հայաստանի կառավարիչ է դարձել նրա եղբայրը՝ Ներսեհը[18]։

270-280-ական թվականներին Հռոմեական կայսրության հզորացումը և Սասանյան Իրանում բռնկված ներքին երկպառակությունները հնարավորություն են ստեղծել Հայաստանում Արշակունյաց միապետությունը վերականգնելու համար։ 297 թվականին հայ-հռոմեական զորքերը, Դիոկղետիանոս կայսեր զորավար Գալերիոս Մաքսիմիանոսի և Խոսրով Բ-ի որդի Տրդատ Գ Մեծի առաջնորդությամբ Բասեն գավառի Ոսխա գյուղի մոտ ճակատամարտում հաղթել են Պարսից արքայից արքա Ներսեհի բանակին և վերականգնել Արշակունիների գահակալությունը Մեծ Հայքում։ 298 թվականին Մծբին քաղաքում կնքված 40-ամյա խաղաղության պայմանագրով Սասանյան Իրանը ճանաչել է Մեծ Հայքում Արշակունիների թագավորությունը և նրանց նկատմամբ Հռոմի հովանավորությունը։ Տրդատ Գ-ի օրոք երկիրը վայելել է խաղաղություն և բարգավաճել։

Ըստ Կիրիլ Թումանովի ժամանակագրության՝ Պրոբոս կայսեր և Սասանյանների միջև վարված բանակցությունների արդյունքում Տրդատ Բ-ի որդի Խոսրով Բ-ն 278/279 թվականներին նշանակվել է Մեծ Հայքի արևմտյան՝ հռոմեական մասի կառավարիչ։ Խոսրով Բ-ի սպանությունից հետո նրան հաջորդել է եղբայրը՝ Տրդատը, իսկ Խոսրովի որդի Տրդատ Գ-ն (հայտնի որպես Տրդատ Մեծ, ըստ Թումանովի՝ Տրդատ Դ) 298/299 թվականների Մծբինի խաղաղության պայմանագրի արդյունքում վերահաստատվել է որպես Հայաստանի օրինական կառավարիչ։ Այլ պատմաբաններ, սակայն, հակված են այն տեսակետին, որ Տրդատ Մեծը վերականգնվել է հոր գահին դեռևս 287 թվականին։ Մծբինի պայմանագրով Հայաստանի հարավային նահանգներն ու գավառները (Ծոփք, Անգեղտուն, Աղձնիք, Կորդուք և Ծավդեք) նույնպես հայտնվել են Հռոմի ազդեցության տակ, սակայն այս անգամ որպես առանձին իշխանություններ և ունեցել են ինքնավար դաշնակիցների կարգավիճակ (civitates foederatae liberae et immunes)[19]։

Տրդատ Գ-ի որդին և հաջորդը՝ Խոսրով Գ Կոտակը, վարելով պետության կենտրոնացման քաղաքականություն, հսկել է հզոր նախարարների գործունեությունը՝ նրանց մշտապես բնակեցնելով արքունիքում, բնաջնջել է պառակտիչ տոհմերին՝ բռնագրավելով նրանց կալվածքները։ Խոսրով Գ-ն շինարարություն է ծավալել. հիմնել է Դվին քաղաքը, շրջակայքում տնկել անտառ՝ «Տաճար Մայրի» և «Խոսրովակերտ» արգելանող-որսարաններով։ 338 թվականին վերջինս հաղթել և դուրս է վռնդել երկրի ներխուժած պարսկական զորքերին։

Խոսրովի մահից հետո, 338 թվականի աշնանը պարսկական բանակը գրավել է Մեծ Հայքը։ Գահաժառանգ Տիրանը թագավորել է Հռոմի օգնությամբ։ Նա վարել է պետական իշխանության կենտրոնացման քաղաքական գիծ։ Նրա օրոք, սակայն, շարունակվել են նախարարությունների և եկեղեցու, մասնավորաբար հայրապետական գահի ժառանգական տերերի՝ Գրիգոր Լուսավորչի տոհմի կենտրոնախույս ձգտումները։ Նրա օրոք կաթողիկոս է եղել Հուսիկը, որին Տիրանը քարկոծելով սպանել է, քանի որ Հուսիկը նրան թույլ չի տվել մտնել եկեղեցի։ Պարսիկները որոշ ժամանակ անց դավադրաբար գերեվարել և կուրացրել են արքային։ Ավատատիրական ներքին հակամարտությունները առավել սրվել են Տիրանի հաջորդի և որդու՝ Արշակ Բ-ի գահակալության ժամանակ։ Արշակ Բ-ի մեղմ և զիջողական քաղաքականությունն ավատատիրական խոշոր իշխանությունների նկատմամբ անցել է ապարդյուն։ Ի վերջո նա վարել է կենտրոնախույս ուժերին բռնությամբ սանձելու քաղաքականություն։ Տիրանի և Արշակի օրոք թագավորական իշխանության համար պայքարում աչքի է ընկել հայ արքունիքի խոշոր գործիչ Հայր Մարդպետը։ Երկրի ներքին և արտաքին դրությունը ծանրացել է Հռոմի և Պարսկակստանի միջև կնքված հակահայկական համաձայնագրի ստորագրումից հետո («Ամոթալի դաշնագիր» 363), որի ժամանակ Արշակ Բ-ն պայքարել է ոչ միայն պարսից բանակի, այլև Շապուհ Բ-ի խրախուսմամբ աշխուժացած կենտրոնախույս ուժերի դեմ։ 364-368 թվականներին Արշակ Բ-ն հերոսական ջանքերով պահպանել է թագավորությունը։

Արշակի ձերբակալությունից հետո երկրի պաշտպանությունը ղեկավարել են Փառանձեմ թագուհին ու թագաժառանգ Պապը։ 371 թվականի գարնանը Ձիրավի դաշտում (Նպատ լեռան մոտ) տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-հռոմեական զորքերը հաղթել են պարսից բանակին և ազատագրել Մեծ Հայքը։ Պապը մեծացրել է արքունի բանակը, ճնշել նախարարների և եկեղեցու անհնազանդությունները, կատարել երկրի կենտրոնացումն ու հզորացումն ապահովող բարեփոխումներ։ Հռոմեական իշխանությունը, վախենալով Հայոց երիտասարդ թագավորի ձեռներեցությունից, 374 թվականի աշնանը դավադրությամբ սպանել է նրան և Մեծ Հայքի գահին դրել Վարազդատին։ Սասանյան Իրանը Հայոց սպարապետ Մանվել Մամիկոնյանի և պարսկասեր նախարարների միջոցով Վարազդատին տապալելուց հետո, 387 թվականին Հռոմի հետ համաձայնության է եկել և բաժանել Մեծ Հայքը։ Մեծ Հայքի ծայրագավառներն անդամատվել են, մնացած գավառների մոտ 4/5-ը ճանաչվել է պարսկական ազդեցության շրջան, 1/5-ը՝ հռոմեական։ Նրանցում առժամանակ ձևականորեն պահպանվել են Արշակունի գահակալները։ Պապի որդի Արշակ Գ-ի մահով (389) հռոմեական մասը վեր է ածվել պրովինցիայի։ Պարսկական մասում մինչև 428 թվականը հաջորդաբար թագավորել են Խոսրով Դ, Վռամշապուհ և Արտաշիր Արշակունի արքաները։ Վերջինիս գահազրկումից (428) հետո Մեծ Հայքի պարսկական հատվածը վեր է ածվել մարզպանության։ Մեծ Հայքի Արցախ և Ուտիք նահանգները Մազքթաց Արշակունիների պետության տարածքի հետ միասին կազմել են Աղվանից մարզպանությունը։

Հայոց պետականության և հայ Արշակունիների թագավորության վերացումը եղել է ներքին ավատատիրական հարաբերությունների զարգացման և արտաքին տերությունների՝ Հռոմի և Սասանյան Իրանի ռազմական միջամտությունների հետևանք։

Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գրիգոր Լուսավորչի կողմից Տրդատ Գ թագավորի մկրտության ժամանակավրեպ պատկերումը

Քրիստոնեությունից առաջ հայերը եղել են հեթանոսներ։ 4-րդ դարի սկզբին Գրիգոր Լուսավորիչը դավանափոխ է արել Տրդատ Գ արքային և արքունիքի անդամներին[20]։ Դրա արդյունքում Հայաստանը դարձել է առաջին պետությունը, որը Քրիստոնեությունն ընդունել է որպես պաշտոնական կրոն[21][22]։

405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցն ստեղծել է Հայոց այբուբենը՝ Աստվածաշնչի թարգմանության և քրիստոնեական քարոզչության նպատակով, ինչը միաժամանակ նշանավորել է նաև հայ գրականության սկզբնավորումը։ Ըստ Մովսես Խորենացու աշխատության՝ Սահակ Պարթևը 411 թվականին ասորերեն բնագրից ամբողջությամբ թարգմանել է Ավետարանը։ Այդ աշխատանքը, սակայն, համարվել է թերի, քանի որ կարճ ժամանակ անց Մաշտոցի աշակերտներից երկուսը՝ Հովհան Եկեղեցացին և Հովսեփ Պաղնացին, ուղևորվել են դեպի Եդեսիա՝ Աստվածաշնչյան գրքերը թարգմանելու նպատակով։ Նրանք հասել են մինչև Կոստանդնուպոլիս և իրենց հետ բերել հունարեն բնագրի հավաստի օրինակները։ Ալեքսանդրիայից բերված այլ ձեռագրերի օգնությամբ Աստվածաշունչը կրկին թարգմանվել է հունարենից՝ ըստ Յոթանասնից թարգմանության և Որոգինեսի Վեցասյունյա բնագրի։ Այս տարբերակն ավարտին է հասցվել մոտ 434 թվականին և մինչ օրս օգտագործվում է Հայաստանյաց Առաքելական Եկեղեցու կողմից։

