Տրդատ Գ

Տրդատ Գ
Մեծ Հայքի Արքա
Իշխանություն	287–330
Ծնվել է՝	250-ականներ
Մահացել է՝	մոտ 330
Նախորդ	Խոսրով Բ
Հաջորդող	Խոսրով Գ Կոտակ
Տոհմ	Արշակունիներ
Հայր	Խոսրով Բ
Երեխաներ	Անանուն Արշակունի, Խոսրով Գ, Սողոմե Արշակունի և Մահբանու Արշակունի
Քույր(եր)	Խոսրովիդուխտ
Հավատք	հեթանոսություն մինչև 301թ., 301թ.-ից քրիստոնեություն

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տրդատ Արշակունի (այլ կիրառումներ)

Տրդատ Գ Մեծ (250-ականներ^[1] - մոտ 330^[1]), Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 287 թվականից։ Հայոց թագավոր Խոսրով Բ Արշակունու (253-261) որդին։

Կենսագրություն

Տրդատ Գ-ն Խոսրով Բ-ի որդին է, ով թագավորության է եկել Դիոկղետիանոս կայսեր գահակալման 3-րդ տարում։ Խոսրով Բ-ին սպանում է Անակ Պարթևը։ Եվ քանի դեռ ջերմ շունչը նրա կրծքից չէր հեռացել, և չէր հասել վախճանը, Խոսրով Բ-ն հրաման տվեց ոչնչացնել նրանց՝ Անակի ազգատոհմին: Այնժամ սկսեցին սպանել ու կոտորել: Նաև տոհմի իգական մասը սրի քաշեցին: Միայն պարթևի որդիներից երկու փոքրիկ մանուկների փրկեցին։ Երեխաներից մեկը դայակների միջոցով փրկեց։ Որդիներից մեկին փախցրեցին Պարսից կողմերը, իսկ մյուսին՝ Հունաց: Խոսրով Բ Արշակունու սպանությունից հետո նրա որդուն՝ Տրդատին, դայակները փրկելու համար փախցնում են դեպի Հունաց կողմերը^[2]։

Տրդատ անվանումը պարթևական անվան հունարեն տարբերակն է, որը նշանակում է «ստեղծվել է Տիրի կողմից»^[3]։ Տրդատը Լիկիանես մի կոմսի մոտ ուսում և դաստիարակություն ստացավ^[4]։ Հռոմում նա մեծացել և կրթություն է ստացել՝ դառնալով լեզուների և ռազմական գործերի մասնագետ^[5]։

Տրդատը վերադառնալով Հայոց աշխարհ հանձնարարում է, որ Սմբատ ասպետը՝ Բագարատի հայրը, իրեն կին բերի Աշխադարի դստերը՝ Աշխեն կույսին, որ հասակով թագավորից պակաս չէր։ Տրդատ Գ-ն հրամայում է նրան գրել Արշակունի , ծիրանիներ հագցնել, փագ կապել, որպեսզի դառնա թագավորի կինը։ Նրանից ծնվեց Խոսրով որդին, ով հասակով իր ծնողներին համապատասխան չէր։ Խոսրովը պատմության էջերում հայտնի է ինչպես Խոսրով Կոտակ^[6]։

Տրդատ արքան քրիստոնեության հավատալուց հետո ամեն տեսակ առաքինություններով փայլում էր, փորձում էր մեծամեծ նախարարներին և ռամիկ մարդկանց բազմությանը Քրիստոսի հավատացյալ դարձնել, սակայն հայ ժողովուրդը գտնվեց խստասիրտ և ամբարտավան^[6]։ Այս ամենից դժգոհ Տրդատ Գ-ին թունավորեցին և կյանքից զրկեցին։ Տրդատին հուղարկավորում են Բարձր Հայք նահանգի Թորդան գավառում՝ Գրիգոր Լուսավորչի կողքին։

