Հեթում Ա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox prétendant à un trône.png
Հեթում Ա
CoatKilikia.png Կիլիկյան Հայաստանի 2-րդ թագավոր
և 12-րդ կառավարիչ]
Hetoum and Zabel.jpeg
Հեթումը կնոջ՝ Զաբելի հետ
Իշխանություն 1226, հունիսի 141269
Թագադրում 1226, հունիսի 14
Ծնվել է՝ 1215
Մահացել է՝ հոկտեմբերի 28, 1270
Ազգություն Հայ
Նախորդ Լևոն Բ
Ակներև ժառանգ Լևոն Գ
Հաջորդող Լևոն Գ
Ուղեկից Զապել
Տոհմ Հեթումյաններ
գերիշխան
Հայր Կոստանդին Գունդստաբլ
Երեխաներ Ֆիմի Հեթումյան, Լևոն Գ, Սիբիլ, Marie of Armenia, Թորոս, Rita of Armenia, Lady of Saravantikar և Princess Isabella of Armenia

Հեթում Ա (1215 - հոկտեմբերի 28, 1270), Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր 1226–69 թթ-ին, խոշոր դիվանագետ։ Հեթումյանների արքայատան հիմնադիրը։

Գահակալությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեթում Առաջինը ծնվել է 1215 թվականին: Հայտնի է, որ Կիլիկյան Հայաստանի գահ է բարձրացել 1226 թվականին՝ հիմնելով Հեթումյանների արքայատոհմը: Բանն այն է, որ այստեղ հայկական իշխանապետություն, ապա թագավորություն հիմնած Ռուբինյանների տոհմը հանգել էր՝ Լևոն Բ արքայի մահվամբ: Լեւոնը Բ-ն արական գծով հետեւորդ չունենալու պատճառով Հայոց գահաժառանգ է օծում իր երկրորդ ամուսնությունից ծնված մանկահասակ դուստր Զաբելին (Իզաբելա), նրան խնամակալ նշանակելով սպարապետ Կոստանդինին՝ Հեթումյան իշխանական տոհմից։ Լեւոն Բ-ի մահից հետո գահակալության հարցը լուրջ բարդություններ է առաջացնում։ Գահի շուրջ սկսված վեճերը հարթելու նպատակով 1221 թվականին Կիլիկիայի իշխանները Զաբելին ամուսնացնում են Անտիոքի դքսության իշխանազն Ֆիլիպի հետ։ Վերջինս լատինամոլ քաղաքականություն վարելու համար 1223 թվականին հայ իշխանների կողմից գահընկեց է արվում եւ բանտարկվում։ Թագավորական գահը դարձյալ թափուր մնալու պատճառով երկիրը նորից սկսում է ղեկավարել սպարապետը։ Նա այս անգամ ստանձնում է ոչ միայն թագուհի Զաբելի, այլեւ ամբողջ թագավորության խնամակալությունը։ Երեք տարի կառավարելուց հետո՝ 1226 թվականին Հայոց իշխանական խորհրդի համաձայնությամբ իր 13–ամյա որդի Հեթումին ամուսնացնում է Լեւոն 2–րդի միակ գահաժառանգ դուստր Զաբելի հետ, նրան հռչակում է Կիլիկիայի Հայոց թագավոր, որը եւ դառնում է Հեթումյանների արքայատան հիմնադիրը։

Ռուբինյանների եւ Հեթումյանների տոհմերի արյունակցական միասնությունից ծնվում են իննը զավակ։ Հեթում Ա-ն եւ Զաբել թագուհին ունեցել են հինգ դուստր` Ֆիմի, Մարիյա, Սիբիլ, Ռիտա, Իզաբել եւ չորս որդի՝ Լեւոն (24.01.1236 – 06.01.1289 թթ), Թորոս (1237 – 24.08.1266 թթ), Ռուբեն, Վասակ։ Պատմությանը հայտնի տվյալներով Վասակը մահանում է մանուկ հասակում՝ չորս տարեկանում։ 1266 թվականին Սեւ լեռների մոտ՝ Մառի կոչվող վայրում, արքայորդի Թորոսը զոհվում է եգիպտական զորքերի դեմ մղված մարտում իսկ Լեւոնը գերի ընկնում։ 1268 թվականին հաշտություն է կնքվում եւ արքայազն Լեւոնը վերադառնում է արքունիք։ Թորոսի որդի Մէլքունը պապի հորդորով թողնելով արքունիքը, զորախմբով տեղափոխվում է պապերի երկիր՝ Արցախ։