Սոցիալական կառուցվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախարարական համակարգը, որը դարեր շարունակ բնութագրել է հայ հասարակությունը և ներքին քաղաքականությունը, ձևավորվել է մեր թվարկության սկզբում կամ դրանից առաջ։ Այն գոյություն է ունեցել Հայաստանի Արշակունյաց թագավորության ողջ ժամանակաշրջանում և պահպանվել դրա անկումից հետո ևս մի քանի դար[23]։ Ենթադրվում է, որ Հայաստանը կիսել է այս սոցիալական համակարգը Պարթևստանի հետ[23]։ Թեև նախկինում գիտնականներն այն հաճախ համեմատել են միջնադարյան եվրոպական ֆեոդալիզմի հետ, առավել շատ զուգահեռներ կարելի է գտնել իրանական աշխարհի հետ[23]։ Ինչպես և Իրանում, հայ հասարակությունը նախարարական համակարգի պայմաններում բաժանված է եղել երեք հիմնական դասերի. նախարարներ (խոշոր ավատատերեր, որոնք համապատասխանում էին իրանական վուզուրգանին), ազատներ (ստորին ազնվականություն, որոնք կրում էին նույն անվանումը, ինչ պարթևական ազատը) և անազատներ կամ ոչ ազնվականներ, որոնք բաղկացած էին ռամիկներից («հասարակ ժողովուրդ»՝ առևտրականներ և արհեստավորներ) ու շինականներից (գյուղացիություն, որը կազմում էր բնակչության ճնշող մեծամասնությունը)։ Վերջիններս համապատասխանում էին իրանական վաստրոսանին, որոնք ազատ էին, թեև գյուղացիները կարող էին կցված լինել հողին[23]։

Համակարգի հիմքը խոշոր ազնվականական տոհմերն են եղել[23]։ Այս տոհմերի առաջնորդները՝ նախարարները կամ տանուտերերը, դասակարգվել են ըստ առաջնահերթության՝ համաձայն արքունի կայացվող խնջույքների ժամանակ թագավորական սեղանի շուրջ իրենց զբաղեցրած տեղի (բարձի)[24]։ Նախարարները սովորաբար բնակվել են իրենց հեռավոր ամրոցներում և «սեփական տիրույթների սահմաններում օժտված են եղել ինքնիշխան վարչական ու դատական իշխանությամբ»։ Պատերազմի ժամանակ նրանք ղեկավարել են իրենց տոհմի զինվորական ուժերը։ Խոշոր տոհմերի տիրույթներն անօտարելի և անբաժանելի են եղել, իսկ տոհմի առաջնորդը կառավարել է այդ տիրույթները տոհմի մյուս արու անդամների օգնությամբ, որոնք կոչվել են սեպուհներ։ Պետական կարևորագույն պաշտոնները զբաղեցրել բացառապես որոշակի տոհմերի ներկայացուցիչները. օրինակ՝ սպարապետի (գլխավոր հրամանատարի) պաշտոնը Մամիկոնյանների տոհմի արտոնությունն է եղել։ Թեև Արշակունի թագավորները փորձել են սահմանափակել մեծատոհմիկների իշխանությունը, նրանք երբեք չեն կարողացել հասնել կենտրոնացվածության այն մակարդակին, որն առկա է եղել Սասանյան կայսրությունում[25]։ Թագավորը դիտարկվել է լոկ որպես «առաջինը հավասարների մեջ» խոշոր տոհմերի առաջնորդների միջև[23] և ըստ սովորույթի՝ պարտավոր է եղել խորհրդակցել նրանց հետ կարևորագույն հարցերի շուրջ[26]։ Թագավորի և ազնվականության միջև հակամարտությունը թուլացրել է Արշակունյաց գահը, սակայն «տոհմի (տան) ուժն ու հարատևությունը կերտել են մի սոցիալական կառուցվածք, որն ընդունակ է եղել գոյատևել նույնիսկ քաղաքական անկման պահերին, իսկ հասարակության ապակենտրոնացված բնույթը նվազեցրել է դրա լիակատար բռնակցման հնարավորությունները»[25]։

Արշակունյաց Հայաստանի ստորին դասերի վերաբերյալ շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Գյուղերն ու ավանները շատ ավելի տարածված են եղել, քան քաղաքները։ Ռամիկները (հասարակ ժողովուրդը) օժտված են եղել որոշակի իրավունքներով և երբեմն ազնվականության հետ միասին մասնակցել են ժողովներին։ Գյուղացիները պարտավոր են եղել իրենց տիրոջը վճարել հարկեր, կատարել աշխատանքային պարտավորություններ (նման արևմտաեվրոպական բարշինային) և զինվորական ծառայություն մատուցել որպես օժանդակ հետևակ[27]։ Ստրուկները հիմնականում ռազմագերիներն են եղել, որոնք առավելապես կապված են եղել տաճարական տիրույթների հետ և, ըստ ամենայնի, ավելի քիչ են տարածված եղել այլ վայրերում[24]։ Տաճարական տիրույթները կառավարվել են քրմերի ժառանգական դասի կողմից, որոնք ունեցել են իրենց սեփական զինվորական ստորաբաժանումները[28]։

Մշակույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում իրանական ազդեցության երեք փուլերից (Աքեմենյան, Արշակունյաց, Սասանյան) Արշակունյաց շրջանն ամենազորեղն ու հարատևն է եղել։ Այս փուլն սկսվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարում պարթևների վերելքով և իր գագաթնակետին հասել մ.թ. 1-ին դարի կեսերին՝ հայկական գահին Արշակունյաց տոհմի ճյուղի հաստատմամբ։ Հայաստանի Արշակունի թագավորները ձգտել են իրենց արքունիքը կազմակերպել Տիզբոնի օրինակով[29]։ Պարթևական բազմաթիվ տարրեր անմիջականորեն ներմուծվել են հայկական քաղաքակրթության մեջ, օրինակ՝ գուսանները, որոնք նման են եղել երգիչ-երաժիշտների կամ մինստրելների[29]։ Արշակունյաց Հայաստանում լայնորեն տարածված է եղել ազնվական զավակներին դայակների կամ դաստիարակների մոտ մեծացնելու սովորույթը (դայակություն), ինչը նաև լայն տարածում է ունեցել իրանական ողջ համակարգում[30]։

Արշակունի թագավորները ճանաչել են Պարթևստանը և այն համարել իրենց հայրենի երկիրը[31]։ Հայտնի է, որ Տրդատ Գ-ն (գահակալել է 298–330) իր ելույթներից մեկի ժամանակ ասել է հետևյալը[32].

զի քաջատեղեակ եմ Յունաց և Հոռոմայեցւոց աշխարհին, և Պարթևաց մերոց կողմանցս, զի և տուն իսկ է մեր, նոյնպէս և Ասորեստանեայց և Արարացւոց և Ատրպատականի

Արշակունիների օրոք հայերը ծանոթացել են որոշ պատմությունների, որոնք հետագայում ներառվել են պարսկական «Շահնամե» էպոսի մեջ։ Դրանք ներառում են այնպիսի կերպարների մասին պատմություններ, ինչպիսիք են Հրասյակը (Աֆրասիաբ), Շավարշը (Սիավաշ) և Սպանդարատը (Էսֆանդիար)[33]։

Հայերը Հայաստանի և Պարթևստանի արքայական տոհմերի միջև առկա կապը դիտարկել են որպես անխզելի[34]։ Հայկական աղբյուրներում «թագավոր» և «Արշակունի» եզրույթները գործածվել են որպես հոմանիշներ[35][34]։ Արշակունի արքան ընկալվում էր որպես «բնակ տերն աշխարհիս» (այս երկրի բնիկ տերը)[35]։ Փավստոս Բուզանդի «Պատմություն հայոցը», որը 5-րդ դարի հայ պատմագրական երկ է՝ հիմնված է բանավոր էպիկական աղբյուրների վրա և պարունակում է պնդումներ, որոնք հերքում են, թե Արշակունի թագավորների մեղքերը կարող են նրանց անարժան դարձնել գահակալության համար[36]։

Կայսերական գաղափարախոսություն և կրոնական սովորույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արշակունիները իրանական օրենսդրության կողմնակիցներն են եղել և այդպիսին են մնացել նույնիսկ Պարթևական տերության անկումից հետո[37][38]։ Նրանք պնդել են, որ կրում են Խվառնահ («փառք»)[39], որն այն աստվածային փառքն է եղել, որով օժտված են եղել իրանական և իրանալեզու օրինական թագավորները[40]։ Անին (Դարանաղյաց գավառում) ծառայել է որպես Արամազդի (Ահուրա Մազդայի հայկական համարժեքը) պաշտամունքի կենտրոն, ինչպես նաև Արշակունիների տոհմական դամբարանավայր։ Աքեմենյան տերության (մ.թ.ա. 550–330) օրինակով Հայաստանի և Իրանի Արշակունիները կիրառել են դամբարանային հուղարկավորությունն ու թաղումը՝ հավանաբար մեծ զգուշությամբ խուսափելով զրադաշտական յազատա (հրեշտակային աստվածություն) Սպանդարամետի սուրբ հողն աղտոտելուց[41]։ Նրանք հավատացել են, որ թաղված Արշակունի թագավորների ոսկորները կրում են նրանց խվանահը (փառքը), ինչն էլ պատճառ է դարձել, որ Սասանյան շահնշահ Շապուհ Բ-ն իր արշավանքի ժամանակ հանել է նրանց ոսկորները դամբարաններից և դուրս բերել Հայաստանից։ Դամբարանները, ըստ ամենայնի, լավ ամրացված են եղել, քանի որ Շապուհ Բ-ն այդպես էլ չի կարողացել բացել Սանատրուկի գերեզմանը[42][43]։

Բագավանի հնագույն սրբավայրը մեծ նշանակություն է ունեցել Արշակունիների համար, որոնք այնտեղ նշել են իրանական Ամանորի տոնը (Նավասարդ/Նովրուզ)[44]։ Վարազը, որը յազատա Վերեթրագնայի (հայերենում՝ Վահագն) սիրելի տոտեմն է եղել, հանդիսացել է Արշակունիների խորհրդանիշը[45]։

Լեզվական և անվանաբանական ավանդույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաշեսյանների օրոք Հայաստանի մշակույթում գերիշխել է հելլենիզմը, սակայն Արշակունիների գահակալությունը նշանավորվել է երկրում իրանականության գերակայությամբ, որի ժամանակ էլ հենց պարթևերենը փոխարինել է հունարենին՝ որպես կրթված խավի լեզու: Այնուամենայնիվ, հայկական հելլենիզմը չի վերացել, քանի որ Պարթև Արշակունիները հպարտ հելլենասերներ (ֆիլհելլեններ) են եղել[6]: Հայերենը սոսկ զանգվածային տարածում ունեցող լեզու է եղել, իսկ վերնախավի և արքունիքի շրջանում գերիշխել է պարթևերենը: Հենց այդ ժամանակաշրջանում է, որ դասական հին հայերենը (գրաբարը) ներառել է իր իրանական փոխառությունների մեծ մասը[29]: Ժամանակակից պատմաբաններ Ռ. Շմիթը և Հ. Վ. Բեյլին հայերենի վրա պարթևերենի ազդեցությունը համեմատում են 1066 թվականի նորմանդական նվաճումից հետո անգլերենի վրա ֆրանսերենի ունեցած ազդեցության հետ[46]:

Քրիստոնեությունն ընդունելուց հետո Արշակունիները շարունակել են պահպանել իրենց իրանական անվանաբանական ավանդույթները, ինչի վկայությունն են արական Տրդատ, Խոսրով, Տիրան, Արշակ, Պապ, Վարազդատ և Վռամշապուհ անունները, ինչպես նաև իգական Աշխեն, Զարմանդուխտ, Խոսրովիդուխտ, Որմիզդուխտ, Վարդանդուխտ անունները։ Հատկանշական է, որ Ներսես Ա-ի մոր անունը՝ Բամբիշը, պարսկերեն նշանակում է «թագուհի»[47]։ Ընդհանուր առմամբ, քրիստոնյա Արշակունիները հավատարիմ են մնացել իրենց արշակունյաց-իրանական ավանդույթներին[29]։ Հայոց այբուբենի ստեղծման ժամանակ (5-րդ դարի սկիզբ՝ Արշակունյաց թագավորության վերջին տասնամյակներին) միջին պարսկերենը հանդիսացել է արքունի և վարչական լեզու։ Գրավոր հայերենի ընդունումը զգալիորեն նվազեցրել է միջին պարսկերենի նշանակությունը, թեև վերջինս շարունակել է որոշակի դեր խաղալ Հայաստանի Սասանյան տիրապետության տակ գտնվող հատվածում։ Հունարենն ու ասորերենը գործածվել են եկեղեցում, մինչև որ փոխարինվել են գրավոր հայերենով[29]։

12-428 թվականներին գահակալած արքաների ցանկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սա Հայաստանի արքաների ցանկն է շուրջ 12–428 թվականների միջակայքում, որոնց մեծ մասը հանդիսացել են Արշակունյաց հարստության ներկայացուցիչներ։ Ցանկում ներառված են նաև ոչ դինաստիական կառավարիչներն ու միջթագավորության շրջանները (որոշ թվականներ մոտավոր են)[48]։

Վոնոն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վոնոնի պատկերով մետաղադրամ

Հայոց թագավոր մոտ 12-16 թվականներին։ Պարթևաց Հրահատ Դ Արշակունու ավագ որդին։ Պատանի հասակում պատանդ է եղել Հռոմեական կայսրությունում, դաստիարակվել և կրթվել այնտեղ՝ դառնալով Հռոմի կամակատար։ Որոդես Գ արքայի մահից հետո, 7 թվականին կամ 8-ին բազմել է Պարթևաստանի գահին։ Սակայն գահակալական կռիվներում պարտվել է Արտավան Գ-ին և ապաստանել է Մեծ Հայքում, ինչից հետո Հռոմի միջամտությամբ բազմել է Հայոց թափուր գահին։ Հայ ժողովուրդը դժգոհ է եղել Վոնոնից։ Հայ-պարթևական ուժերի դեմ պատերազմելու վտանգից խուսափելու համար, Տիբերիոս կայսրը գահընկեց է արել Վոնոնին։ Ըստ Հովսեպոս Փլավիոսի, հայերը ձերբակալել են Վոնոնին ու հանձնել Ասորիքի հռոմեական կուսակալ Կրետիկոս Սուլանոսին։ Տակիտոսը վկայում է, որ Վոնոնը սպանվել է հռոմեացի զինվորի ձեռքով՝ կանալքից փախչելու փորձի ժամանակ։

Արտաշես Գ (Զենոն-Արտաշես, ոչ Արշակունի)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Զենոն-Արտաշեսի պատկերով մետաղադրամ

Մեծ Հայքի թագավոր մ.թ. 18-34/35 թվականներին, Պոնտոսի և Փոքր Հայքի թագավոր Պոլեմոնի որդին է։ Ըստ Տակիտոսի՝ Զենոն-Արտաշեսը մեծացել է հայկական միջավայրում և հարմարվել հայերի կենցաղին ու բարքերին։ Հնարավոր է, որ Զենոնը մեծացել է Փոքր Հայքում, որը նրա հոր տիրակալության մաս է կազմել մ․թ․ա․ 35 թվականից։ Հայաստանի գահը ստացել է Հռոմի Տիբերիոս կայսեր և նրա զորավար Գերմանիկոսի օժանդակությամբ և հայ նախարարների համաձայնությամբ։ Զենոնի գահակալական իրավունքը ճանաչել է նաև Պարթևաց Արտավան Գ թագավորը։ Զենոնն ընդունել է հայերին հարազատ Արտաշես անունը։ Մեկ պատմաբանի կարծիքով՝ սրանով նա հղում էր անում հռոմեացիների կողմից սպանված Արտաշես Բ արքային։ Զենոնը վարել է խաղաղ և, համեմատաբար, ինքնուրույն քաղաքականություն։ Արտաշեսյան արքայատան անկումից հետո Զենոնը միակ դրածո թագավորն է եղել, որին հայերը հանդուրժել են Հայոց գահին։ Ի դեմս Զենոնի, հայ ավագանին փորձել է վերականգնել Հռոմի ռազմական միջամտությամբ կործանված հայկական թագավորությունը։ Նրա մահից հետո Արտաշատում գահակալել են Պարթևստանի և Հռոմի դրածո թագավորները։

Արշակ Ա

Արշակ Ա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

34 թվականին դարձել է հայոց թագավոր։ Պարթևաց թագավոր Արտավան Գ–ի որդին է։ Հաջորդել է Զենոն-Արտաշեսին՝ հայկական ավագանու համաձայնությամբ։ Հայաստանում Հռոմի հեղինակությունը պահպանելու և պարթևական վտանգը կանխելու համար Տիբերիոս կայսրը 35 թվականին մեծաթիվ ուժեր է ուղարկել Արևելք և միաժամանակ իբերական, աղվանական և սարմատական ցեղերին հրահրել Հայաստանի ու Պարթևստանի դեմ։ Իբերիայի թագավոր Փարսմանի եղբայր Միհրդատը, Հռոմի դրդմամբ, դավով սպանել է Արշակին և նստել Հայոց գահին։

Որոդես Պարթև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի չճանաչված արքա, որը գահակալել է 35 թվականին, հաջորդել է Պարսից նախկին արքա Վոնոնին, որը Պարթևստանում գահազրկվելուց հետո հաստատվել է Մեծ Հայքում։ Պարթևաց Արտավան Գ արքայի երկրորդ որդին, Մեծ Հայքի Արշակ Ա թագավորի կրտսեր եղբայրը, Պարթև Արշակունիների կրտսեր ճյուղից։

Միհրդատ Իբերացի (Փառնավազյան դինաստիա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի դրածո թագավոր 35-37, 47-51 թվականներին, Իբերիայի Փարսման թագավորի եղբայրը։ Գահ է բարձրացել հռոմեական զորքերի օգնությամբ։ Տակիտոս պատմիչը վկայում է, որ դաժան Միհրդատ Իբերացին, հայոց մեջ հենարան չգտնելով, ապավինել ր Գառնիում և այլ բերդերում տեղակայված հռոմեական զորքերի ուժին։ Խեղդամահ է եղել իր եղբորորդու՝ գահատենչ Հռադամիզդի ձեռքով։

Հռադամիզդ

Հռադամիզդ (Փառնավազյան դինաստիա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դրածո թագավոր Մեծ Հայքում 51-53 թվականներին։ Վիրքի Փարսման Ա թագավորի որդին։ Գահակալել է Հռոմեական և իբերական ուժերի օգնությամբ։ Հռադամիզդի իշխանությունը Հայաստանում ուղեկցվել է հայերի բացահայտ ատելությամբ ու դիմադրությամբ։ Թեև նա մայրական կողմից Արտաշեսյան է եղել, սակայն հայ ավագանին նրան համարել է դաժան բռնապետ, ով սպանել էր իր սեփական հորեղբորը։ 52 թվականին չի կարողացել դիմադրել Հայոց թագավոր Տրդատ Ա-ին և փախել է Վիրք։ 53 թվականի ձմռանը, երբ Տրդատ Ա-ն գտնվել է Պարթևաստանում, Հրադամիզդը ներխուժել է Մեծ Հայք, սակայն, պարտություն կրելով հայերից, դարձյալ փախել է Վիրք։ Փախուստի ճանապարհին փորձել է եղել սպանել հղի կնոջը և գցել Երասխի ջրերը։ Սակայն Զենոբիան փրկվել է և տեղի հովիվները նրան տարել են Տրդատ Ա-ի մոտ։ Այս իրադարձությունը գրի է առել Տակիտոսը։ Հռադամիզդը սպանվել է իր հոր՝ Փարսման Ա֊ի կողմից՝ գահի նկատմամբ հավակնություններ ունենալու պատճառով։