Տրդատի գահակալություն

287 թվականին Հռոմի կայսր Դիոկղետիանոսը Տրդատին ճանաչեց որպես Հայաստանի թագավոր և հռոմեացիների օգնությամբ նա վերադարձավ հայրենիք և բարձրացավ հայոց գահին^[7]։ Սակայն պարսիկների հետ բախումը, որում Տրդատը աջակցեց Հռոմին, դրանով չավարտվեց։ Պարսկաստանը չհրաժարվեց Հռոմի դաշնակից Մեծ Հայքի նկատմամբ վերահսկողությունը վերականգնելու իր ցանկությունից^[8]։ 296 թվականին պարսիկ շահանշահ Նարսեհը ներխուժեց Հայաստան, ապա՝ Հռոմեական կայսրության արևելյան նահանգներ։ Տրդատը ստիպված եղավ նահանջել^[9]։ 298թ․ Մծբինում կնքված 40-ամյա հաշտության պայմանագրով ճանաչեցին Մեծ Հայքի թագավորության անկախությունը և Տրդատ Մեծի արքայապատիվ իրավունքները^[10]։ Հռոմեացիները Հայաստանի թագավոր ճանաչեցին Տրդատին (298-330)։ Նա ռազմական դաշինք կնքեց հռոմեացիների հետ^[11]։ 299 թվականին Դիոկղետիանոսը հայկական պետությունը թողնում է քվազիանկախ և պրոտեկտորատի կարգավիճակով՝ պարսկական հարձակման դեպքում այն օգտագործելով որպես բուֆեր^[12]։

Տրդատ Գ և Շապուհ Բ

Տրդատ Գ-ի գահակալման շրջանում պարսից շահն էր Շապուհ Երկարակյացը, ամեն ինչ անում էր որպեսզի թուլացնի հայոց արքայի դիրքերը և ամեն ինչ անում էր այդ նպատակին հասնելու համար։ Այդ առթիվ Մովսես Խորենացին գրել է՝

Պարսից Շապուհ թագավորը հյուսիսային (ազգերին) թովեց և գրգռեց, որ արշավեն Հայաստան, ժամադիր լինելով, որ ինքն էլ մյուս կողմից կգա Արյաց զորքերով: Նրա խոսքերից հրապուրվելով՝ Սլկունյաց ցեղի Սղուկ նահապետը սպանեց իր փեսային, ծերացած Օտային, Ամատունյաց ցեղից, որ Խոսրովիդուխտի, Տրդատի քրոջ սնուցանողն էր:

Տրդատ թագավորը դիմեց Հայաստանի բոլոր նախարարություններին, ասելով. «Ով որ ինձ մոտ բերի Սլկունյաց ցեղի նահապետին, հավիտենական իշխանությամբ նրան կտամ Սլկունյաց ցեղի բոլոր գյուղերը, դաստակերտները և նրանց բոլոր իշխանությունը»: Այս բանը հանձն առավ Մամգունը: Հայոց զորքը հաղթանակ է տանում և Տրդատը նվիրում է իր խոստացածը Մամգունին^[13]։ Բայց Տրդատը թեպետ հաղթություն էր տարել, միայն թե իր զորքի կոտորվելու և շատ նախարարների` մենակ իր ուժերով Շապուհին չէր կարող դիմադրել, մինչև որ հասավ հռոմայեցիների զորքերի բազմությունը, որոնք` Ասորեստանի վրայով` հարձակվեցին, Շապուհին փախստական դարձրին և ավարեցին ամբողջ երկիրը: Այն ժամանակ Տրդատն էլ բոլոր իր ձեռքի տակ եղած զորքերով արշավեց Պարսից իշխանության հյուսիսային կողմերը` ասպատակությամբ^[13]:

Քրիստոնեության ընդունումը Տրդատ Գ-ի օրոք

4-րդ դարում, երբ Հունաց իշխանը` հալածում էր Աստուծո եկեղեցին, Տրդատը իմացավ , որ Գրիգորը հաղորդակից է քրիստոնեական պաշտամունքին, սկսեց պատուհասել և տեսակ-տեսակ արհավիրքներ պատճառել նրան: Շատ անգամ բանտերով, կալանավորմամբ ու տանջանքներով նեղում էր, որպեսզի թողնի Քրիստոսի երկրպագությունը և ենթարկվի սնոտի աստվածներին պիղծ պաշտամունքին^[2]։