«Սուրբ Ներսես Շնորհալու մեռոնի շիշը եւ ուրիշ մասունքներ ՄԷԼՔՈՒՆԸ հանձնել է Խարբերդի Խուլե վանքի առաջնորդ Միքայել արքեպիսկոպոսին, նա էլ իր հերթին այն թաղել է Սուրբ Գեւորգ վանքում» - 1839 թվականին գտնվել է վանքի նորոգման ժամանակ։

Հեթում Առաջինն իշխում է 1226-1269 թվականներին, որը մի բարդ ժամանակաշրջան էր Կիլիկիայի հայոց թագավորության համար. մի կողմից արևմուտքում տեղի էին ունենում խաչակրաց արշավանքները, որոնց արդյունքում Մերձավոր Արևելքում ստեղծվել էին եվրոպացի իշխանավորների հիմնադրած կոմսություններն ու դքսությունները՝ պայքարելով միմյանց դեմ, մյուս կողմից հայոց թագավորությանը սպառնում էին շրջապատող մահմեդական պետությունները, և այսքանը կարծես քիչ էր, Արևելքի խորքերից այս տարածաշրջան են արշավում մոնղոլները՝ սպառնալով Մերձավոր Արևելքի ու Եվրոպայի երկրներին: Ահա այստեղ է, որ կարևոր դերակատարություն է ստանձնում հայոց արքան՝ Հեթում Առաջինը:

Հեթումի օրոք ավելի կենտրոնացվեց միապետական իշխանությունը, հաղթահարվեցին ներքին երկպառակությունները։ Հզորացնելով ռազմական ուժերը, ամրացնելով պետության սահմանները՝ Հեթումը վարել է խաղաղասեր արտաքին քաղաքականություն, որի պայմաններում վերելք է ապրել տնտեսական և մշակութային կյանքը։ Թաթար–մոնղոլների ներխուժման սպառնալիքը կանխելու համար Հեթումը 1243–ին խաղաղության և փոխօգնության պայմանագիր է ստորագրել մոնղոլական Բաչու Նոյին զորավարի հետ, իսկ 1254–ին, մոնղոլական մայրաքաղաք Կարակորումում, անձամբ նոր դաշնագիր կնքել Մանգու խանի հետ։ 1256-59–ին մոնղոլների զինակցությամբ Հեթումը սանձել է Հալեպի ամիրայության, Իկոնիայի ու Եգիպտոսի սուլթանությունների ոտնձգությունները, ազատագրել Հերակլեա, Մարաշ, Այնթապ քաղաքներն ու նրանց շրջակա հողերը, Կիլիկյան Հայաստանին միացրել Կապադովկիայի հարավային շրջանները, առժամանակ՝ Հյուսիսային Ասորիքի զգալի մասը՝ Հալեպ կենտրոնով, մի շարք հաղթանակներով ամրապնդել պետության միջազգային հեղինակությունը։ Հզորացած Եգիպտոսի սուլթանությունը, օգտվելով մոնղոլական աշխարհակալության տրոհումից ու թուլացումից, 1266-ին 30–հազարանոց բանակով ներխուժել է Կիլիկիա, ավերել ու ավարի մատնել բազմաթիվ բնակավայրեր։ 1268–ի հուլիսին Հեթումը մի քանի սահմանային բերդերի ու ամրությունների զիջման գնով հաշտություն է կնքել Եգիպտոսի սուլթանության հետ, գերությունից ազատել որդուն՝ Լևոնին, և 1269–ին գահը նրան հանձնելով, մտել է վանք (Ակներ գյուղում[1]), ուր և մահացել է։ Հեթում պատմիչն գրում է. «…և ինքն հրաժարեալ ի շքոյ կենցաղոյ՝ և մուտ ի կրօն, եւ կոչեցաւ Մակար, և յետ սակաւ ժամանակի հանգեաւ խաղաղութեամբ յամի 1270»։

