Հիդարնես Ա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հիդարնես Ա Երվանդունի
Հայոց Արքա
Իշխանությունմ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջ
Ծնվել է՝մ.թ.ա. 6-րդ դար
Մահացել է՝մ.թ.ա. 5-րդ դար
ՀաջորդողՀիդարնես Բ
ՏոհմԵրվանդունիներ
Նահանգապետ
ՀայրՎահագն Երվանդունի
ԵրեխաներՀիդարնես Բ

Հիդարնես Ա - Հայոց արքա Երվանդյան Հայաստանում մոտավորապես մ.թ.ա. (519-486) -ին։

Հայաստանը բաժանելով երկու սատրապությունների միջև՝ Դարեհ I-ը Հայոց 13-րդ սատրապության սատրապ նշանակեց իր մերձավոր զինակիցներից Հիդարնեսին։ Վերջինս լինելով խելամիտ և ձեռներեց անձնավորություն, իր իշխանության հենց առաջին իսկ օրերից սկսեց քաղաքական ու վարչական բարեփոխումներ կատարել Հայոց աշխարհում։ Նրա առաջին ձեռնարկումներից մեկը եղավ նա, որ հիմնավորի ու կայունացնի իր իշխանությունը Հայոց երկրում, որի ամենակարևոր երաշխիքը դա հայ ավագանու և քրմության վստահությունն ու օժանդակությունը ստանալն էր, որին նա հասավ իր դստերը կնության տալով Դարեհ I-ի կողմից մահապատժի ենթարկված թագաժառանգ Առավանի /հին արձանագրություններում Առախա/ որդուն՝ անվանված Ներսեհ /ըստ Մ. Խորենացու <<Հայոց պատմության>>/, դրանով իսկ ամրապնդելով իր իշխանությունը Հայաստանում և հնարավորություն ընձեռնելով ազգակցական կապերի մեջ մտնել հայ թագավորական Երվանդունիների տոհմի հետ՝ հիմք դնելով Հյուդարնյան-Երվանդունիների հարստությանը։ Իր դիրքերը հայ ավագանու մեջ ամրապնդելուց հետո, Հիդարնեսը ձեռնամուխ եղավ Հայոց 18-րդ սատրապությունը իրեն իշխանությանը ենթարկելու գործընթացին և օգտագործելով իր անձնական սերտ մտերմությունը Դարեհ I-ի հետ ու իր հեղինակությունը Աքեմենյան արքունիքում՝ հասավ նրան, որ վերացրեց Հայոց 18-րդ սատրապության սատրապի պաշտոնը՝ այն իջեցնելով սովորական կառավարիչի (հյուպարքոսի) կարգավիճակի, որը իր բոլոր գործողություններում հաշվետու էր իրեն և նշանակվում կամ հանվում էր իր որոշմամբ կամ հովանավորությամբ։ Այսպիսով Հիդարնեսը դարձավ Աքեմենյան տերության մեջ գտնվող Հայաստանի մի յուրօրինակ սատրապ-թագավոր, որի գահը սկսեցին ժառանգաբար իշխել Հիդարնյան-Երվանդունիների (ըստ՝ Ստրաբոնի /մոտ. մ.թ.ա. 63- 24/) տոհմի ներկայացուցիչները։

Հայոց երկրում Հիդարնես Ա-ի կողմից կատարած ամենամեծ իրադարձություններից մեկը դա՝ համահայկական նոր, ավելի կենսունակ Հայ-Արամազդական կրոնի տարածումն էր Հայաստանում։ Հայ-Արամազդական կրոնափիլիսոփայությունը [համատեղելով այն ժամանակվա առաջադեմ կրոնական ուսմունքներից մեկի՝ Զրադաշտական Ավեստայի հիմունքները, հին հայկական Արայական /Ար կամ Արա(ու)/ կրոնի (որի գլխավոր աստվածային հեղինակությունը Հայկ /Հայա հետագայում Հալդի/ նահապետն էր և գործել է 1500-500 մ.թ.ա) հավատալիքների հետ] ձևավորվեց որպես մի ուրույն կրոնական ուսմունք։ Այդ ուսմունքն ի տարբերություն Զրադաշտականության (որը իրենից ներկայացնում էր թերի միաստվածություն և սահմանափակ դուալիզմ, և որտեղ գլխավոր աստվածային հեղինակությունը դրված էր Միհրանական՝ կրակապաշտական հիմքի վրա) իրենից ներկայացնում էր ընդգծված միաստվածություն, առանց չար ուժերը ներկայացնող Արհիմանի պաշտամունքի և որտեղ գլխավոր աստվածային հեղինակությունը դրված էր հին հայկական Վահագնի՝ արևի և հաղթանակի աստծո հիմքի վրա, որը հավանաբար նաև կապված էր (ըստ Մ. Խորենացու վկայության) հայ ազատագրական կռիվների ղեկավար՝ Վահագն Երվանդունու հիշատակի հետ (հավանաբար այդ հանգամանքն էլ ինչ որ տեղ խթանիչ ուժ է հանդիսացել նոր կրոնական ուսմունքի արագ տարածմանը Հայոց աշխարհում)։ Հիդարնեսը Հայ-Արամազդական կրոնի գլխավոր կենտրոն շինեց Մեծ Հայքի Տարոն գավառում, Արածանի գետի աջ ափին, որը Հիդարնեսի անունով կոչվեց «Հաշտից տեղիք», իսկ այնտեղ կառուցված կրոնական համալիրը՝ Աշտիշատ։ Աշտիշատի քրմերը, որոնք Հայ-Արամազդական կրոնի առաջին տարածողներն ու քարոզիչներն էին Հայոց աշխարհում, Վահագն աստծո անունով կոչվեցին Վահունիներ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս ընդունված տեսակետով Զրադաշտ մոգը ապրել (մ.թ.ա. մոտ 630-553) և քարոզել է Իրանի արևելյան նահանգներում (Խորեզմի, այժմյան Ավղանստանի տարածքում) հանդիսանալով միաստվածության առաջին հիմնադիրներից, որի ստեղծած կրոնափիլիսոփայության՝ Զրադաշտականութան հիմքի վրա ստեղծվել են հուդայականության, քրիստոնեության, մուսուլմանության և այլ կրոնների ուսմունքները։ Զրադաշտականութան ուրույն զարգացման ճյուղ է համարվում Հայ-Արամազդական կրոնը, իր մեջ պարունակելով հին հայկական հավատալիքների առկայությունը։

Տես՝ ՀՍՀ - /հոդ. «Զրադաշտ», հոդ. «Զրադաշտականություն»/

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ա.Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>>  Եր.-2002թ.