Գառնիի հեթանոսական տաճար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Գառնի (այլ կիրառումներ)
Հեթանոսական տաճար
Գառնու հեթանոսական տաճար
Garni Temple 02.JPG
Գառնու հեթանոսական տաճարը 2014 թվականին
Երկիր Հայաստան
Տեղագրություն Կոտայքի մարզ
Գառնի գյուղ
Շինության տեսակ հեթանոսական տաճար
Շինարար անհայտ
Հիմնադիր Տրդատ Ա
Կարգավիճակ Բնության հատուկ պահպանվող տարածք
Վիճակ Վերականգնվել է 1966-1976 թվականներին
40°6′43″ հս․ լ. 44°43′44″ ավ. ե. / 40.11194° հս․. լ. 44.72889° ավ. ե. / 40.11194; 44.72889
Գառնու հեթանոսական տաճարը Վիքիպահեստում

Գառնու հեթանոսական տաճար, հին հայ հեթանոսական տաճար Կոտայքի մարզի համանուն գյուղում, Ազատ գետի աջ ափին։ Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձան է[1]։

Առաջին անգամ հիշատակում է Տակիտոսը՝ «Gornea» ձևով։ Ամրոցը կառուցվել է հավանաբար մ.թ.ա. 2-րդ դարում։

Ելնելով ավանդություններից՝ Մովսես Խորենացին Գառնու հիմնադրումը վերագրում է Հայկ նահապետի ծոռ Գեղամին, որի թոռան՝ Գառնիկի անունով էլ, իբրև, կոչվել է Գառնի։

Aquote1.png ․․․ շինում է մի դաստակերտ և անունը դնում է Գեղամի, որ հետո նրա թոռան՝ Գառնիկի անունով կոչվեց Գառնի:
- Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն[2]
Aquote2.png


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

AM 25 dram Ag 1994 Garni b.png
Գառնու տաճարին նվիրված ՀՀ հուշադրամի դարձերեսը, 1994

Միջնադարյան մեր մատենագիտության մեջ Մովսես Խորենացու առաջ քաշած ավանդությունը ճանաչվել է ճշմարիտ-իրական։ 14-րդ դարի մի ձեռագրի մեջ էլ դաստակերտ–ամրոցի հիմնադրման տարի է համարվում մ.թ.ա. 2166 թվականը։

Գառնու դերը մեծ է հատկապես հելլենիստական շրջանի (մ. թ. ա. 3-1-ին դարեր) և նրան հաջորդած դարերի հայկական մշակույթի էական գծերը վեր հանելու տեսանկյունից։ Այս շրջանի քաղաքների կառուցապատման, ճարտարապետական ու կենցաղային արժեքների մասին հիացմունքի խոսքեր են թողել Ստրաբոնը, Պլուտարքոսը, Ապպիանոսը։ Նրանց վկայություններից ակնհայտ է, որ հայերը, փոխառնելով Արևելքի և Արևմուտքի քաղաքակրթության լավագույն դրսևորումները, հատկապես քաղաքաշինական նվաճումները, իրենց երկրում ստեղծել են քաղաքների ու քաղաքային կյանքի մի նոր տիպ, որն օրինակ պետք է ծառայեր հարևանների համար։ Խոսելով հայկական մշակույթի մասին՝ Նիկողայոս Մառը գրում է, որ հայ ժողովուրդը «գեղարվեստի ազնվացնող նմուշներ է տալիս իրենց բռնակալների, ամեն ազգի մատչելի ճարտարապետական գծերի ներդաշնակ երաժշտությամբ»։

Aquote1.png Հին Հայաստանի ճարտարապետական առանձին հուշարձանների մնացորդները, հայրենի և օտարերկրյա մատենագիտական տեղեկություններն աներկբայորեն ցույց են տալիս նախաքրիստոնեական Հայաստանում զարգացման նշանակալից աստիճանի հասած ճարտարապետական մշակույթի գոյությունը[3]: Aquote2.png

Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո, նոր կրոնի քարոզիչները զորքերի միջոցով ամենամոլի կրքոտությամբ ոչնչացրին երկրի նախաքրիստոնեական շրջանում ստեղծված հեթանոսական պաշտամունքի գրեթե բոլոր հուշարձանները[4]։ Միայն առանձին տեղերում որոշ մեհյաններ հարմարեցվել են նոր կրոնի պահանջներին և վերածվել քրիստոնեական պաշտամունքի տաճարներ կամ ծառայել աշխարհիկ նպատակների։ Նման հազվագյուտ երևույթ է Գառնու տաճարը։

Արդեն պարզված է, որ ամրոցի այժմ կիսավեր պարիսպները կառուցվել են մ. թ. ա. 3–2-րդ դարերում։ Մ. թ. 1-ին դարի կեսերին այն ավերել են հռոմեական զորքերը։ 1-ին դարի 70-ական թվականներին Գառնին վերականգնել է Տրդատ Ա թագավորը։ Իր թողած հունարեն արձանագրությունում այն անվանում է «անառիկ ամրոց», իսկ Փավստոս Բուզանդը՝ «արքունի ամուր ամրոց»[5]։ Արտաշեսյան և Արշակունյաց թագավորների օրոք Գառնին եղել է նշանավոր ամրոց, զորակայան և ամառանոց, իսկ 4-րդ դարում՝ եպիսկոպոսանիստ բնակավայր։ Ամրոցն ավերվել է արաբական նվաճումների ժամանակ, իսկ վերականգնվել է 10-րդ դարի սկզբին՝ Աշոտ Բ Բագրատունու օրոք։