Հեթումի անունով և պատկերով հատվել են ոսկյա, արծաթյա և պղնձյա դրամներ։

Հեթում Ա-ի վարած արտաքին քաղաքականությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիլիկյան Հայաստան

Հեթում Առաջինի անվան հետ են կապված Կիլիկիայի թագավորության արտաքին քաղաքականության երեք նշանակալից հաջողությունները։ Նրա օրոք է, որ իր վերելքի շրջանն ապրող Ռումի սուլթանությունը չեզոքության քաղաքականություն որդեգրեց Կիլիկյան Հայաստանի նկատմամբ, մոնղոլների հետ կնքվեց ռազմավարական դաշինք և Անտիոքի իշխանապետության նկատմամբ փաստացի հայկական պրոտեկտորատ հաստատվեց։ Հարկ է նշել նաև, թե ինչպես են ժամանակակիցները արտահայտվել Հեթումի մասին։ Միջնադարյան պատմագիրները նրան տվել են բազմաթիվ պատվանուններ՝ «Աստվածասեր», «Բարեպաշտ», «Մեծն», «Քրիստոսասեր», «Քրիստոսապսակ» և այլն, այս պատվաննուները ընդհանուր բնույթ կրելով, հատկացվում են գրեթե բոլոր հայ գահակալներին։ Սակայն Հեթումին տրվող պատվանունների շարքում ամենատարածվածը բարեպաշտն է, ինչով նա առանձնանում է մնացյալ բալոր հայ թագավորներից, և ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է նրա սրբակենցաղության մասին ձևավորված պատկերացումը։ Այս ամենից, թերևս, կարող է ստեղծվել այն միակողմանի տպավորությունը, որ Հեթումը սոսկ Քրիստոնեկան առաքինություններով օժտված բարոյական կերպար էր, այնինչ անժխտելի է, որ դրանով հանդերձ նա դրսևորել է պետական մեծ գործչին վայել բազմաթիվ ունակություններ, ընդ որում, թե՛ տնտեսական, թե ՛ ռազմական, և թե՛ դիվանագիտական ասպարեզներում։

Հեթում Առաջինի թագավորման առաջին տարիները համընկան Իկոնիայի սուլթանության առավելագույն հզորության՝ սուլթան Քեյ Կուբադի (1219-1236 թթ.) կառավարման ժամանակաշրջանի հետ։ Սակայն շուտով աշխարհաքաղաքական նոր իրադրության պայմաններ են հասունանում այստեղ։ Մոնղոլական բարբարոսական վաչկատուն ցեղերը կենտրոնական Ասիայի խորքերից խոշոր զանգվածներով ներխուժեցին Միջին Ասիա և Մերձավոր Արևելք։ Մոնղոլները գրավեցին նաև Պարսկաստանի զգալի մասը ու Անդրկովկասը, ապա պարտության մատնելով փոքր Ասիայի սելջուկներին՝ 13-րդ դարի սկզբներին նրանք սկսեցին սպառնալ Կիլիկյան Հայսատանի գոյությանը։

Այս նույն ժամանակահատվածում հեղաշրջումներ էին նախապատրաստվում նաև իսլամի աշխարհում։ 1250-ական թթ., Ռումի սելջուկյան սուլթանը և եգիպտաասորիքյան Այուբյան սուլթանությունը հաջորդաբար հպատակեցվում և ոչնչացվում են երկու նոր և հզոր ռազմաքաղաքական ուժերի կողմից, որոնք շուտով առաջատար դեր են ստանձնում. հեթանոս մոնղոլները թագավորություն են հիմնում Պարսկաստանում, իսկ թյուրք մամլուքներն իրենց ձեռքն են վերցնում իշխանությունը Եգիպտոսում և Ասորիքում։