Մի օր, երբ Եկեղյաց գավառի Երիզա գյուղում Տրդատ Գ-ն եկավ մտավ վրանը, ընթրիքի բազմեց, հրաման տվեց Գրիգորին, որ պսակներ ու ծառերի թավ ճյուղեր` նվիրաբերի Անահիտի արձանի բագինին: Սակայն նա հանձն չառավ աստվածների երկրպագության պաշտամունքը կատարել։ (Այն ժամանակ թագավորն սկսեց խոսել Գրիգորի հետ ու ասաց. «Մի օտարական ու անծանոթ մարդ էիր, եկար մեզ միացար՝ և ինչպե՞ս ես համարձակվում պաշտել այն Աստծուն, որին ես չեմ պաշտում»։ Եվ հրամայեց այդ օրը նրան հսկողության տակ առնել: Մյուս օրը առավոտյան թագավորը հրաման տվեց, և Գրիգորին բերեցին իր առջև։ Թագավորն սկսեց խոսել Գրիգորի հետ և ասաց. «Այսքան տարի ես քեզ ճանաչել եմ, և դու քո ամբողջ էությամբ հավատարմորեն ծառայել ես ինձ, և ես գոհ էի քո աշխատանքից ու մտադիր էի վարձատրել քեզ: Ինչո՞ւ չես կատարում իմ կամքը»: Պատասխան տվեց Գրիգորը և ասաց. «Աստված հրամայել է, որ «ծառաները հնազանդ լինեն մարմնավոր տերերին»^[14]։ Այս ժամանակ արքան ասաց. «Իմացած եղիր, ի չիք դարձրիր այն վաստակը, որ ինձ մոտ ես վաստակել, և որին ես վկա եմ: Արդ՝ այն կյանքի փոխարեն, որ դու պետք է վայելեիր, բազմաթիվ նեղություններ եմ տալու քեզ, պատվի փոխարեն՝ անարգանք, փոխանակ բարձ տալու և առաջ տանելու՝ բանտ ու կապանք և մահ կտամ^[2]։»

Այս անհնազանդության պատճառով Տրդատ Գ-ն հրամայեց, որ Գրիգորին փակեն Խոր Վիրապում և այնտեղ նա մնաց 13 տարի։ Տարիներ անց, երբ Հունաց կողմերից Դիոկղետիանոս կայսեր հետապնդումների պատճառով փախուստի էին դիմել Հռիփսիմյան կույսերը, հայտնվեցին Հայոց աշխարհում, Տրդատ Գ-ն սիրահարվելով Հռիփսիմեին , մերժում ստացավ և սրի քաշեց բոլոր կույսերին։ Այս հանցագործությունից հետո Տրդատը, աստվածային նախախնամությամբ, զրկվեց մտքից և սկսեց անմարդկային շարժվել՝ սողալով չորեքթաթերի վրա՝ ինչպես վայրի կենդանի։ Նա տառապում էր լիկանտրոպիայով (հոգեկան խանգարում, որի դեպքում տառապողն իրեն մարդագայլ է պատկերացնում)՝ իր ամենածանր ձևով^[15]։ Կամ ինչպես նշում է Ագաթանգեղոսը՝ կույսերի նահատակությունից հետո Տրդատը դիվահար եղած (խոզացած) ընկնում է անտառները և եղեգնուտները^[2]։ Տրդատի բուժման և դարձի գալու պատմությունը նույնպես նմանություններ ունի Դանիել մարգարեի պատմության հետ։ Թագավորի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, Տրդատին պատմեց, որ տեսիլք է տեսել. փայլուն դեմքով մի մարդ նրան հայտարարեց, որ քրիստոնյաների հալածանքները պետք է դադարեցվեն այսուհետ և ընդմիշտ։ Արքայադուստրը համոզված էր, որ եթե Գրիգորին դուրս հանեն փոսից, նա կկարողանա բուժել թագավորին իր դժբախտ հիվանդությունից։ Տրդատը լսեց քրոջ խորհուրդը և ազատեց Գրիգորին բանտից: Գրիգորը վերականգնեց թագավորի առողջությունն ու բանականությունը, մկրտեց նրան և նրա ամբողջ արքունիքին^[15]:

Գրականություն

Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Սովետական գրող հրատ․, Երևան, 1977:
Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն Ե դար, Հայաստան հրատ․, Երևան, 1997:
Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1981:
Հ․ Սիմոնյան, Հայոց պատմություն, Երևան, 2012:
Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Հայ ժողովրդի պատմություն, Երևան, 1975:
Բարնս, Թիմոթի Դեյվիդ,Կոստանդին եւ Եվսեբիոս, Harvard University Press, 1981:
Дэвид Лэнг, Армяне - народ-созидатель, Москва, 2007:

Ծանոթագրություններ

1 2 3 4 Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1986. — հատոր 12. — էջ 94.
1 2 3 4 Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Սովետական գրող հրտ․, Երևան, 1977, էջ 40։
↑ Schmitt 2005; Russell 1987, էջ 386։
↑ Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Սովետական գրող հրտ․, Երևան, 1977, էջ 6։
↑ (арм.) Grigoryan, V. «Տրդատ Գ Մեծ» (Tiridates III the Great). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. xii. Yerevan, Armenian SSR, 1987, p. 94.
1 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն Ե դար, Հայաստան հրտ․, Երևան, 1997, էջ 227։
↑ История Древнего мира. том 3. Упадок древних обществ. Лекция 9: Закавказье и сопредельные страны между Ираном и Римом. Христианизация Закавказья Архивная копия от 13 мая 2012 на Wayback Machine:
↑ Garsoian N. Armeno-Iranian relations in the pre-Islamic period // Encyclopaedia Iranica. Дата обращения: 30 декабря 2011. Архивировано 8 декабря 2010 года.
↑ Bruno W. Häuptli. Trdat III // Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon. Дата обращения: 30 декабря 2011. Архивировано 30 августа 2011 года.
↑ Հ․ Սիմոնյան, Հայոց պատմություն, Երևան, 2012, 64 էջ։
↑ Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Հայ ժողովրդի պատմություն, Երևան, 1975, էջ 224։
↑ Բարնս, Թիմոթի Դեյվիդ,Կոստանդին եւ Եվսեբիոս, Harvard University Press, 1981, էջ 18։
1 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1981, էջ 233։
↑ Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Երևան, 1983, էջ 39։
1 2 Дэвид Лэнг, Армяне - народ-созидатель, Москва, 2007, с. 185.

Տրդատ Գ Արշակունյաց հարստություն Ծնվել է՝ 250 կամ 255 Մահացել է՝ 330
Նախորդող՝ Խոսրով Բ 272 - 287	Տրդատ Գ 287-330	Հաջորդող: Խոսրով Կոտակ 330 - 338

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 12, էջ 94)։

[_a159e25ca28a9c8c-1] 1 2 3 4 Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1986. — հատոր 12. — էջ 94.

[:2-2] 1 2 3 4 Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Սովետական գրող հրտ․, Երևան, 1977, էջ 40։

[3] Schmitt 2005; Russell 1987, էջ 386։

[4] Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Սովետական գրող հրտ․, Երևան, 1977, էջ 6։

[5] (арм.) Grigoryan, V. «Տրդատ Գ Մեծ» (Tiridates III the Great). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. xii. Yerevan, Armenian SSR, 1987, p. 94.

[:3-6] 1 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն Ե դար, Հայաստան հրտ․, Երևան, 1997, էջ 227։

[7] История Древнего мира. том 3. Упадок древних обществ. Лекция 9: Закавказье и сопредельные страны между Ираном и Римом. Христианизация Закавказья Архивная копия от 13 мая 2012 на Wayback Machine:

[8] Garsoian N. Armeno-Iranian relations in the pre-Islamic period // Encyclopaedia Iranica. Дата обращения: 30 декабря 2011. Архивировано 8 декабря 2010 года.

[9] Bruno W. Häuptli. Trdat III // Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon. Дата обращения: 30 декабря 2011. Архивировано 30 августа 2011 года.

[10] Հ․ Սիմոնյան, Հայոց պատմություն, Երևան, 2012, 64 էջ։

[11] Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Հայ ժողովրդի պատմություն, Երևան, 1975, էջ 224։

[12] Բարնս, Թիմոթի Դեյվիդ,Կոստանդին եւ Եվսեբիոս, Harvard University Press, 1981, էջ 18։

[:0-13] 1 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1981, էջ 233։

[14] Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Երևան, 1983, էջ 39։

[:1-15] 1 2 Дэвид Лэнг, Армяне - народ-созидатель, Москва, 2007, с. 185.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]