Գառնու ամրոցն ավելի քան կես հազարամյակ եղել է հայ արքաների ամառային նստավայրը։

Կառուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրդատ Ա-ն մ. թ. 65 թվականին մեկնում է Հռոմ կայսր Ներոնի մոտ՝ թագադրվելու։ Մինչ այդ Հայաստանում Հռոմի ազդեցությունը վերականգնելու նպատակով պատերազմ սկսվեց (54-63 թվականներ) Պարթևաստանի դեմ, որն ավարտվեց հայ-պարթևական ուժերի հաղթանակով։ Հռենադայի պայմանագրով (64 թվական) որոշվեց, որ հայոց արքա Տրդատ Ա-ն իր թագը ստանալու է Ներոնից։

Հռոմեական զորքերը 59 թվականին գրավել, ավերել ու հրկիզել են Հայաստանի մայրաքաղաք Արտաշատը։ Ներոնի ցուցումով Կորբուլոնը Տրդատ Ա-ի հետ 64 թվականին ստորագրել է Հռենադայի հաշտության պայմանագիրը, ճանաչել Մեծ Հայքի անկախությունը, իսկ Տրդատին՝ Հայաստանի թագավոր, պայմանով, որ նա մեկնի Հռոմ և թագադրվի Ներոնի ձեռքով։ 65 թվականին Տրդատ Ա-ն իր ընտանիքով՝ կնոջ ու երեխաների, եղբորորդիների, ինչպես և 3 հազար հայ ու պարթև հեծելազորի, շքախմբի և հռոմեական մի հատուկ զորամասի ուղեկցությամբ ցամաքային ճանապարհով ուղևորվում է Հռոմ։ Նրանց ամենուր հանդիսավոր ու փառահեղ ընդունելություն են ցույց տալիս։ Ուղևորության ամբողջ ծախսը (օրական մոտ 200 000 դինար-դրաքմե, այսինքն՝ մոտ 160 000 ոսկի ռուբլի) վճարում էր Հռոմեական կայսրությունը։

Ներոն կայսրը Տրդատին ընդունում է սիրալիր։ Ներապոլիս և Հռոմ քաղաքներում նրա պատվին կազմակերպվել են շքեղ հանդեսներ ու մրցախաղեր։ Տրդատ Ա-ն Ներոնը թագադրել է Հռոմի ֆորումում՝ բազմության և զորքի ներկայությամբ։ Այդ իրադարձությունը նկարագրում է Դիոն Կասիոսը. այդ օրը Տրդատը, բռնադատելով իր հպարտությունը, պատեհության և անհրաժեշտության առաջ դարձավ ծառայամիտ, առանց ուշադրություն դարձնելու, թե ստորացուցիչ ինչ խոսքեր էր բարբառելու իր ստանալիք պարգևի հույսով։ Նա խոսեց այսպես.

Aquote1.png Ես, ո՛վ վեհապետ, Արսակեսի հետնորդն եմ, Վոլոգեսոս և Պակորոս թագավորների եղբայրը, իսկ քո ծառան: Ու եկել եմ ես դեպի քեզ, իմ աստծուն, երկրպագելու քեզ, ինչպես Միթրային, և թող ինձ համար կատարվի այն, ինչ դու ինքդ կամենաս. քանզի դու ես իմ վիճակը և իմ բախտը[6]: Aquote2.png


Իսկ Ներոնը նրան պատասխանեց.

Aquote1.png Եվ դու լավ արեցիր անձամբ գալով այստեղ, որպեսզի քո ներկայությամբ իմ ներկայությունը վայելես. և այն ամենը, ինչ ոչ քո հայրը քեզ ժառանգություն թողեց, ոչ ևս քո եղբայրները քեզ տալուց հետո պահպանեցին, ես բոլորը քեզ պարգևում եմ և դարձնում Հայաստանի թագավոր, որպեսզի թե՛ դու և թե՛ նրանք հասկանաք, թե ես կարող եմ թագավորություններ և՛ վերցնել, և՛ պարգևել:[7] Aquote2.png

Կորբուլոնի ավերած Արտաշատը վերաշինելու համար Ներոնը Տրդատին նվիրում է 50 միլիոն դինար-դրաքմե, այսինքն՝ մոտ 40 միլիոն ոսկի ռուբլի, ինչպես նաև Արտաշատը վերականգնելու համար՝ հռոմեացի բազմաթիվ արհեստավորներ։ Տրդատն ուներ շինարարական աշխատանքների ընդարձակ ծրագիր։ Նա չի բավարարվում Ներոնի տված արհեստավորներով և «… մեծ դրամ խոստանալով, ձգտում է իր հետ Հայաստան տանել այլ վարպետներ և արհեստավորներ, բայց Կորբուլոնը արգելք է հանդիսանում, թույլ տալով թագավորին տանել միայն նրանց, որոնց տվել էր կայսրը»[7]։ Տրդատ Ա-ն 66 թվականին իր ուղեկիցներով վերադարձել է Հայաստան և, օգտվելով խաղաղ ու բարենպաստ պայմաններից, զբաղվել շինարարական աշխատանքներով՝ վերաշինել է ավերված Արտաշատը՝ «Հայոց Կարթագենը» և այլ բնակավայրեր։ Նա վերակառուցում է նաև Գառնու բերդը և նրա ներսում կառուցում նոր շենքեր, այդ թվում՝ Գառնու տաճարը։

Պաշտամունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ տաճարը նվիրված է եղել արևի աստված Արեգ-Միհրին[8]։ Հայ արքաները, մասնավորապես Տրդատը, իրենց աստված-հովանավորն էին համարում Միթրային, և բնական է թվում այն ենթադրությունը, որ հզոր Հռոմի դեմ հաղթանակից ու նրա իսկ կողմից թագադրվելուց հետո, վերադառնալով հայրենիք, իր գահանիստ վայրում կկառուցի Գառնին, տաճար՝ նվիրված հենց իր հովանավոր-աստված Միհրին[9]։ Միհրը, իբրև լույսի, ճշմարտության խորհրդանիշ, հաճախակի պատկերվել է ցուլի (խավարի) դեմ մենամարտելիս։

Ա. Կ. Տրևերը գրում է․

Aquote1.png ․․․ Գառնու հեթանոսական տաճարը նվիրված է եղել Արևի աստծու պաշտամունքին, հնարավոր է, որ այդ աստվածությունը ժողովրդի մեջ դեռևս կրում էր Արեգ անունը, իսկ Արշակունիների թագավորական առօրյա կենցաղում կոչվում էր Միհր, այսինքն՝ Միթրա[10]: Aquote2.png


Բարենորոգումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

7-րդ դարի Սուրբ Սիոն եկեղեցու փլատակները։

4-րդ դարի առաջին տարիներին տաճարի ներսում և դրսում կատարվել են բարենորոգման աշխատանքներ. այն վերափոխվում էր իբրև «տուն հովանոց»։ Վերացվել են դրսի զոհասեղանները, ներսի կուռքը, ծածկվել է երդիկի բացվածքը, վերացվել երդիկից թափվող ջրերի հեռացման համար հատակի վրա ստեղծված քարակերտ հարմարանքը, և այդ մասը սալահատակվել, վերափոխվել է տաճարի մուտքը՝ այն հարմարացնելով բնակության համար[11]։

Գառնու պեղումների ընթացքում հայտնաբերված որոշ բեկորների ուսումնասիրությունը Մառին բերեցին այն եզրակացության, որ քրիստոնեական կրոնի ընդունումից հետո հեթանոսական տաճարը վերակառուցվել է և նրա ցելլայի մեջ ստեղծվել է եկեղեցի։ Այդ տեսակետին են Խաչատուր Դադայանը, Յա. Սմիռնովը, Կ. Վ. Տրևերը։ Դրան համակարծիք չէ Ալեքսանդր Սահինյանը[12]։ Ըստ նրա՝ եկեղեցին եղել է, բայց այն կառուցված է եղել անտիկ տաճարի արևմտյան կողմում։ Այդ քառաբսիդ եկեղեցին կառուցվել է 7-րդ դարում, որի ավերակները ցարդ նույն տեղում են[13]։

Երկրաշարժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարի փլատակները 20-րդ դարի սկզբին (հրատարակված 1918 թվականին)[14]։

1679 թվականին Գառնու տաճարը խոնարհվեց ուժեղ երկրաշարժի հետևանքով։ Կործանված տաճարի մասերը, նրբաքանդակ սյուների կտորները և պատերի քարերը, խոյակներն ընկած էին տաճարի շուրջը. դա հնարավոր դարձրեց տաճարի վերակազմությունն իր նախնական տեսքով։ Մինչ այդ, հարկ է հիշատակել այն փաստը, որ տաճարի վերականգնման հարցը բարձրացվել է դեռևս 1880-ական թվականներին, երբ հնագետ կոմս Ա. Ա. Ուվարովի առաջարկությամբ նախատեսվում էր տաճարի քարերը տեղափոխել Թիֆլիս և վերականգնել այնտեղ։ Քարերի տեղափոխումը հանձնարարված էր Երևանի նահանգապետին, որը, բարեբախտաբար, չկատարեց այդ հանձնարարականը՝ հիմնավորելով տեխնիկական անհնարինությամբ[15]։

Գառնու տաճարի հետազոտությամբ զբաղվել են Նիկողայոս Բունիաթյանը[16], Բաբկեն Առաքելյանը[17], Ն. Տոկարսկին և այլ հեղինակներ[18]։

Ուսումնասիրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայց մինչ այդ՝ 1909-1911 թվականներին, Նիկողայոս Մառի արշավախումբն առաջինն է պեղել ու բացել Գառնու հեթանոսական տաճարի, այնուհետև ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի 1948 թվականից գործող արշավախումբը (ղեկ. Բաբկեն Առաքելյան)՝ ամրոցի ճարտարապետական ամբողջ համալիրի (ամրաշինական ու քաղաքաշինական կառույցների) մնացորդները։ 1930-ականներին Նիկողայոս Բունիաթյանը փորձել է վերականգնել տաճարը։

1949 թվականին ԳԱ հնագիտական արշավախումբը ձեռնարկեց Գառնու կանոնավոր պեղումները Բաբկեն Առաքելյանի ղեկավարությամբ։ Հենց այդ արշավախմբի հետ էլ Գառնու ճարտարապետական կառույցի իր ուսումնասիրությունը սկսեց Ալեքսանդր Սահինյանը։

Գառնի տաճարի վերականգնման նախագիծը կառավարությունը հաստատեց 1968 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։ 1969 թվականի հունվարին սկսվեցին վերականգնման աշխատանքները։ Այստեղ ևս աշխատանքները ղեկավարում էր Ալեքսանդր Սահինյանը։ Վերականգնումն ավարտվեց 1975 թվականին՝ տաճարի կառուցումից ուղիղ 19 դար և կործանումից շուրջ երեք դար անց։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գառնու տաճարի քիվից հատված
Տաճարի հատակագիծը