Հեթում Ա-ն և մոնղոլները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոնղոլների առաջին արշավանքը դեպի Անդրկովկաս ազդեցություն չունեցավ Փոքր Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական իրադարձությունների վրա, սակայն վիճակը շուտով փոխվեց։ 1243 թվականի Էրզրումի և Երզնկայի միջև գտնվող Քյոսադաղի մոտ մոնղոլների և Իկոնիայի սելջուկների միջև տեղի ունեցած ճակատամարտի նախօրեին Կիլիկիայի հայկական թագավորության առաջ ծառացել էր մի դժվարին հարց. կա՛մ երկիրը պետք է աջակցեր սելջուկներին և դրանով իր վրա ընդուներ մոնղոլների հաջորդ հարվածը, կա՛մ, հրաժարվելով սելջուկներին օգնելուց, պիտի շահեին մոնղոլների բարեկամությունը և դրանով զերծ մնային մոնղոլական ահարկու վտանգից։

Հեթում Ա-ն ընտրեց երկրորդ ուղին, որի արդյունքում թշնամացրեց Իկոնիայի սուլթանությանը, ապա նաև Եգիպտոսի մամլուքներին։ Քյոսադաղի ճակատամարտում պարտություն կրեց Ռումի սուլթանությունը, իսկ Կիլիկյան Հայաստանը շնորհիվ ճկուն դիվանագիտության խուսափեց մոնղոլների ամայացուցիչ ներխուժումից, սակայն սրվեցին թշնամական հարաբերությունները Ռումի սելջուկների հետ։ Այս հանգամանքից ելնելով տեղի է ունենում հայ-մոնղոլական հարաբերությունների նոր մերձեցում։ Այս նպատակով Հեթումի եղբայրը՝ Սմբատը, ուղևորվում է մեծ խան Գույուկի մոտ։ Եթե մոնղոլների համար Սմբատի գալը նշանակում էր Կիլիկյան Հայաստանի կողմից նրանց գերիշխանության ճանաչման հաստատում, ապա Կիլիկիայի համար թագավորի եղբոր դիվանագիտական առաքելությունը նշանակում էր օգնության խոստման ստացում՝ Իկոնիայի սուլթանության դեմ մղվող պայքարում։

Վերադառնալուց հետո Սմբատը Գույուկ խանի հրամանը՝ հայերին ընդդեմ սելջուկների օգնելու մասին, հաղորդեց մոնղոլ զորավար Բաչուին։ Բայց օգնությունը սահմանափակվում էր միայն նրանց կողմից սելջուկների վրա դիվանագիտական ճնշումով։ Կիլիկյան Հայաստանի զորքերի ռազմական գործողություններն ընդդեմ Իկոնիայի սուլթանության XIII դարի 50-ական թվականներին հաջող էին ընթանում։ Այս նույն ժամանակահատվածում մոնղոլները լրջորեն պատրաստվում էին նոր արշավաքի դեպի Առաջավոր Ասիա, որպեսզի ամրապնդեն իրենց իշխանությունը մինչ այդ գրաված երկրներում, որպեսզի նվաճեին Միջագետքն ու Սիրիան։ Այդ կապակցությամբ մոնղոլ խաները ձգտում էին ուժեղացնել իրենց ազդեցությունը Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում և Մերձավոր Արևելքի ուրիշ վասալ երկրներում, որպեսզի դրանք նպաստեին իրենց առաջիկա արշավանքի հաջողությանը։ Այդ իսկ պատճառով, այս անգամ, մոնղոլները Ոսկե Հորդա են հրավիրում անձամբ Հեթում թագավորին, այլ ոչ թե նրա եղբորը։