Տրդատ Ա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տրդատ Ա

Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 52 թվականից։ Նա հայ Արշակունիների արքայատոհմի հիմնադիրն է, ինչպես նաև Պարթևաց Արշակունի արքա Վոնոն Բ–ի որդին, Պարթևաստանի թագավոր Վաղարշ Ա–ի եղբայրը։ Գահ է բարձրացել հայկական ավագանու աջակցությամբ։ Նրա գահակալության սկզբնական շրջանը նշանավորվել է երկու ընդհատումով՝ կարճատև դադար 54 թվականի վերջին և ավելի երկարատև ընդհատում 58-63 թվականներին։ 52 թվականին պարթևաց արքա Վաղարշը և նրա եղբայր Տրդատը մտել են Հայաստան և հայերի օգնությամբ վտարել հռոմեական դրածո թագավորին։ Սա հանգեցրել է Հռոմի հետ 10-ամյա պատերազմի։ Պատերազմի ընթացքում հռոմեացիները գրավել են ու ավարել Արտաշատը, սակայն հայ-պարթևական ուժերը հակահարված են հասցրել։ 62 թվականին տեղի ունեցած Հռանդեայի ճակատամարտում հայերն ու պարթևները շրջափակել են հռոմեական զորքին և ջախջախիչ հաղթանակ տարել նրանց նկատմամբ։ Որպես նվաստացում՝ հռոմեացի զինվորներին ստիպել են անցնել նիզակներից պատրաստված «լծի» տակով (որը հայտնի է նաև որպես «լծի արարողակարգ»)։ Պատերազմն ավարտվել է հաշտությամբ. Տրդատը ճանաչվել է Հայաստանի թագավոր, բայց թագը պետք է ստանար Ներոն կայսրից։ 66 թվականին Տրդատը մեծ շքախմբով մեկնել է Հռոմ, թագադրվել և վերադարձել Հայաստան՝ իր հետ բերելով նաև արհեստավորներ՝ ավերված քաղաքները վերականգնելու համար։ Տրդատ Ա-ն վերադառնալով Հայաստան՝ զբաղվել է երկրի տնտեսության վերականգնմամբ և շինարարական աշխատանքներով։ Վերականգնել է Արտաշատ մայրաքաղաքը և վերջինիս հաղորդում իր նախկին շուքը։ Հռոմեացի պատմիչների վկայությամբ՝ այն կոչվում է «Ներոնեա»: Մայրաքաղաքից ոչ հեռու՝ Ազատ գետի հոսանքով դեպի վեր՝ Գառնիում, կառուցվում է հզոր բերդ, ինչպես նաև արքայական բաղնիք և այլ կառույցներ։ Գառնու հեթանոսական տաճարը կառուցվել էր 77 թվականին՝ Հռոմի Կոլիզեումից 3 տարի առաջ։ Ենթադրվում է, որ տաճարը նվիրված է եղել արևի աստված Հելիոս-Միհրին։ Տրդատի մահվան մասին տվյլաները հայտնի չեն։

Տիգրան Զ (Հերովդեսյան դինաստիա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տիգրան Զ-ի մետաղադրամները

Հայոց թագավոր 60-61 թվականներին։ Նախապես եղել է Քաղկիդիկեի թագավոր։ Հայոց թագավոր Տիգրան Ե–ի եղբոր՝ Ալեքսանդրի որդին։ Երկար տարիներ ապրել է Հռոմում, եղել Ներոն կայսեր մտերիմներից։ 58 թվականի գարնանը Կորբուլոնի բանակը (30.000 զինվոր) ներխուժում է Մեծ Հայք, որի հյուսիսային գավառները մինչ այդ ասպատակել էին իբերական զորքերը։ Զրկվելով Վրկանաց երկրի դեմ պատերազմող Վաղարշի օգնությունից՝ Տրդատը նահանջում է Ատրպատական։ Անպաշտպան Արտաշատ մայրաքաղաքը գրավելուց և կործանելուց հետո Կորբուլոնը Տարոնով մտնում է Աղձնիք և գրավում Տիգրանակերտ քաղաքը։ 60 թվականին նվաճված Մեծ Հայքում թագավոր է նշանակվում Կապադովկիայի թագավոր Արքեղայոսի ծոռը՝ Տիգրան Զ-ն[49]։ Գահընկեց է արվել 61 թվականին և դրանից հետո հայոց գահին նրան վերստին փոխարինել է Տրդատ Ա-ն։ Հայտնի է որ մահացել է 68 թվականից հետո։

Սանատրուկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սանատրուկը և Ավդեն

Արշակունիների արքայատոհմի թագավոր 88-110 թվականներին, հաջորդել է Տրդատ Ա-ին (66-88), համարվում է նաև Միջագետքի Օսրոյենեի (Եդեսիա) թագավոր (91-109)։ Որոշ աղբյուրներում նշվում է, որ նա մեղադրվել է Հայաստանում Սուրբ Բարդուղիմեոս և Սուրբ Թադեոս առաքյալների նահատակության համար, քրիստոնյաների հալածանքների, ինչպես նաև իր սեփական դստեր՝ Սանդուխտի նահատակության համար։ Մահացել է 110 թվականին։

Աշխադար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց թագավոր՝ 110-113 թվականներին։ Հաջորդել է Սանատրուկին, եղել է Պարթևաստանի Բակուր Բ թագավորի որդին։ Գահ է բարձրացել Հռոմի և Պարթևաստանի փոխհամաձայնությամբ։ Պարթևաց Խոսրով Ա թագավորը Բակուր Բ-ի մահից հետո Աշխադարի հետ համաձայնության չգալով 113 թվականին Աշխադարին գահընկեց է արել և փոխարենը գահին է բազմեցրել նրա եղբորը՝ Պարթամասիրին։ Աշխադարի գահազրկումը դարձել է հռոմեա-պարթևական նոր պատերազմի պատճառ։ Այս փոփոխությունը դիտելով Հռանդեայի դաշնագրի խախտում՝ Տրայանոս կայսրը Աշխադարի հետ միասին 114 թվականին արշավում է Արևելք, նվաճում Պարթևստանը, գահընկեց անում Պարթամասիրին և Հայաստանը հայտարարում Հռոմի պրովինցիա։

Պարթամասիր

Պարթամասիր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր (113-114), Բակուր Բ Պարթևի կրտսեր որդին[50]։ Պարթամասիրը եղել է Բակուր Բ Պարթև թագավորի երեք որդիներից[51][52], որի մոր անունն անհայտ է։ Նա Պարթևաց դինաստիայի անդամ է եղել, հետևաբար հանդիսացել է Հայաստանի Արշակունիների տոհմի ազգականը[53]։ Աշխադարին գահընկեց անելուց հետո Տրայանոսն արշավել է Հայաստան։ 114 թվականին հռոմեական բանակը Սատաղից ներխուժել է Մեծ Հայք և շարժվել է դեպի Արտաշատ։ Չկարողանալով դիմադրություն կազմակերպել՝ Պարթամասիրը ներկայացել է Տրայանոսին։ Պարթամասիրը գլխից հանել է թագը և դրել կայսեր ոտքերի մոտ[54]՝ այն ետ ստանալու ակնկալիքով[55][56]։ Մերժելով Պարթամասիրի խնդրանքը՝ Տրայանոսը բռնակցել է Հայաստանը և այն վերածել հռոմեական նահանգի[57][56][58]։ Տրայանոսը Պարթամասիրին Հայաստանից հետ է ուղարկել Պարթևստան և շարունակել իր պարթևական ռազմարշավը[59]։ Պարթամասիրն ազատ է արձակվել այն պայմանով, որ պետք է լքի Հայաստանը, սակայն իրեն ուղեկցող հռոմեացիներից փախուստի դիմելու փորձի ժամանակ նրան ձերբակալ են և մահապատժի ենթարկել Տրայանոսի հրամանով[60]։

Վաղարշ Ա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց Արշակունի թագավոր 117-140 (կամ 116-144) թվականներին[61]։ Սանատրուկ թագավորի որդին։ Հռոմի կայսեր համաձայնությամբ Հայաստանի գահին է հաստատվում Սանատրուկի որդին՝ Վաղարշ Ա-ն: Վաղարշը Հռոմի համար ընդունելի անձնավորություն է եղել, քանի որ նա ոչ թե բուն պարթևական Արշակունիներից էր, այլ այս դինաստիայի հայկական նոր ձևավորվող ճյուղից: Այս ճյուղը, վաղ թե ուշ ձգտելով ինքնուրույնության, հակադրվելու էր պարթևներին: Վաղարշ Ա-ի թագավորության տարիներին հիմնադրվել է Վաղարշապատ քաղաքը, որի մասին տեղեկություններ է պահպանել Մովսես Խորենացին։ Ըստ նրա տեղեկությունների՝ Շրեշ բլուրի մոտակայքում է գտնվել դեռևս Երվանդունիների ժամանակներից հայտնի Վարդգեսավան քաղաքը։ Վաղարշ Ա-ն դրանից հարավ՝ այժմյան Էջմիածնի վանքի և նրա շրջակայքի տարածքում հիմնադրել է նոր քաղաք, որն իր անունով կոչել է Վաղարշապատ։

Սոհեմոս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սոհեմոսի մետաղադրամներից

Մեծ Հայքի թագավորության արքա (144-161, 164-186)[62][63]։ Սոհեմոսը հայոց պատմության ամենահռոմեամետ արքաներից է եղել։ Նրա օրոք Հայաստանը դարձել է Հռոմի հավատարիմ դաշնակիցը, ինչը դուր չի եկել պարթևներին։ 161 թվականին պարթևական զորքը ներխուժել է Հայաստան, գահընկեց արել Սոհեմոսին և գահին բազմեցրել Բակուր Արշակունուն։ Սակայն մի քանի տարի անց հռոմեացիները մեծ զորքով վերադարձել են, գրավել Արտաշատն ու Վաղարշապատը և Սոհեմոսին կրկին բազմեցրել գահին։ Քանի որ հին մայրաքաղաք Արտաշատը հիմնովին ավերվել էր պատերազմի ժամանակ, Սոհեմոսը Վաղարշապատը հռչակեց երկրի նոր մայրաքաղաք։ Նա նաև հելլենիստական մշակույթի մեծ սիրահար է եղել և իր արքունիքում ընդունել է հայտնի գիտնականների ու գրողների։

Բակուր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծննդյան և մահվան տարեթվերը՝ անհայտ են։ 161-163 թվականներին եղել է Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր։ Գահ է բարձրացել Պարթևաց Վաղարշ Գ թագավորի աջակցությամբ, հռոմեական դրածո Սոհեմոս թագավորի տապալումից հետո։ Բակուրը եղել է նաև պարթև իշխան[64]։ Նա Վաղարշ Դ Պարթևի (147-191) որդին է եղել[65]։ Բակուրը որոշ ժամանակ ապրել է Հռոմում՝ իր ընտանիքի անդամների հետ[65]։ Բակուրը միակ հայոց թագավորն է եղել, որը գահին է բարձրացվել Պարթևստանի իշխող արքայի կողմից, սակայն հետագայում պաշտոնանկ էր արվել հռոմեական իշխանությունների կողմից[66]։ Բակուրի գահընկեցությունից հետո Սոհեմոսը կարճ ժամանակով վերականգնվել է իր իշխանությունը Հայաստանում[67]։ Բակուրի հետագա ճակատագիրը հստակ հայտնի չէ։