Տաճարը հելլենիստական շրջանի ճարտարապետությանը բնորոշ պերիպտեր տիպի կառույց է (պերիպտեր՝ չորս կողմից սյունաշարերով եզերված աղոթասրահ)։ Կանգնած է բարձր պատվանդանի վրա, որի գլխավոր մուտքի առաջ ունի ինն աստիճանից բաղկացած քարե սանդուղք։ Եռանկյուն ճակտոնը (հյուսիսային ճակատ) եզերված է ատամնաշարի և բուսական ու երկրաչափական քանդակների հարուստ համադրությամբ։ Երկթեք տանիքը ծածկված է բազալտե սալիկներով՝ միացված արճճով ամրացված գամերով։ Վիմագրական, մատենագիտական ու հնագիտական նյութերի համատեղումով արդեն պարզված է, որ տաճարը կառուցել է Տրդատ Ա թագավորն իր թագավորության 11-րդ տարում, այսինքն՝ մ. թ. 77 թվականին։

Մասնագետների մեծագույն մասը տաճարը համարում է «հռոմեական», «հունահռոմեական» հուշարձան կամ նրա ճարտարապետությունը կապում հելլենիստական ընդհանուր արվեստի հետ՝ գրեթե միշտ ընդգծելով (ավելի կամ պակաս չափով) հուշարձանի ճարտարապետական-կառուցողական արվեստում դրսևորվող տեսակի առանձնահատկությունները[19]։

Մի մասը հուշարձանը դիտում է իբրև հայկական-հելլենիստական կառուցվածք, իսկ որոշ հեղինակներ, ճիշտ հակառակը, այն համարում են միանգամայն «պատահական», «օտար մարմին» հայկական հողի վրա։ Մառը, խոսելով հայ մշակույթի, մասնավորապես ճարտարապետության մասին, դրանք չի համարում օտար երկրներից բերած բույս, այլ նշում է, որ դրանք միշտ եղել են իրենց «ինքնուրույն դրոշակակիրը»[20]։ Հայկական ճարտարապետության մեջ նա տեսնում էր երկու ուղղություն՝ առաջինը տեղական, երկրորդը՝ կազմավորված հունահռոմեական ճարտարապետության ազդեցության ներքո[21]։ Մառը գրում է.

Aquote1.png … այլ ժողովուրդներից կրած ազդեցություններն էլ այնպես է յուրացրել, որ այդ ստացածի վրա դրոշմել է իր սեփական ազգային կնիքը[22]: Aquote2.png


Ալեքսանդր Սահինյանն այն կարծիքին է, որ Գառնու տաճարը հունահռոմեական, ընդհանուր հելլենիստական ու տեղում գոյություն ունեցող ճարտարապետական-կառուցողական արվեստի յուրահատուկ մի սինթեզ է, որ այն հայկական-հելլենիստական մշակույթի հուշարձան է[23]։

Շինություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գառնու հեթանոսական տաճարը երեկոյան, 2014 թվական։
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գառնու ամրոց

Գառնու ամրոցն Արարատյան դաշտավայրի հյուսիսարևելյան մատույցների պաշտպանական համակարգի հենակետն էր։ Անտիկ շրջանում հրվանդանի եռանկյան գագաթը կազմող բնական անանցանելի ժայռի շարունակության վրա ստեղծվել է ժամանակի համար անառիկ ամրաշինական հզոր կառուցվածք։ Ամրոցի եռանկյունաձև տարածքը, հարավից, հարավ- արևմուտքից, մասամբ արևելքից երիզված լինելով մինչև 300 մ բարձրություն ունեցող ժայռերով, հյուսիսից, հյուսիս-արևմուտքից և արևելքից շրջապատված է 14 աշտարակների հաջորդականությամբ ստեղծված պարսպապատով, որի ամբողջ պարագիծը (աշտարակների հետ) 314, 28 մ է։

Ամրոցի պաշտպանական համակարգի արևելյան հատվածներում, որտեղ տեղանքի պատճառով հակառակորդը դժվարությամբ կարող էր մոտենալ պարսպապատին, մոտենալու դեպքում էլ հակառակորդի հարձակումը հնարավոր էր ավելի նվազ ուժերով հետ մղել, կառուցված են ավելի քիչ թվով աշտարակներ, այսինքն՝ միմյանցից ունեն մեծ՝ 25–32 մ հեռավորություն։ Իսկ ամրոցի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան մասում, որտեղ թշնամին կարող էր համեմատաբար անարգել մոտենալ պարսպապատին, հետևաբար պետք էր, որ ավելի մեծ ուժեր կենտրոնացվեին նրա դեմ, կառուցված են մեծ թվով աշտարակներ, այսինքն՝ միմյանց ավելի մոտ են՝ 10–13,5 մ հեռավորության վրա։ Իբրև ռազմապաշտպանական հատուկ միջոցառում, մուտքից դեպի արևմուտք, չորրորդ և հինգերորդ աշտարակները մյուսների համեմատությամբ կառուցված են ավելի ներս՝ ստեղծելով արհեստական աղեղ, որի մեջ ներքաշված հակառակորդի ուժերը, ընկնելով աննպաստ պայմանների մեջ, պետք է դառնային ավելի հեշտ խոցելի։

Պարսպապատն ունի ավելի քան երկու մետր հաստություն։ Անդրադառնալով ժամանակի պաշտպանական կառուցվածքների պարիսպներին՝ Վիտրուվիոսը գրում է.