Մոնղոլների վտանգը և Եվրոպան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեթում Ա արքան Տաճարական ուխտի ասպետների հետ՝ Աքքայում (1260 թ.):

Մոնղոլների վտանգը զգում էին նաև Եվրոպայում: Պապական մի քանի նվիրակներ ու տարբեր թագավորների դեսպաններ մեկնեցին Մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաք Կարակորում՝ բանակցությունների, բայց նրանք դաշինք կնքելու հաջողություն չունեցան: Պատճառն այն էր, որ նրանք հզոր խանի հետ խոսում էին պարտադրանքի տոնով, կարծես իրենց վասալից պահանջելով աջակցել: Նրանցից մեկն էլ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX-ն էր, որը, սակայն մեծ անհաջողություններ ունեցավ մոնղոլների հետ բանակցելիս: Իսկ նման դաշինք կնքելն իրոք եվրոպացիներին անհրաժեշտ էր, քանի որ դա ոչ միայն պայմանավորված էր մոնղոլների հանդեպ նրանց համակած սարսափի զգացողությամբ, այլև ահագնացող մահմեդական ճնշումներով, որոնց դիմագրավելու համար խիստ նպաստավոր կլիներ ունենալ մոնղոլների նման հզոր դաշնակից: Իսկ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում Մերձավոր Արևելքում հաստատված եվրոպացի իշխանների հարաբերությունները խիստ լարված էին: Եվրոպական-քրիստոնեական կոմսություններ ու թագավորություններ էին ստեղծվել Կիպրոսում, Երսուսաղեմում, Անտիոքում, Տրիպոլիում և Եդեսիայում: Դրանցում իշխող եվրոպացի տիրակալները փոխանակ միավորեին իրենց ուժերը՝ ընդդեմ ընդհանուր թշնամի մահմեդականների, որոնք պարբերաբար ասպատակում էին մերթ մեկի, մերթ մյուսի տիրույթները, ընդհակառակը, պայքարում էին միմյանց դեմ՝ ձգտելով վերացնել մյուսների իշխանությունը և գրավել տարածքները: Այս պառակտությունից օգուտ քաղեցին մահմեդականները՝ գրավելով Երուսաղեմը:

Այս ընթացքում Հեթում արքան ժամանել էր Աքքա՝ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX-ի հետ: Հայոց արքան մեծ տպավորություն էր թողել Երուսաղեմի պատրարք Պանթալեոնի վրա և սա արժանի էր համարում, որ հենց Հեթումը դառնար Երուսաղեմի թագավոր: Նրա կողմնակիցներն էին Անտիոքի իշխան Բոհեմունդ VI Գեղեցիկը, որը Հեթում Ա-ի փեսան էր, տաճարական Մեծ ասպետ Գարնիերը և մի շարք բարոններ: Իսկ նրանց հակառակորդ կուսակցության մեջ էին Տևտոնական ուխտի ասպետները՝ Տիրի մեծ իշխան Ֆիլիպ դը Մոնֆորտի գլխավորությամբ, Հիվանդախնամ ուխտի ասպետները՝ Հուգո Ռեվելի գլխավորությամբ և ճենովացիները, որոնք պաշտպանում էին Ֆրիդրիխ II-ի թոռ Կոնրադինի թեկնածությունը:

Հեթում Ա-ի դիվանագիտական մոտեցումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս իրավիճակում ահա Հեթում արքան քաղաքական նպատակ է դնում իր առջև՝ չեզոքացնել մահմեդական գործոնը տարածաշրջանում, ազատագրել Երուսաղեմը նրանցից, և նույնիսկ հասնել մոնղոլների քրիստոնեացմանը: Իսկ այդ ամենը պետք է նպաստեր Կիլիկյան Հայաստանի սահմանների պահպանմանն ու ընդլայնմանը, իր պետականության ամրապնդմանը, բուն Հայաստանի դրության բարելավմանը և վասալային կարգավիճակի վերացմանը: Դրան հասնելու համար Հեթում Ա-ն ոչ թե եվրոպացի միապետների պես դեսպաններ է ուղարկում մոնղոլների մեծ խանի մոտ, այլ ի՛նքն է ստանձնում այդքան հեռավոր ճամփորդություն կատարելու դժվարությունները:

Հեթում Ա-ի մեկնումը Կարակորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեթում Ա-ն Կարակորումում պատվով ընդունելության է արժանանում (մանրանկարը Հեթում պատմիչի «Թաթարաց պատմություն» ձեռագրից, 1307 թվականի լատինական օրինակ):

Ժամանակի բոլոր թագավորների մեջ միայն հայոց թագավոր Հեթում Ա-ն էր, որ իրեն անհամար նեղություններ պատճառելով ձգտում է քրիստոնյա ժողովուրդների դեմ ծառացած խնդիրը լուծելու գործնական հստակ քայլեր կատարել: 1254 թվականի գարնանը Հեթումը ձեռնարկում է դժվարին մի ճանապարհորդություն դեպի հեռավոր Կարակորում՝ մեծ խան Մանգուի մոտ։ Հանդիպելով նրան, բանակցում է և կնքում խիստ նպաստավոր դաշնագիր: Այդ դաշնագրով հայոց արքան ոչ միայն իր թագավորությանը՝ Կիլիկյան Հայաստանին ու Արևելյան Հայաստանին (այսինքն բուն Հայաստանին, որի թագավոր ևս հռչակված էր նա) առնչվող, այլև առավել ընդգրկուն՝ Երուսաղեմը մահմեդականներից ազատագրելու և ընդհանրապես քրիստոնյա Արևելքը մահմեդականների ահագնացող հեղեղից փրկելու հարցեր է քննարկում: Իսկ դա խոսում է Հեթում արքայի քաղաքական շրջահայեցության ու հեռատեսության մասին, քանզի նա քաջ գիտակցում էր, որ Մերձավոր Արևելքին ամբողջությամբ տիրելուց հետո, սարակինոսները մխրճվելու էին Կիլիկյան Հայաստան ու Մեծ Հայքի երբեմնի թագավորության տարածք, Բյուզանդիա, այնտեղից էլ՝ Եվրոպայի սիրտը:

Կնքված դաշնագրի մասին տեղեկություններ է հաղորդում դեպքերի ժամանակակից, հայոց արքայի զարմիկ Հեթում պատմիչը. «Կայսրը Հեթումին ընդունեց մեծ սիրով ու բարեհաճությամբ, - գրում է նա, - և նրան այնպիսի շնորհների ու պատիվների արժանացրեց, որ մարդիկ դրա մասին խոսում են մինչև այսօր: Մի քանի օր այնտեղ մնալուց հետո Հայաստանի թագավորն իր խնդրանքները ներկայացրեց մոնղոլների կայսրին: Նա խնդրեց, որ հավիտենական խաղաղություն ու սեր հաստատվի մոնղոլների և քրիստոնյաների միջև (ուշադրություն դարձրեք, նշվում է ոչ թե հայերի, այլ քրիստոնյաների): Ապա խնդրեց, որ թաթար-մոնղոլների կողմից նվաճված կամ նվաճվելիք բոլոր երկրներում քրիստոնյաների եկեղեցիները, քահանաները, սպասավորներն ու մյուս կրոնական անձինք լինեն ազատ և չենթարկվեն ստրկության: Այնուհետև Հեթում արքան խնդրեց, որ Մանգու խանը բարեհաճի օգնություն և խորհուրդ տալ՝ Սուրբ երկիրը մահմեդականների ձեռքից ազատելու և այն քրիստոնյաներին վերադարձնելու համար: Ապա խնդրեց, որ նա հրաման տա Ռումի սուլթանությունում (այժմյան Թուրքիայում) գտնվող թաթարներին, որպեսզի գնան կործանեն Բաղդատ քաղաքը և նրա խալիֆին, որը Մուհամմեդի սուտ հավատի հետևորդն է: Նաև խնդրեց, որ կարիքի դեպքում իրավունք և թույլտվություն ունենա օգնության համար դիմելու այն մոնղոլներին, որոնք ամենամոտը կլինեն Հայաստանի թագավորությանը»: Իսկ յոթերորդ խնդրանքը վերաբերում էր նրան, որ հայկական այն հողերը, որոնք գրավել էին մահմեդականները, ազատագրվելու դեպքում վերադարձվեն հայերին: Հեթում թագավորի Մանգու խանին ներկայացված նախապայմանների մասին նշված է նաև «Հորինված թագավորության փնտրումներում»[1] գիտական աշխատության մեջ: Ըստ այդմ՝ Հեթումի առաջին նախապայմանն էր, որ Մանգու խանը քրիստոնյա կնքվի։