Վաղարշ Բ-ի պատկերով մետաղադրամ

Վաղարշ Բ (Վաղարշ Դ պարթև)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարթևստանի արքայից արքա (191-208 թվականներ)[68], Վաղարշ Գ-ի որդին և հաջորդը, Պարթև Արշակունիների արքայական տոհմից, 180-191 թվականներին եղել է Մեծ Հայքի թագավոր։ Վաղարշը վաղ կյանքի ընթացքում դարձել է Մեծ Հայքի կառավարիչ՝ հաջորդելով Սոհեմոսին։ 1-ին և 2-րդ դարերի ընթացքում հայկական գահը սովորաբար զբաղեցրել է Պարթևաց արքայից արքայի մերձավոր ազգականը, որը կրել է «Հայոց մեծ արքա» տիտղոսը։ Ի տարբերություն Մեծ Հայքում իշխած նախորդ ութ Արշակունի իշխանների՝ Վաղարշին հաջողվել է ապահովել իր սերունդների ժառանգական իշխանությունը հայկական գահի վրա։ Նրա հետնորդները կառավարել են երկիրը մինչև 428 թվականը, երբ Սասանյանները վերջնականապես վերացրին հայկական թագավորությունը։ Վաղարշը մահացել է 208 թվականին։

Խոսրով Ա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Խոսրով Ա-ի պատկերով մետաղադրամ

Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորության արքա (206-253)[69]։ Խոսրով Ա-ն հայ Արշակունի թագավոր Վաղարշ Բ-ի որդին է եղել։ Երբ նրա հայրը 191 թվականին բազմել է Պարթևստանի գահին, Հայաստանի իշխանությունը հանձնել է որդուն։ Ըստ պատմիչ Ագաթանգեղոսի՝ հայոց արքան այդ ժամանակ պարթևական աշխարհում իր կշռով երկրորդն է եղել՝ զիջելով միայն «արքայից արքային»։ Խոսրովը վարել է շատ խոհեմ և չեզոք քաղաքականություն. երբ հռոմեական կայսր Սեպտիմիոս Սևերոսը արշավել է պարթևների դեմ և նույնիսկ գրավել նրանց մայրաքաղաքը, Խոսրովը նվերներ ու պատանդներ է ուղարկել կայսրին՝ փոխարենը ստանալով Հռոմի պաշտպանությունն ու խաղաղություն։ Սակայն իրավիճակը կտրուկ փոխվել է հաջորդ կայսրի՝ Կարակալլայի օրոք, որը 214-216 թվականներին խաբեությամբ ձերբակալել է Խոսրովին ու նրա ընտանիքին։ Այս դավաճանությունը Հայաստանում հզոր ապստամբություն է առաջացրել Հռոմի դեմ, և կայսրը ստիպված է եղել զորք ուղարկել այն ճնշելու համար։ Խոսրով Ա-ն մահացել է 217 թվականին՝ կալանքի տակ, իսկ նույն տարում Կարակալլայի սպանությունից հետո հայոց գահը ժառանգել է Խոսրովի որդին՝ Տրդատ Բ-ն։

Տրդատ Բ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի Արշակունիների արքայատոհմից արքա (217-252 թվականներին)։ Տրդատ Բ-ը եղել է Հայստանի թագավոր Խոսրով Ա-ի (198-215) որդին և ժառանգորդը[70]։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ 214-216 թվականներին նա և իր ընտանիքի անդամները պահվել են հռոմեացիների վերահսկողության տակ, ինչը Հայաստանում Հռոմի դեմ մեծ ապստամբություն էր առաջացրել[71]։ Տրդատը հռչակվում է Հայաստանի թագավոր՝ Մակրինոսի (217-218) աջակցությամբ[72]։ Տրդատ Բ-ը կառավարել է որպես Հայստանի թագավոր 217 թվականից մինչև իր մահը՝ 252 թվականին[71]։ Ըստ Հակոբ Մանանդյանի՝ Ագաթանգեղոսը, Սեբեոսը և Խորենացին 3-րդ դարում հիշատակում են միայն երկու հայ թագավոր՝ Խոսրով Մեծ և Տրդատ Մեծ, մինչդեռ այդ դարում Հայաստանում իշխել են, իրապես հինգ թագավոր հետևյալ հաջորդականությամբ՝ Խոսրով Ա, Տրդատ Բ, Արտավազդ, Խոսրով Բ և Տրդատ Գ։ Հունա-հռոմեական աղբյուրների օգնությամբ պարզված է, որ Ագաթանգեղոսի պատմության մեջ, Տրդատ Գ-ի հոր, Խոսրովին են վերագրված այն բոլոր դեպքերը, որոնք իրապես տեղի են ունեցել Տրդատ Բ-ի ժամանակ, որը Հայաստանում թագավորել է 217-252 թվականներին[73]։

Անակի կողմից սպանված Խոսրով Բ-ն

Խոսրով Բ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի թագավորության արքա (252-287), գահակալել է հոր՝ Տրդատ Բ-ից հետո։ Խոսրով Բ-ն, հաճախ դաշնակցելով հարևան վրացիների ու աղվանների, իսկ երբեմն էլ հռոմեացիների հետ, պայքար է մղում Սասանյան Պարսկաստանի դեմ։ Սակայն այդ պայքարը անարդյունք է մնում։ Խոսրով Բ-ի հակասասանյան քաղաքականությունը, բնականաբար, չէր կարող առաջ չբերել նրա դեմ պարսից իշխող վերնախավի թշնամությունն ու վրեժխնդրությունը։ Պատմիչ Ագաթանգեղոսը հաղորդում է հայոց թագավորի Սասանյան Պարսկաստանի դեմ արշավանքների մասին։ Գահակալել է Մեծ Հայքի արևմտյան՝ հռոմեական մասում[18]։ Ունեցել է 2 զավակ․ դուստր՝ Խոսրովիդուխտ[74] և որդի՝ Տրդատ[75]։ Որդուն հետագայում տանում են Հռոմ, մեծանում է հռոմեական միջավայրում, իսկ դստերը՝ Կապադովկիայի Կեսարիա[76]։ Ըստ ավանդական պատմության՝ Խոսրովը սպանվում է Վաղարշապատում, պարսից թագավորի կողմից ուղարկված վարձկան Անակ Պարթևի ձեռքով (Գրիգոր Լուսավորչի հայրը)[77], հավանաբար 287 թվականին։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ Անակը ազգակից էր Արշակունիներին[78]։ Խոսրովի մահից հետո Հայաստանը կրկին նվաճվում է պարսիկների կողմից, իսկ թագաժառանգ պատանի Տրդատը ապաստան է գտնում Հռոմում[79]։

Որմիզդ-Արտաշիր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Որմիզդի պատկերով մետաղադրամը

Առավել հայտնի է դինաստիական անվանմբ՝ Որմիզդ I Սասանյան (պարս.՝ هرمز یکم), Սասանյան Պարսկաստանի թվով երրորդ շահնշանը (արքայից արքան), որը կառավարել է ընդամենը մեկ տարի՝ 270 թվականի մայիսից մինչև մյուս տարվա հունիսը։ Եղել է «Արյաց և անարյաց արքայից արքա» Շապուհ Ա-ի կրտսեր որդին, ով հոր կառավարման տարիներին եղել է Մեծ Հայքի թագավորության արքա։ Որմիզդ Սասանյանն առաջին անգամ հիշատակվել է Հռոմեական կայսրության դեպ Շապուհ Ա-ի դեմ վարած պատերազմների կապակցությամբ։ Նշանավոր պատմաբան Կիրիլ Թումանովի խոսքերով՝ հոր կողմից Որմիզդը նախ և առաջ նշանակվել է որպես Մեծ Հայքի արքա՝ կառավարելով 251-270 թվականներին։ Հոր մահից հետո՝ 270 թվականի մայիսին, բազմել է պարսից գահին։ Ըստ մուսուլման պատմագիր Աբու Մանսուր ալ-Սալիբի՝ Որմիզդ-Արտաշիրը ևս հոր և պապի հետ իշխել է արդարությամբ։ Ծավալել է բուռն քաղաքաշինական գործունեություն։ Նրա անվան հետ է կապված Պարսքում Ռամ-Որմիզդ, Ահվազ և Դաստագիրդ քաղաքների հիմնադրումը։ Վերջինս 7-րդ դարում ծառայել է որպես Խոսրով Բ Փարվեզ արքայի թագավորական նստավայր։ Կառավարման վերջին տարիներին արշավել է Սողդիանա, որի տարածքը շուտով միացրել է Պարսկական տիրակալությանը։ Դեպի Միջին Ասիա տաժանակիր արշավանքից հետո 272 թվականին Հորմիզդը վերադառնում է Էսթախր, որտեղ մեկ տարի անց վերջինս մահանում է։ Որմիզդը անժառանգ մահանում է 273 թվականին և այդ պատճառով էլ գահը ժառանգում է նրա եղբայրը՝ Վահրամը։

Ներսեհի փորագիր պատկերը

Ներսեհ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սասանյան յոթերորդ թագավորը (293-303 թվականներին)։ Ժամանակավորապես եղել է նաև Մեծ Հայքի թագավոր։ Շապուհ Ա-ի կրտսեր որդին (240–270 թվականներ), Ներսեհը հոր օրոք եղել է Սակաստանի, Հինդի և Թուրանի կառավարիչ։ Շապուհ Ա-ին ի վերջո հաջորդել է նրա որդին՝ Ոորմիզդ Ա-ը (270–271 թվականներ), որը մահացել է մեկ տարվա թագավորությունից հետո։ Շապուհ I-ի ավագ որդին՝ Վահրամ Ա-ը, որին հայրը երբեք չէր համարում գահի իրավահաջորդության թեկնածու, գահ է բարձրացել զրադաշտական հզոր քահանա Քարթիրի օգնությամբ։ Այնուհետև պայմանավորվել է Ներսեհի հետ՝ հրաժարվելու գահի իրավունքից՝ Հայաստանի կարևոր սահմանամերձ գավառի կուսակալության դիմաց, որը շարունակաբար պատերազմի պատճառ էր Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև։ Ներսեհը կրել է Վազուրգ Շահ Արմինան («Հայոց մեծ թագավոր») տիտղոսը, որն օգտագործել է գահաժառանգ եղած ժամանակներում։ Երբ Նարսեհը գահ է բարձրացել, Միջագետքի արևելյան հատվածը (244 թվականից) և ամբողջ Հայաստանը (252 թվականից) գտնվել են Իրանի տիրապետության տակ։ Ավանդական պատկերացումն այն մասին, որ Հայաստանի արևմտյան հատվածը պատկանել է Արշակունիների Տրդատ իշխանին, կասկածի տակ է դրվել։ Ըստ պատմաբան Ուրսուլա Վեբերի՝ «միանգամայն վստահ է», որ ամբողջ Հայաստանը 3-րդ դարում շարունակել է մնալ Սասանյան կայսրության մաս, մինչև որ այն հետագայում հանձնվել է հռոմեացիներին 298/9 թվականին՝ Նիսիբիսի խաղաղությունից հետո։ Հռոմեական տեսակետից Իրանի հետ փոխադարձ հարաբերությունները խիստ սրվել էին Արդաշիր Ա-ի և Շապուր Ա-ի ագրեսիվ և ընդլայնողական մոտեցման պատճառով։ Այնուամենայնիվ, հռոմեական հարձակման վերջնական պատճառները, հավանաբար, պայմանավորված էին նրանց տարածքային կորուստներով և 240-250-ական թվականներին միջագետքահայ հողերում իշխանության ու ազդեցության ոլորտում անբարենպաստ փոփոխությամբ։