Aquote1.png Ըստ իս, պատի … հաստությունը պետք է անել այնպիսին, որպեսզի նրա վրայով միմյանց հանդիման գնացող երկու զինվորներ կարողանային իրար մոտով անարգել անցնել: Aquote2.png
Ռոբերտ Կեր Փոթերի նկար, Գառնու կիրճ (հրատարակվել է 1821 թվականին)[24]։ Տաճարի փլատակները կարելի է տեսնել պատկերի ձախ մասում[25]։

Պարսպապատերը կազմված են կապտավուն որձաքարի մեծազանգված (3–5 տոննա) սրբատաշ քարից, չոր, առանց շաղախի, որոնք հորիզոնական ուղղությամբ իրար են միացված, երկաթե գամերով, և սրանք էլ քարի փոսերում ամրացված են արճճով։ Վերևի և ներքևի շարքերի միջև մետաղական կապեր չկան։ Պարսպապատից պահպանված մասերը տեղ-տեղ 6–8 մ բարձրություն ունեն։ Իրականում դրանք ունեցել են 12–15 մ, իսկ առանձին տեղերում՝ մինչև 25 մ բարձրություն։ Կիկլոպյան այդ կառույցի անխտիր բոլոր քարերի ծանրության կենտրոնում փորված են 8 x 10 սմ մակերեսով և 10–12 սմ խորությամբ հատուկ խոռոչներ, որոնց հատակի երկարությունը խոռոչի բացվածքի վերին եզրի երկարության համեմատությամբ շատ ավելի մեծ է։

Դեպի ներքև լայնացող փոսի մեջ ագուցվում էր մետաղական երկճյուղանի սեպ, որի ճյուղերի արանքում տեղադրվող հարմարանքի միջոցով սեպի ճյուղերը ներքևի մասում հեռանում են իրարից և ուժեղ հպվում փոսի շեղ կտրվածքի պատերին։ Սեպի ամրացումից հետո նրա վերին մասում եղած օղակի մեջ ամրացվում էր ճոպան, և ճախարակի միջոցով քարը բարձրացվում ու տեղադրվում էր համապատասխան տեղում։ Այդ եղանակը անտիկ կառուցողական արվեստին հայտնի էր շատ վաղուց՝ դեռևս հունական ճարտարապետության հնագույն շրջանից[26]։

Աշտարակները կառուցված են եղել երկու եղանակով. պաշտպանական տեսակետից առավել կարևոր հատվածում՝ մուտքի մոտ, ամբողջ մակերեսը շարված է համատարած խոշոր քարերով, իսկ մյուս աշտարակների արտաքին պարագծով կառուցված են 1,15–1,50 մ հաստությամբ քարե շրջանակներ, և դրանց մեջ լցված է բուտաբետուն՝ կազմված կրից, ավազից, ճեղքված որձաքարից և գետաքարից։ Գառնու բերդը, իր հզոր պաշտպանական համակարգով, անառիկ ու անմատչելի է եղել ժամանակի տեխնիկայի համար։

Պալատական շենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պալատական համալիրը բաղկացած է եղել մի քանի շենքից։ Պեղումների հետևանքով առայժմ բացվել են պալատական շենքի 40 x 15 մ տարածություն ընդգրկող նկուղային հարկի և հիմքերի մնացորդները։

Սենյակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկուղային հարկի հարավարևելյան կեսում 20 x 12,5 մ մակերեսով կամարակապ դահլիճն է, իսկ մյուս կեսում տնտեսական նպատակների համար ծառայող բազմաթիվ սենյակներն են։ Դրանց վրա վերնահարկի սենյակներն են և արքայական ընդունելության սրահները։ Այս շինությունները ժամանակին երևի թե ոչնչով չէին զիջել տաճարին, քանի որ կառուցման նախաձեռնող Տրդատ Գ թագավորը, ինչպես Մովսես Խորենացին է տեղեկացնում, դրանք զարդարել է տվել «մահարձանոք, սքանչելի դրօշմուածովք, բարձր քանդակաւ …» (գիրք Բ, գլուխ 2)։

Բաղնիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղնիքի հատակի կառուցվածք։

Ամրոցի այդ հատվածում է գտնվում արքունական բաղնիքը՝ անտիկ տաճարից մոտ 50 մ դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ բաղկացած միևնույն ուղղությամբ, միմյանց հաջորդող չորս սենյակից։ Առաջին սենյակը, իր դիրքի և ներքին առավել հարուստ ձևավորման շնորհիվ (խճանկարով հատակ, կորագիծ խորշի մեջ ստեղծված ջրավազան և այլն), եղել է բաղնիքի նախասրահ-հանդերձարանը։

Երկրորդ և երրորդ սենյակները, ունենալով հատակագծային միևնույն ձևը և չափերը, եղել են լոգարաններ, երկրորդը՝ սառը ջրի համար, երրորդը՝ գոլ։ Չորրորդ սենյակի մեծ մասը, որ անմիջապես հաջորդում է սառը և գոլ լողասենյակներին և ունի դրանց ձևն ու չափերը, եղել է տաք ջրի լողասենյակը և ջրի տաքացման մասը։

