Հիդարնես Ա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հիդարնես Ա Երվանդունի
Հայոց Արքա
Իշխանությունմ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջ
Ծնվել է՝մ.թ.ա. 6-րդ դար
Մահացել է՝մ.թ.ա. 5-րդ դար
ՀաջորդողՀիդարնես Բ
ՏոհմԵրվանդունիներ
Նահանգապետ
ՀայրՎահագն Երվանդունի
ԵրեխաներՀիդարնես Բ

Հիդարնես Ա - Հայոց արքա Երվանդյան Հայաստանում մոտավորապես մ.թ.ա. (519-486) -ին:

Հայաստանը բաժանելով երկու սատրապությունների միջև՝ Դարեհ I-ը Հայոց 13-րդ սատրապության սատրապ նշանակեց իր մերձավոր զինակիցներից Հիդարնեսին: Վերջինս լինելով խելամիտ և ձեռներեց անձնավորություն, իր իշխանության հենց առաջին իսկ օրերից սկսեց քաղաքական ու վարչական բարեփոխումներ կատարել Հայոց աշխարհում: Նրա առաջին ձեռնարկումներից մեկը եղավ նա, որ հիմնավորի ու կայունացնի իր իշխանությունը Հայոց երկրում, որի ամենակարևոր երաշխիքը դա հայ ավագանու և քրմության վստահությունն ու օժանդակությունը ստանալն էր, որին նա հասավ իր դստերը կնության տալով Դարեհ I-ի կողմից մահապատժի ենթարկված թագաժառանգ Առավանի /հին արձանագրություններում Առախա/ որդուն՝ անվանված Ներսեհ /ըստ Մ. Խորենացու <<Հայոց պատմության>>/, դրանով իսկ ամրապնդելով իր իշխանությունը Հայաստանում և հնարավորություն ընձեռնելով ազգակցական կապերի մեջ մտնել հայ թագավորական Երվանդունիների տոհմի հետ՝ հիմք դնելով Հյուդարնյան-Երվանդունիների հարստությանը: Իր դիրքերը հայ ավագանու մեջ ամրապնդելուց հետո, Հիդարնեսը ձեռնամուխ եղավ Հայոց 18-րդ սատրապությունը իրեն իշխանությանը ենթարկելու գործընթացին և օգտագործելով իր անձնական սերտ մտերմությունը Դարեհ I-ի հետ ու իր հեղինակությունը Աքեմենյան արքունիքում՝ հասավ նրան, որ վերացրեց Հայոց 18-րդ սատրապության սատրապի պաշտոնը՝ այն իջեցնելով սովորական կառավարիչի (հյուպարքոսի) կարգավիճակի, որը իր բոլոր գործողություններում հաշվետու էր իրեն և նշանակվում կամ հանվում էր իր որոշմամբ կամ հովանավորությամբ: Այսպիսով Հիդարնեսը դարձավ Աքեմենյան տերության մեջ գտնվող Հայաստանի մի յուրօրինակ սատրապ-թագավոր, որի գահը սկսեցին ժառանգաբար իշխել Հիդարնյան-Երվանդունիների (ըստ՝ Ստրաբոնի /մոտ. մ.թ.ա. 63- 24/) տոհմի ներկայացուցիչները:

Հայոց երկրում Հիդարնես Ա-ի կողմից կատարած ամենամեծ իրադարձություններից մեկը դա՝ համահայկական նոր, ավելի կենսունակ Հայ-Արամազդական կրոնի տարածումն էր Հայաստանում։ Հայ-Արամազդական կրոնափիլիսոփայությունը [համատեղելով այն ժամանակվա առաջադեմ կրոնական ուսմունքներից մեկի՝ Զրադաշտական Ավեստայի հիմունքները, հին հայկական Արայական /Ար կամ Արա(ու)/ կրոնի (որի գլխավոր աստվածային հեղինակությունը Հայկ /Հայա հետագայում Հալդի/ նահապետն էր և գործել է 1500-500 մ.թ.ա) հավատալիքների հետ] ձևավորվեց որպես մի ուրույն կրոնական ուսմունք։ Այդ ուսմունքն ի տարբերություն Զրադաշտականության (որը իրենից ներկայացնում էր թերի միաստվածություն և սահմանափակ դուալիզմ, և որտեղ գլխավոր աստվածային հեղինակությունը դրված էր Միհրանական՝ կրակապաշտական հիմքի վրա) իրենից ներկայացնում էր ընդգծված միաստվածություն, առանց չար ուժերը ներկայացնող Արհիմանի պաշտամունքի և որտեղ գլխավոր աստվածային հեղինակությունը դրված էր հին հայկական Վահագնի՝ արևի և հաղթանակի աստծո հիմքի վրա, որը հավանաբար նաև կապված էր (ըստ Մ. Խորենացու վկայության) հայ ազատագրական կռիվների ղեկավար՝ Վահագն Երվանդունու հիշատակի հետ (հավանաբար այդ հանգամանքն էլ ինչ որ տեղ խթանիչ ուժ է հանդիսացել նոր կրոնական ուսմունքի արագ տարածմանը Հայոց աշխարհում)։ Հիդարնեսը Հայ-Արամազդական կրոնի գլխավոր կենտրոն շինեց Մեծ Հայքի Տարոն գավառում, Արածանի գետի աջ ափին, որը Հիդարնեսի անունով կոչվեց «Հաշտից տեղիք», իսկ այնտեղ կառուցված կրոնական համալիրը՝ Աշտիշատ։ Աշտիշատի քրմերը, որոնք Հայ-Արամազդական կրոնի առաջին տարածողներն ու քարոզիչներն էին Հայոց աշխարհում, Վահագն աստծո անունով կոչվեցին Վահունիներ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս ընդունված տեսակետով Զրադաշտ մոգը ապրել (մ.թ.ա. մոտ 630-553) և քարոզել է Իրանի արևելյան նահանգներում (Խորեզմի, այժմյան Ավղանստանի տարածքում) հանդիսանալով միաստվածության առաջին հիմնադիրներից, որի ստեղծած կրոնափիլիսոփայության՝ Զրադաշտականութան հիմքի վրա ստեղծվել են հուդայականության, քրիստոնեության, մուսուլմանության և այլ կրոնների ուսմունքները։ Զրադաշտականութան ուրույն զարգացման ճյուղ է համարվում Հայ-Արամազդական կրոնը, իր մեջ պարունակելով հին հայկական հավատալիքների առկայությունը։

Տես՝ ՀՍՀ - /հոդ. «Զրադաշտ», հոդ. «Զրադաշտականություն»/

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ա.Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>>  Եր.-2002թ.