Տրդատ Գ Մեծ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տրդատ Գ

Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր (287-330)։ Կրթվել ու դաստիարակվել է Հռոմի կայսրի պալատներում։ Ըստ պատմիչներ Ագաթանգեղոսի ու Մովսես Խորենացու, նա տիրապետելով արտակարգ ուժի, աչքի է ընկել կրկեսամարտերում ու Հռոմեական կայսրության մղած պատերազմներում։ Հռոմեական զորքերի ուղեկցությամբ 287 թվականին Տրդատը գալիս է Մեծ Հայք՝ գահը վերադարձնելու։ Նրան է միանում նաև Անակի որդի երիտասարդ Գրիգորը՝ դառնալով արքայի հավատարիմ զինակիցը։ Նա Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն էր ստացել։ Պարսկաստանի դեմ տարած հաղթանակից հետո Տրդատ արքան առաջարկում է Գրիգորին ընծա մատուցել Անահիտ դիցուհուն։ Գրիգորը հրաժարվում է կուռքին զոհ մատուցել։ Իմանալով նաև, որ Գրիգորը Խոսրով թագավորին սպանած Անակի որդին է, Տրդատը պատվիրում է նրան գցել Արտաշատի զնդանը (Խոր Վիրապ), ուր Գրիգորը հրաշքով ապրում է 13 տարի։ Տրդատ Մեծը հրովարտակով կոչ է անում հպատակներին հավատարիմ մնալ հեթանոսական կրոնին և մահապատիժ է սահմանում քրիստոնյաների համար։ Ավանդության համաձայն, մի քանի տարի անց Տրդատ արքան որսի ժամանակ հիվանդանում է խոզակերպ հիվանդությամբ։ Տրդատի հիվանդության պատճառը Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր ձեռքից փախած 33 Հռիփսիմյանց կույսերի սպանությունն է եղել։ Նրանցից Հռիփսիմեն քարկոծվելով սպանվել էր՝ արքայի հետ ամուսնանալու առաջարկը մերժելու համար։ Տրդատի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, երազ է տեսնում, որ արքային կարող է բուժում պարգևել զնդանում գտնվող Գրիգորը, ում Վիրապից հանելով բերում են Վաղարշապատ։ Նա հողին է հանձնում նահատակ կույսերի աճյունները, ապա 5-օրյա պահք է սահմանում և աղոթքով բուժում արքային։ Գրիգորը Տրդատի հետ շրջում է Հայոց աշխարհում, քրիստոնեություն է քարոզում, քանդում է հեթանոսական հուշարձանները և նոր քրիստոնեականն է կառուցում դրանց տեղերում։ Տրդատ Մեծը ավագանու որոշմամբ Գրիգոր Լուսավորչին ուղարկում է Կեսարիա՝ եպիսկոպոս ձեռնադրվելու։ Կեսարիայից վերադառնալուց հետո նորընտիր կաթողիկոսը Արածանի գետում մկրտում է Տրդատ թագավորին և արքունիքին, ապա Տրդատ Գ մեծի հետ ձեռնամուխ է լինում Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցմանը։ 301 թվականին Տրդատը քրիստոնեությունը դարձնում է պետական կրոն և այդպիսով Հայաստանը դառնում է քրիստոնեությունն առաջին անգամ ընդունած երկիրը։ Տրդատ Գ-ն Արշակունյաց Հայաստանի պետական և քաղաքական խոշոր գործիչներից է։ Նրան հաջողվել է վերականգնել Մեծ Հայքի թագավորության տարածքային ամբողջությունը, քաղաքական ամուր դաշինք կնքել Հռոմեական կայսրության հետ, ճնշել նախարարների անջատական ձգտումները և ստեղծել կենտրոնացված ուժեղ պետություն։

Խոսրով Գ Կոտակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր մոտ 330–ից։ «Խոսրով Մեծի թոռը, քաջ և հզոր Տրդատ թագավորի որդին» (Բյուզանդ, Գ, գ)։ «Կոտակ» պահլավերեն բառ է, նշանակում է «մանուկ, երեխա, փոքր»։ Խոսրովի ամենակարևոր ձեռնարկումներից մեկը նոր մայրաքաղաք Դվինի հիմնադրումն է եղել։ Արաքս գետի հունի փոփոխության պատճառով Մայրաքաղաք Արտաշատի կլիման դարձել է վատառողջ, ուստի արքան արքունիքը տեղափոխել է Դվին բլրի վրա։ Նա նաև հիմնել է «Տաճար մայրի» և «Խոսրովակերտ» արհեստական անտառները, որոնք ծառայել են որպես որսատեղի և ռազմական պաշտպանական գոտի։ Այսօրվա «Խոսրովի անտառ» արգելոցը հենց այդ անտառների ժառանգությունն է։ Մահացել է 338 թվականին։

Տիրան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի արքա (338-350 թվականներ)։ Մեծ Հայքի արքա Խոսրով Գ Կոտակի որդին, Արտաշեսի, Արշակ Բ-ի և Տրդատի հայրը։ Հաջորդել է հորը՝ Խոսրով Գ Կոտակին (330-338 թվականներ)։ Նրա գահակալությունը, կարծես, նշանավորել է Արշակունի թագավորների և Հայ եկեղեցու միջև թշնամանքի սկիզբը, հնարավոր է՝ Արշակունի թագավորների կողմից արիոսականության տարածման պատճառով՝ հետևելով ժամանակակից հռոմեական քաղաքականությանը: Տիրանը հրամայել է սպանել Հայ եկեղեցու առաջնորդ Հուսիկ կաթողիկոսին: Նաև հակամարտության մեջ է մտել ազնվականության հետ՝ իշխանությունը կենտրոնացնելու իր փորձերի պատճառով: Սասանյան թագավոր Շապուհ Բ- ի՝ Հռոմեական կայսրության դեմ 340-ական թվականներին արշավանքների ընթացքում, ըստ լուրերի, Տիրանին դավաճանել է իր վասալներից մեկը և Տիրանը գերի է ընկել: Նրան կուրացրել են և բանտ նետել։ Ավելի ուշ նրան թույլատրվել է վերադառնալ Հայաստան և հրաժարվել գահից՝ հօգուտ իր որդու՝ Արշակ Բ-ի: Հայ պատմաբան Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ 358 թվականին Տիրանը հետագայում խեղդամահ է արվել Արշակի հրամանով։

Արշակ Բ

Արշակ Բ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի արքա (350-368), Տիրան Բ-ի որդին[80], Արտաշեսի և Տրդատի եղբայրը, Անոբի և Պապի[80] հայրը, Արշակունիների արքայական հարստությունից։ Հաջորդել է հորը՝ Տիրան Բ-ին (339-350), ամուսնացել Փառանձեմ Սյունու հետ։ Թեև Արշակ Բ-ի գահակալությունը սկզբում սկսվեց խաղաղության և կայունության ժամանակաշրջանով, այն շուտով բարդացավ հայկական եկեղեցու և ազնվականների հետ ունեցած հակամարտություններով, ինչպես նաև Հռոմի և Պարսկաստանի միջև պատերազմներով, որոնց ընթացքում հայկական թագավորը հաճախ հայտնվում էր այդ երկու ուժերի միջև[81]։ Արշակը մասնակցել է Հռոմեական կայսր Հուլիանոսի Պարսկաստանի դեմ անհաջող ռազմական արշավին։ Դրա հետևանքով կնքված 363 թվականի պարսկա-հռոմեական պայմանագրից հետո Հայաստանը ստիպված էր միայնակ դիմակայել պարսից թագավոր Շապուհ Բ-ի նոր հարձակմանը[82]։ Նրա ժամանակ է հրավիրվել Աշտիշատի եկեղեցական ժողովը։ Հիմնել է Արշակավան քաղաքը։ Արշակը հրամայել է սպանել նաև իր զարմիկներին՝ Գնել Արշակունուն և Տիրիթին։ Շապուհ II-ը Արշակին հրավիրել է Տիզբոն՝ խաղաղություն կնքելու համար, սակայն գերի է վերցրել նրան և նետել Անհուշ բերդը։ Մահացել է 368 թվականին։

Պապ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
371 թվականին, Ձիրավի ճակատամարտում Պարսից Շապուհ Բ-ին հաղթանակած Հայոց արքա Պապ Արշակունին (ձախից), սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը (աջից) և հայոց այրուձին. 16-րդ դարի մանրանկար:

Մեծ Հայքի արքա (370-374 թվականներ)։ Պապը Մեծ Հայքում որպես արքա հաստատվել է Հռոմեական կայսրության օգնությամբ։ Սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ հայ-հռոմեական զորքը կարողացել է հաղթանակ տանել պարսիկների նկատմամբ և Մեծ Հայքը ամբողջովին անկախ դարձնել։ Պապը կատարել է մի շարք բարեփոխումներ, որոնք կարևոր էին այդ արտաքին և ներքին ծանր պայմանների ժամանակաշրջանում։ Նա վերամիավորել է մի շարք նահանգներ, որոնք անջատվել էին Մեծ Հայքից ծանր ներքաղաքական շրջանում։ Նա փակել է կուսանոցները՝ այդպիսով փորձելով բարձրացնել ծնելիության մակարդակը։ Նա սահմանափակել է եկեղեցու դերը երկրի կառավարման մեջ, կրճատել եկեղեցական հողերը, որի պատճառով հակասություններ են առաջացել Պապի և Ներսես Մեծի միջև։ Նրա գահակալման ընթացքում կաթողիկոսները սկսեցին ձեռնադրվել ոչ թե Կեսարիայում, այլ հենց Հայաստանում։ Նրա օրոք հայոց զորքի թիվը հասել է 100 հազարի[83]։ Պապը փորձում էր ազատվել Հռոմեական կայսրության ճնշումներից և ամբողջովին անկախ լինել իր արտաքին ու ներքին քաղաքականության հարցերում։ Նա փորձում է Մեծ Հայքից հեռացնել Տերենտիոսի ղեկավարությամբ գործող հռոմեական կայազորը, քանի որ վերջինս շատ էր խառնվում Պապի պետական գործերին[84]։ Պապը գաղտնի բանակցություններ է սկսում Շապուհ Երկարակյացի հետ, սակայն Տերենտիոսը իմանում է նրանց գաղտնի կապի մասին և հայտնում Հռոմի կայսր Վաղեսին, որը բանակցելու պատրվակով Պապին հրավիրում է Տարսոն և փորձում հսկողության տակ առնել։ Պապը իր 300 թիկնապահների հետ միասին կարողանում է փախչել և վերադառնալ Մեծ Հայք։ Տերենտիոսին հաջորդած Տրայանոսին հաջողվում է շահել Պապի վստահությունը և նրան հրավիրելով խնջույքի՝ դավադրորեն սպանում է 374 թվականին։

Վարազդատ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Հայքի թագավորության արքա Արշակունիների հարստությունից, որը կառավարել է 374-378 թվականներին։ Նշանավոր է նաև որպես բռնցքամարտիկ, նետաձիգ, ըմբշամարտիկ և Հին Հունաստանում տեղի ունեցած 393-րդ օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։ Վարազդատը Մեծ Հայքի թագավորության գահին բազմել է Հռոմեական կայսրության հովանավորչությամբ՝ հաջորդելով իր հորեղբայր Պապ Արշակունուն, որը սպանվել էր Վաղես կայսեր պատվերով։ Նախքան հայոց թագը կրելը՝ Վարազդատն իր կյանքի զգալի մասն անց էր կացրել Հռոմում և ստացել հունահռոմեական կրթություն։ Լինելով տակավին երիտասարդ՝ Վարազդատը արքունական գործերը տնօրինել է իր ուսուցչի՝ Բատ Սահառունու հետ մեկտեղ, որը ժամանակի ընթացքում մեծ ազդեցություն է ձեռք բերել ողջ երկրում։ Նրա մահվան հստակ տարեթիվը հայտնի չէ։

Արշակ Գ (378–387) և Վաղարշ Գ (378–386)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

378 թվականին Վարազդատը գահընկեց է արվել, Մուշեղ Մամիկոնյանն էլ սպանվել, և վերջինիս եղբայրը՝ Մանուել Մամիկոնյանն է[85] զբաղեցրել սպարապետի պաշտոնը։ Մանուելը Վարազդատին վտարել է Հայաստանից[85], գահ բարձրացրել Արշակ Գ-ին և Վաղարշին՝ որպես Հայաստանի թագավորների՝ իրենց մոր՝ Զարմանդուխտի անվանական գահակալության ներքո[86]։ Երկրում քաղաքական անարխիային վերջ դնելու համար Մանուելը Արշակ III-ին ամուսնացրել է իր դստեր՝ Վարդանդուխտի հետ[87], իսկ Վաղարշին՝ Բագրատունյաց տոհմից Սահակ իշխանի դստեր հետ[88]։ Մանուելի ձեռնարկած խելամիտ քայլերը Հայաստանին բերել են խաղաղություն, կայունություն[89]։ Նա հարգանքով է վերաբերվել Արշակ III-ին, Վաղարշին և Զարմանդուխտին[89], համագահակալ եղբայրներին մեծացրել ու դաստիարակել է[90] այնպես, կարծես նրանք լինեին իր զավակները[89]։ Վաղարշը եղբոր հետ պայքարել է կրակապաշտության և արիոսականության դեմ[91]։ Թեև Հայաստանը առաջին քրիստոնեական պետությունն է եղել, երկրում դեռևս պահպանվել են զրադաշտականության, արևապաշտության և միջազգակցական ամուսնությունների հետքեր[92][93]։ Վաղարշի կարգադրությամբ ոչնչացվել են Բագավանում կառուցված կրակի տաճարն ու այնտեղ տեղադրված արձանները[92]։ Սասանյան Քարտիր մոգպետի նախաձեռնությամբ Հայաստանում հիմնվել էին կրակապաշտական մի շարք մեհյաններ, ինչի մասին վկայում են նրա արձանագրությունները[92]։ 386 թվականին Վաղարշը մահացել է՝ չթողնելով ժառանգ, և Արշակ Գ-ը դարձել է Հայաստանի միանձնյա գահակալ։ Արշակ Գ-ն մահացել է 387 թվականին։

Խոսրով Դ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արշակունիների արքայական տոհմից ազնվական, որը Սասանյանների ենթակայության տակ իշխել է Հայաստանում՝ 384/385-ից մինչև 389 թվականները և կրկին՝ գահ բարձրացել 414-415 կամ 417-ից մինչև 418 թվականները։ Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 387-392 թվականներին։ Արշակ Գ թագավորի խնամակալ Մանվել Մամիկոնյանի մահից հետո, հայ նախարարների պահանջով, Պարսից Շապուհ Գ արքան Հայոց գահին է դրել պատանի Խոսրովին՝ նրան կնության տալով իր քույր Զրվանդուխտին և խնամակալ կարգելով պարսիկ իշխանին Զիկ տոհմից: Մահացել է 415 թվականին։

Վռամշապուհ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վռամշապուհը

Մեծ Հայքի արքա (393-414), Մեծ Հայքի արքաներ՝ Վարազդատի (374-378) որդին, Խոսրով Դ-ի (387-393) եղբայրը[94] և Արտաշես Դ-ի (422-428) հայրը։ Վռամշապուհ արքայի ծննդյան թվականն անհայտ է։ Ծնվել է Վարազդատ արքայի ընտանիքում։ Նրա իսկական անունը Վաղարշ է[95][96]։ 388 թվականին Պարսից արքա Վռամ Դ-ն Վաղարշի ավագ եղբորը՝ Խոսրով Դ-ին զրկում է թագավորական գահից և բանտարկում Անհուշ բերդում[96]։ Ապա թագավորական կարգը չցանկանալով խախտել, Մեծ Հայքի արքա է կարգում Վաղարշին, և նրա պահլավական անունը փոխելով, իր և իր հոր անուններով Վռամշապուհ կոչում[95][96]։ Նաև հիշվում է՝ Ստահրաշապուհ անունով[95][96]։ Վռամշապուհ արքայի օրոք են ստեղծվել հայոց գրերը։ Վերջինս բավականին մեծ օգնություն է ցուցաբերել Մեսրոպ Մաշտոցին և Սահակ Պարթևին գրերի գյուտի համար։ Այբուբենի ստեղծումը դարձել է հայ ինքնության պահպանման հզոր գործիք, քանի որ այն հնարավորություն է տվել եկեղեցական ծիսակատարություններն ու Աստվածաշունչը հասանելի դարձնել ժողովրդին մայրենի լեզվով՝ նախկինում կիրառվող հունարենի և ասորերենի փոխարեն։ Վռամշապուհի կառավարումն աչքի է ընկել բացառիկ խոհեմությամբ և դիվանագիտական հաջողություններով. նրան հաջողվել է խաղաղ հարաբերություններ պահպանել Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև։ Այս կայունությունը նպաստել է երկրի ներքին զարգացմանը և քրիստոնեության ամրապնդմանը։ Արքան վայելել է ինչպես պարսից շահի, այնպես էլ հայ հոռոմամետ շրջանակների վստահությունը։ Վռամշապուհը մահացել է 417 թվականին։ Քանի որ նրա որդի Արտաշես Դ-ն դեռ անչափահաս է եղել, նրանից հետո կարճ ժամանակով գահին է վերադարձել բանտից ազատված Խոսրով Դ-ն։ Վրամշապուհի թողած ժառանգությունը հիմք է հանդիսացել հայ գրականության «Ոսկեդարի» համար, որը միավորել է Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև բաժանված հայությանը մշակութային մեկ ընդհանուր տանիքի տակ[97]։

Շապուհ Պարսիկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սմբատ Բագրատունին թագադրում է Արտաշեսին

Մեծ Հայքի պարսկական հատվածի դրածո արքա Սասանյան արքայատոհմից (416-420)։ Պարսից Սասանյան արքա Հազկերտ Ա-ը 416 թվականին հայոց Խոսրով Գ Արշակունի արքայի մահից հետո իր որդիներից Շապուհին նշանակում է Հայոց արքա։ Ըստ Մովսես Խորենացու` հայ նախարարները մշտապես ծիծաղում և արհամարհանքի էին ենթարկում Շապուհին։ 419 թվականին Իրանում սկսվում են ներքին պառակտումներ և Շապուհը մեկնում է Իրան հորն օգնելու համար, որտեղ էլ հոր հետ սպանվում է։