Հյուսիսարևմտյան հատվածում գտնվել է ջրամբարը, հարավարևմտյան մասի հատակի տակ՝ կրակարանը՝ ջուր տաքացնելու համար։ Ջուրը մատակարարվել է թրծված կավե խողովակներով, իսկ բաղնիքն առհասարակ ջեռուցվել է հիպոկաուստի (հատակից տաքացվելու) եղանակով։ Ուշագրավ է բաղնիքի լողասենյակների՝ երկրի կողմերի նկատմամբ ունեցած կողմնորոշումը։ Տաճարից ընդամենը 50 մ հեռավորության վրա կառուցված բաղնիքի շենքը, որը տաճարի հետ դառնում է դրանց միջև ստացված հրապարակը ձևավորող հիմնական շենքերից մեկը, ոչ թե ճակատներով զուգահեռ է տաճարի պատերին, այլ դրված է կարծես միանգամայն պատահական ձևով՝ թեք։

Բոլոր լոգարաններն իրենց գլխավոր ճակատներով ուղղված են դեպի հարավ-արևելք, իսկ տաք ջրով լողարանը, գլխավոր ճակատով ուղղված լինելով դեպի հարավ-արևելք, իր ամբողջ տարածական ծավալային հորինվածքով գտնվում է բաղնիքի ողջ կառուցվածքի հարավարևմտյան հատվածում։ Ալեքսանդր Սահինյանը եզրակացնում է․

Aquote1.png Սենյակների նման դասավորությունը, ինչպես երևում է, եղել է միանգամայն պատճառաբանված: Շենքը տեղադրված է ամրոցի տարածքի ամենատաք հատվածում և ունի բաղնիքների շենքերին բնորոշ կողմնորոշում, այսինքն՝ այնպիսին, որպեսզի օգտագործվի նաև արևի ջերմությունը[27]: Aquote2.png


Բաղնիքի հատակի խճանկար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանդերձարանի խճանկարից հատված

Գիտական-գեղարվեստական մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հանդերձարանի խճանկարը։ Այն ամբողջապես պատրաստված է Ազատ գետից հավաքված և նրա ջրով հղկված 15 գույնի բնական քարերից։

Բազմերանգ խճանկարի վրա պատկերված է ծով. ներկայացված են տարբեր աստվածություններ, ջրահարսներ (ներեիդներ), իխտիոկենտավրներ՝ ձիու իրանով ձկան վերջավորությամբ մարդ, ձկնորս, մեծ ու փոքր բազմապիսի ձկներ և այլն։ Պատկերներում կան ծովի հետ կապված զանազան արտահայտություններ («Ծովի խորք», «Ծովային անդորր» և այլն) ու աստվածների անուններ (Գլավկոս, Թետիս, Էթոս, Արգիոս, Պոթոս և այլն)։ Խճանկարի կենտրոնում՝ հյուսվածապատ շրջանակի մեջ, պատկերված են տղամարդու ու կնոջ կիսանդրիներ՝ հունարենով համապատասխանաբար գրված Օվկիանոս և Թալասսա։ Օվկիանոսը, ըստ դիցաբանության, համարվում է բոլոր աստվածների հայրը, իսկ ծովը դիտարկվում է իբրև գեղեցկության և սիրո աստվածուհի Ափրոդիտեի մայրը։ Շրջանակի վերևում գրված է՝ «Ոչինչ չստանալով աշխատեցինք» արտահայտությունը։

Խճանկարի առանձին պատկերները, մասնավորապես ձկների, կատարված են վարպետությամբ։

Վարդագույն շրջանակի մեջ պատկերված է ծով, ուր նուրբ մշակված գունային (տոնալ) փոխանցումները ստեղծում են ջրի ալիքների շարժման պատրանք, նկարի տարբեր հատվածներում ծովի ջրերի տարբեր վիճակ.

Խճանկարի որոշ հատվածներ ոչնչացված են, հարավարևելյան մասում երևում են կրակի հետքեր[28]։

Դահլիճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դահլիճի փոքր չափերը ենթադրել են տալիս, որ ներսում դրված է եղել Աստծու արձանը, իսկ ծիսակատարությունը տեղի է ունեցել դրսում։ Հայտնի է, որ Արևի աստված Միհրը հաճախակի պատկերվել է ցուլի դեմ մենամարտելիս։

Շրջակայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարից մոտ 20 մ դեպի հյուսիս գտնվել է սպիտակ մարմարից մեծ վարպետությամբ քանդակված ցուլի կճղակ։ Հավանաբար, այն պատկանել է տաճարի ներսում դրված կուռքին, որը քրիստոնեական կրոնի ընդունումից հետո հանվել է շենքից և ոչնչացվել[29]։

Հայ և օտար սկզբնաղբյուրներից հայտնի է, որ հայկական հեթանոսական տաճարներում եղել են մարմարից, փղոսկրից, ոսկուց, արծաթից, բրոնզից, պղնձից և այլ նյութերից շինված աստվածների ու կուռքերի արձաններ։ Ալեքսանդր Սահինյանը գրում է.