Արտաշես Դ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց թագավոր 422-428 թվականներին։ Հայ Արշակունի հարստության վերջին ներկայացուցիչը։ Վռամշապուհ թագավորի որդին։ Սասանյան թագավոր Վռամ Ե, երկյուղելով հայ նախարարներից, վարել է զուսպ, հանդուրժող քաղաքականություն և նախարարների խնդրանքով պարսկական գերիշխանության ներքո գտնվող Մեծ Հայքում թագավոր նշանակել Արտաշես Դ-ին։ Սակայն Վռամ Ե կամեցել է վերացնել Հայոց թագավորությունը, Մեծ Հայքը կցել Պարսկաստանին և ամրապնդել տերության սահմանները։ Ըստ հայ մատենագիրների, Արտաշես Դ լինելով «անփորձ ու զեխ կյանքի հակված պատանի», հարուցել է նախարարների դժգոհությունը։ Նրանք Վռամից պահանջել են գահազրկել Արտաշեսին։ Վռամը Տիզբոնում դատական ատյանի է կանչել Հայոց թագավորին և կաթողիկոսին։ Արտաշեսը թեև հերքել է իր դեմ հարուցած ամբաստանությունները, բայց գահազրկվել է։ Հայաստանում վերացել է Արշակունյաց թագավորությունը։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2000.
  2. ↑ Encyclopedia Britannica. Arsacid dynasty. Արխիվացված է Հունիս 1, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով::
  3. ↑ Encyclopedia Britannica. Armenia. The Arsacids. Արխիվացված է Ապրիլ 1, 2009 Wayback Machine-ի միջոցով::
  4. ↑ ROBERT W.THOMSON Rewriting Caucasian History. — Oxford University Press Inc., 1996. — P. 20.
  5. ↑ Encyclopedia Iranica Armenian and Iran II. The pre-Islamic period // Encyclopedia Iranica. Архивировано из первоисточника 23 հունվարի 2022.
  6. 1 2 3 4 Toumanoff, 1986, էջեր 543–546
  7. ↑ Josephus, Jewish Antiquities, 18.42–47
  8. ↑ Olbrycht, 2016, էջ 605
  9. ↑ Garsoïan, 1985, էջ 181
  10. ↑ Ժամկոչյան, Հ․ Գ․ (Երևան, 1975). Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջ. Երևանի համալսարանի հրատ․.
  11. ↑ Hacikyan, A. J. (Agop Jack); Basmajian, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan (2000). The heritage of Armenian literature. Internet Archive. Detroit : Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-2815-6.
  12. ↑ Ժամկոչյան, Հայկազ (1975). Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը. Երևան: Երևանի համալսարանի հրատարակչություն.
  13. ↑ Statius Silvae 5.1; Dio Cassius 68.17.1.; Arrian Parthica frs 37/40
  14. ↑ Dio Cassius 68.17.2–3
  15. ↑ Sellwood Coinage of Parthia 257–260, 268–277; Debevoise History of Parthia 245; Dio Cass.71.2.1.
  16. ↑ HA Marcus Antoninus 9.1, Verus 7.1; Dio Cass. 71.3.
  17. ↑ HA Verus 8.1–4; Dio Cass. 71.2.
  18. 1 2 Garsoïan, 2004, էջեր 72–73
  19. ↑ Garsoïan, 2004, էջեր 74–75
  20. ↑ Stoyanov, 2000, էջ 99
  21. ↑ Academic American Encyclopedia – Page 172 by Grolier Incorporated
  22. ↑ Estimated dates vary from 284 to 314. The latter is the date favored by mainstream scholarship, see Garsoïan (op.cit. p.82), following the research of Ananian, and Seibt (2002)
  23. 1 2 3 4 5 6 Garsoïan, 2005
  24. 1 2 Garsoïan, 2004, էջ 77
  25. 1 2 Garsoïan, 2004, էջեր 77–79
  26. ↑ Garsoïan, 2004, էջ 78
  27. ↑ Garsoïan, 2004, էջ 79
  28. ↑ Garsoïan, 2004, էջ 80
  29. 1 2 3 4 5 Chaumont, 1986, էջեր 418–438
  30. ↑ Rapp, 2014, էջ 89
  31. ↑ Russell, 2004, էջ 41
  32. ↑ Russell, 2004, էջեր 41–42
  33. ↑ Russell, 2004, էջ 1066
  34. 1 2 Garsoïan, 1985, էջ 180
  35. 1 2 Russell, 1987, էջ 163
  36. ↑ Garsoïan, 2004, էջ 76
  37. ↑ Lang, 1983, էջ 518
  38. ↑ Pourshariati, 2008, էջ 44
  39. ↑ Rapp, 2014, էջ 246
  40. ↑ Rapp, 2014, էջ 112
  41. ↑ Russell, 1987, էջ 159
  42. ↑ Russell, 1987, էջ 451
  43. ↑ Canepa, 2018, էջ 230
  44. ↑ Canepa, 2018, էջ 115
  45. ↑ Russell, 2004, էջ 170
  46. ↑ Schmidt, Bailey, էջեր 445–465
  47. ↑ Garsoïan, 1985, էջ 201
  48. ↑ Garsoïan, 2004, էջ 94
  49. ↑ Ժամկոչյան, Հայկազ (1975). Հայ ժողովրդի պատմություն, սկզբից մինչև 18-րդ դարի վերջը. Երևան: Երևանի համալսարանի հրատարակչություն.
  50. ↑ Mommsen, The provinces of the Roman Empire: from Caesar to Domitian, էջ. 66
  51. ↑ Potts, Araby the Blest: Studies in Arabian Archaeology, էջ. 151
  52. ↑ Հայկական սովետական հանրագիտարան. Vol. 9. էջ 153.
  53. ↑ Farrokh, Shadows in the Desert: Ancient Persia at War, էջեր. 159-8
  54. ↑ Քննական պատմութիւն հայոց: Արշակունիքի ի ժամանակի հեթանոսութեան. Պատմական ժամանակ. Բ. 1895.
  55. ↑ Mesrop, Gēorg (1915). Հայոց պատմութիւն: քննական. Փարոս հրատարակչական ընկերութիւն.
  56. 1 2 Bunson, A Dictionary of the Roman Empire, էջ. 313
  57. ↑ Gatʻěrchean, Hovsēpʻ (1852). Tiezerakan patmutʻiwn i skzbanē ashkharhi minchʻew tsʻmer zhamanaks: Mijin patmutʻiwn. I vans Pashtpan S. Astuatsatsni.
  58. ↑ Դիոն Կասիոս, Livre LXVIII, chapitres 17, 19 et 20 Արխիվացված է Օգոստոս 24, 2011 Wayback Machine-ի միջոցով:
  59. ↑ Bunson, A Dictionary of the Roman Empire, էջ. 313
  60. ↑ Հայկական սովետական հանրագիտարան. Vol. 9. էջ 153.
  61. ↑ «Վաղարշ Ա» ՀՍՀ, հատոր=11, էջ=251
  62. ↑ Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 64:
  63. ↑ Հայ ժողովրդի պատմություն, հատոր 1, Երևան 1971, էջ 781-781։
  64. ↑ Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, p.70
  65. 1 2 Russell, 1987, էջ 161
  66. ↑ Braund, Rome and the Friendly King: The Character of the Client Kingship, p.43
  67. ↑ Braund, Rome and the Friendly King: The Character of the Client Kingship, p.43
  68. ↑ «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Երևան, 1984, հատոր 2, էջ 22․
  69. ↑ Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 65, 74
  70. ↑ Adalian, 2010, էջ xxxii
  71. 1 2 Adalian, 2010a, էջ 174
  72. ↑ Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, p.71
  73. ↑ Մանանդյան, Հակոբ (1957). Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության. ՀայՊետ. էջ 76. {{cite book}}: |archive-url= requires |archive-date= (օգնություն)
  74. ↑ Biography of Saint Gregory_the_Illuminator. Արխիվացված 2020-10-15 Wayback Machine
  75. ↑ Hovannisian, The Armenian People, p. 218.
  76. ↑ Eghiayean, Heroes of Hayastan: a dramatic novel history of Armenia, p. 191.
  77. ↑ «ХОСРОВ II ВЕЛИКИЙ - Древо». drevo-info.ru (ռուսերեն). Վերցված է 2026-02-28-ին.
  78. ↑ Franken, S. (1963-10-01). «Vahan M. Kurkjian, A History of Armenia. With maps and illustrations. New York, Armenian General Benevolent Union of America, 1959. 24 x 16, 526 p. $ 6,—». Het Christelijk Oosten en Hereniging. 16 (4): 307. doi:10.1163/29497671-01604010. ISSN 2949-7671.
  79. ↑ Ժամկոչյան (1975). Հայ ժողովրդի պատմություն. ԵՊՀ. էջ 200 (PDF). {{cite book}}: |archive-url= requires |archive-date= (օգնություն)
  80. 1 2 «Հայոց պատմություն. Թուղթ Վահան Մամիկոնյանին», Ղազար Փարպեցի, աշխ. թարգմ.՝ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Երևան, 1982, էջ 6-7.
  81. ↑ Garsoïan, 1997, էջեր 88-90
  82. ↑ Garsoïan, 1997, էջ 90
  83. ↑ «Հայ ռազմական արվեստի պատմությու». armenianhouse.org. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 8-ին.
  84. ↑ Հայ ժողովրդի պատմություն, Ժամկոչյան, Երևան, 1975
  85. 1 2 Adalian, Historical Dictionary of Armenia, p.177
  86. ↑ Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, p.92
  87. ↑ Faustus_of_Byzantium, History of the Armenians, Book V, Chapter 44
  88. ↑ Kurkjian, A History of Armenia, p.107
  89. 1 2 3 Topchyan, The Problem of the Greek Sources of Movses Xorenac’i’s History of Armenia, p.42
  90. ↑ Adalian, Historical Dictionary of Armenia, p.xxxiii
  91. ↑ Terian, Patriotism And Piety In Armenian Christianity: The Early Panegyrics On Saint Gregory, p.18
  92. 1 2 3 Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, p.80
  93. ↑ Hovannisian, Richard G. (1997). The Armenian people from ancient to modern times. Internet Archive. New York : St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-10169-5.
  94. ↑ «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, Կ․Պոլիս, 1914, Հատոր Ա, գլ․ 184․
  95. 1 2 3 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա_Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ 126․
  96. 1 2 3 4 «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, Կ․Պոլիս, 1914, Հատոր Ա, գլ․ 184․
  97. ↑ «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա_Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ 126․

Աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առընթեր գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Adontz, Nicholas (1970). Armenia in the Period of Justinian: The Political Conditions Based on the Naxarar System. Translated with partial revisions, a bibliographical note, and appendices by Nina G. Garsoïan. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation. OCLC 780057.
  • Garsoïan, Nina G. (1989). The Epic Histories Attributed to Pʻawstos Buzand (Buzandaran Patmutʻiwnkʻ). Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-674-25865-7.
  • Hewsen, Robert H. (1992). The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhac῾oyc῾): The Long and the Short Recensions. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ISBN 3-88226-485-3.
  • Toumanoff, Cyril (1963). Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press. OCLC 505712128.
  • Vacca, Alison (2021). «Bahl Šahastan in the land of the K'ušans: Medieval Armenian memories of Balkh as an Arsacid capital». Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 84: 19–45. doi:10.1017/S0041977X21000033. S2CID 233342114.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 107)։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Արշակունիներ&oldid=10729158» էջից