Aquote1.png Նոր ուսումնասիրված նյութերը ցույց տվեցին, որ պաշտվող կուռքի արձանը կանգնեցված է եղել նաև Գառնու տաճարում: Այն դրված է եղել ցելլայի հետևի պատի մոտ, բարձր պատվանդանի վրա, ներառված ճակտոնով պսակված բավական մեծ չափեր ունեցող ուղղանկյուն խորշի մեջ[30]: Aquote2.png


Այնպես էր ամեն ինչ, որ շենքից դուրս՝ հրապարակի ուխտավորները կարողանային այն տեսնել։ Պարբերաբար, հավանաբար արևադարձության կամ արևակայության օրերին, մոգերն այցելուների համար կազմակերպում էին մի յուրահատուկ միստիկ ներկայացում։ Որոշակի ժամանակ արեգակի ճառագայթներն անկյան տակ տաճարի տանիքի քառակուսի անցքից ընկնում էին տաճարի մուտքի առջև տեղադրված՝ լավ հղկված քարե կամ մետաղե (բրոնզից, արծաթից) հայելու վրա, որոնք հայտնի են եղել մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակից։ Ապակե հայելիները՝ անագի կամ կապարի տակդիրով, երևան են եկել հռոմեացիների մոտ մ. թ. 1-ին դարում, որոնք միջին դարերի սկզբում անհետացել, ապա նորից հայտնվել են միայն 13-րդ դարում։ Ահա այդպիսի հայելի կարող էր եղած լինել նաև Տրդատին տրված բազում թանկարժեք նվերների մեջ, որը և օգտագործվել է հենց Գառնու տաճարում։

Արտաքին հարդարանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարի խոյակներ
Տաճարի սյուներ

Մեծ ուշադրություն է դարձվել տաճարի հարդարանքին։ Քանդակազարդման արվեստի հիմքում ընկած է միասնական հորինվածքում բազմազան մոտիվների կիրառման սկզբունքը՝ բազմազանությունը միասնության մեջ։ Միմյանց չեն կրկնում տաճարի մյուս մասերի ու մանրամասների՝ խոյակների բարձիկների, արխիտրավների՝ սոֆիտների, սյունասրահների առաստաղի սալերի զարդաքանդակները։ Տարբեր մշակումներ ունեն նույնիսկ գլխավոր քիվի առանձին քարերի վրա փորագրված առյուծի գլուխների քանդակները։

Ն. Տոկարսկին բարձր է գնահատում կառույցում որձաքարի տաշի և քանդակման նուրբ տեխնիկան, որին, ըստ նրա, ի վիճակի էին հասնել միայն տեղական վարպետները, քան դյուրամշակ մարմարի հետ գործ ունեցող դրսից եկած հռոմեացիները։ Բայց միաժամանակ նշում է, որ Գառնու հեթանոսական տաճարը լավագույն օրինակն է այն բանի, թե ինչպես տեղական վարպետները հմտորեն միահյուսեցին հռոմեական ճարտարապետության առանձին հատկանիշներ, գծեր հելլենիստական հիմքի մեջ[31]։

Հիշատակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գառնու ամրոցի պաշտպանական անառիկ համակարգը, մասնավորապես անտիկ շրջանի տաճարի կառուցվածքը՝ «թախտն Տրդատայ», դարեր ի վեր հիշատակվում է հայ մատենագրության մեջ (Մովսես Խորենացի, Եղիշե, Փավստոս Բուզանդ, Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Կիրակոս Գանձակեցի, Վարդան Աշխարհագիր, Միքայել Ասորի, Գրիգոր Դարանաղցի և այլն)։

Բանաստեղծ Սիմոն Ապարանցին, 1593 թվականին այցելելով Գառնի, ի դեմս այնտեղ դեռ կանգուն մնացած տաճարի, վերապրում է հայ ժողովրդի անցած ուղին, կորցրած պետականությունը, մշակույթը և գրում հուշարձանին նվիրված իր «Ողբանք ի վերայ թախտին Տրդատայ թագաւորին» նշանավոր պոեմը[32]։ Գառնու անտիկ հեթանոսական տաճարը Ալեքսանդր Սահինյանը համարել է «ճարտարապետական արվեստի կատարյալ մի ստեղծագործություն»[33], Թորոս Թորամանյանը՝ «հայ գեղարվեստի թագուհի»[34], իսկ Հակոբ Մանանդյանը նշում է, որ «Հայկական մեծ անցյալի այս փառահեղ մնացորդը հայ ժողովուրդը պետք է պահպանի ամենամեծ խնամքով»[35]։

Սրճարանի կառուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականի դեկտեմբերին ՀՀ Մշակույթի նախարարության «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Վլադիմիր Պողոսյանը հայտարարեց, որ իրենք են Գառնու ամրոցում՝ Գառնու տաճարի հարևանությամբ սրճարան կառուցելու թույլատվություն են տվել, և շինարարությունը կավարտվի 2014 թվականի գարնանը[36][37]։

Հայտարարությունից հետո հասարակության տարբեր շրջանակներ՝ գիտնականներ, ճարտարապետներ, հուշարձանագետներ, ակտիվ քաղաքացիներ դատապարտեցին ՀՀ Կառավարության այդ որոշումը։[38][39][40] Հասարակության ընդվզումը օրըստօրե քննադատական խոսքից վերածվեց ֆիզիկական առճակատման։ Մասնավորապես, մի քանի տասնյակ քաղաքացիներ Գառնու ամրոցից դուրս բերեցին սրճարանի համար նախատեսված շինանյութը և շինարարական տեխնիկան, տեղափոխեցին Երևան և թողեցին ՀՀ Մշակույթի նախարարության շենքի դիմաց «Հասմիկինը՝ Հասմիկին» մակագրությամբ։[41][42]

Հասարակական աճող բողոքը կանխելու նպատակով, այնուամենայնիվ, ՀՀ Մշակույթի նախարարությունը նահանջեց և 2014 թվականի մարտի 8–ին հայտարարեց, որ հրաժարվում է սրճարան կառուցելու որոշումից։[43]

ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի մրցանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականի ապրիլի 28-ին հայտնի դարձավ, որ Գառնու պատմամշակութային համալիրն արժանացել է Մելինա Մերկուրիի անվան ՅՈւՆԵՍԿՕ-Հունաստան 2011 մրցանակին[44]։

Համայնապատկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուշակոթող՝ նվիրված տաճարի վերականգնմանը և ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանին 1978 թվականի տաճարի հյուսիսարևելյան կողմում։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում՝ Հայաստանի Հանրապետության Կոտայքի մարզի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին:»։ Arlis.am։ Վերցված է սեպտեմբերի 10, 2015: 
  2. Մովսես Խորենացի (1991). Հայոց պատմություն. Երևան. էջեր 77. 
  3. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 5:. 
  4. Ագանթագեղոս (1983). Հայոց պատմություն. Երևան. էջեր 102–126:. 
  5. Փավստոս Բուզանդ (1987). Հայոց պատմություն. Երևան. էջեր 61:. 
  6. Հովսեպոս Փլավիոս (1976). Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ. Երևան. էջեր 203:. 
  7. 7,0 7,1 Հովսեպոս Փլավիոս (1976). Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ. Երևան. էջեր 204:. 
  8. К. В. Тревер (1953). Очерки по истории культуры древней Армении. Москва. էջեր 77–95. 
  9. Մովսես Խորենացի. Հայոց պատմություն. էջեր 188:. 
  10. К. В. Тревер (1953). Очерки по истории культуры древней Армении. Москва. էջեր 42–59. 
  11. Հակոբ Մանանդյան (1946). Գառնու հունարեն արձանագրությունը և Գառնու հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը. Երևան. էջեր 134–135:. 
  12. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 24:. 
  13. Հակոբ Մանանդյան (1946). Գառնու հունարեն արձանագրությունը և Գառնու հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը. Երևան. էջեր 104. 
  14. Josef Strzygowski. 13 Die Baukunst der Armenier und Europa [The Architecture of the Armenians and of Europe Volume 1]. Kunstverlag Anton Schroll & Co.. https://archive.org/stream/diebaukunstderar01strz#page/12/mode/2up 13. 
  15. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 11:. 
  16. Նիկողայոս Բունիաթյան (1933). Հեթանոսական տաճար Տրդատի պալատին կից Գառնի ամրոցում. Երևան. 
  17. Б. Аракелян (1952). Гарни. Ереван. 
  18. Н. М. Токарский (1961). Архитектура Армении IV–XIV вв. Ереван. 
  19. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 213:. 
  20. Նիկողայոս Մառ (1989). Հայկական մշակույթ. Երևան. էջեր 21:. 
  21. Ս. Խ. Մնացականյան (1985). Հայկական ճարտարապետության հարցերը Նիկողայոս Մառի աշխատություններում. Երևան: Պատմաբանասիրական հանդես. էջեր 23:. 
  22. Նիկողայոս Մառ (1989). Հայկական մշակույթ. Երևան. էջեր 16:. 
  23. Ս. Խ. Մնացականյան (1985). Հայկական ճարտարապետության հարցերը Նիկողայոս Մառի աշխատություններում. Երևան: Պատմաբանասիրական հանդես. էջեր 30:. 
  24. Robert Ker Porter. Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia, &c. &c. Volume 1. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown. էջեր 624. 
  25. Khatchadourian, 2008, էջ. 252
  26. Ալեքսանդր Սահինյան (Երևան). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. 1983. էջեր 105. 
  27. Ալեքսանդր Սահինյան (Երևան). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. 1983. էջեր 60. 
  28. Զ. Կասեդովսկի (1987). Երբ Արևն աստված էր. Երևան. էջեր 232. 
  29. О. Шуази (1938). История архитектуры. Москва. էջեր 338. 
  30. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 84:. 
  31. Н. М. Токарский (1961). Архитектура Армении IV–XIV вв.. Ереван. էջեր 26–27. 
  32. Ղևոնդ Ալիշան (1890). Այրարատ բնաշխարհի Հայաստանյայց. Վենետիկ, Սբ․ Ղազար կղզի. էջեր 367:. 
  33. Ալեքսանդր Սահինյան (1983). Գառնու անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը. Երևան. էջեր 12:. 
  34. Թորոս Թորամանյան (1942). Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության. Երևան. էջեր 174:. 
  35. Թորոս Թորամանյան (1942). Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության. Երևան. էջեր 38:. 
  36. Գառնու տաճարի տարածքում սրճարան կբացվի. մշակույթի նախարարություն
  37. Գառնու տաճարի մոտ սրճարան է կառուցվելու
  38. Մշակույթի նախարարությունը հետ կկանգնի՞ Գառնու տաճարի մերձակայքում սրճարան կառուցելու՝ իր մտադրությունից:
  39. Ֆերդինանտ Առաքելյանը՝ Գալուստ Սահակյանը մասին. «Կուսակցականը չի կարող լինել մտավորական»:
  40. Մշակույթի նախարարությունը մշակութասպան նախարարություն է. արորդիները Գառնու տաճարի մոտ սրճարան կառուցելու մասին
  41. Շինարարական աղբը «ուղևորվեց» մշակույթի նախարարություն
  42. Տեսանյութ
  43. Գառնու տաճարի հարևանությամբ սրճարան չի կառուցվի
  44. «Գառնի տաճարին շնորհվել է Մելինա Մերկուրի միջազգային մրցանակը»։ Panorama.am։ ապրիլի 28, 2011։ Վերցված է Սեպտեմբեր 11, 2015 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատենագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]