Հեթումը դաշինքի մեջ ներգրավում է նաև Անտիոքի իշխան Բոհեմունդ 2-րդին, ինչպես նաև հույներին և ասորիներին։ Հայ-մոնղոլական արշավանքը պատմության մեջ հիշատակվում է նաև որպես Դեղին Խաչակրաց արշավանք։

Իսկ ի՞նչ պատասխան է ստանում հայոց արքան Մանգու խանից. դարձյալ հաղորդում է Հեթում պատմիչը. «Երբ Մանգու խանը լսեց Հայաստանի թագավորի խնդրանքները, - գրում է նա, - նա Հայաստանի թագավորին հրավիրեց իր մոտ, և իր իշխանների ու ողջ արքունիքի առջև պատասխանեց, ասելով. «Քանի որ Հայաստանի թագավորն այդքան ճանապարհ կտրելով, իր բարի կամքով եկել է մեր կայսրությունը, ապա պատշաճ է, որ մենք կատարենք նրա բոլոր խնդրանքները Մենք կամենում ենք, որ խաղաղություն և հավիտենական բարեկամություն լինի քրիստոնյաների (և ոչ միայն հայերի)» ու մոնղոլների միջև, բայց ուզում ենք, որ դուք երաշխավորեք, որ քրիստոնյաները իսկական խաղաղություն և անկեղծ բարեկամություն կանեն մեզ հետ, ինչպես մենք կանենք նրանց հանդեպ»: Այսպիսով, Մանգու խանը բավարարում է Հեթում թագավորի բոլոր նախապայման-խնդրանքները, ինչի դիմաց հայկական բազմահազարանոց ծանր այրուձին մոնղոլական բանակի հետ միասին իրականացնում է Դեղին խաչակրաց արշավանքը:

Այսպիսով՝ Հեթում Առաջինի դիվանագիտական և ռազմական տաղանդի շնորհիվ Կիլիկյան Հայաստանը առժամանակ մեծացրեց իր կշիռն ու հեղինակությունը Փոքր Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում։

Եգիպտոսի սուլթան Բայբարսի ներխուժումը Կիլիկյան Հայաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մամլուքները սպանում են արքայազն Թորոսին և գերեվարում Լևոնին (15-րդ դարի եվրոպական ձեռագրից):

Կիլիկյան Հայաստանը, այսպիսով, շրջապատված էր թշնամական մահմեդական երկրներով և չդաշնակցող ու դավաճանող քրիստոնեական կոմսություններով ու դքսություններով: Մահմեդականները ձգտում էին վերացնել այն՝ թշնամություն տածելով հատկապես այն բանի համար, որ հայոց թագավորն էր մոնղոլներին ուղղորդել իրենց դեմ: Եգիպտոսի սուլթանության զինվորները Կիլիկյան Հայաստան են ներխուժում 1262, 1264 և 1265 թվականներին: Սուլթան Բայբարսը վերջնագրի տեսքով պայմանագիր է ուղարկում հայոց թագավորին, ոչ միայն առաջարկելով վերացնել տնտեսական շրջափակումը, որը գոյացել էր հայ-մոնղոլական դաշինքի արդյունքում, հրաժարվել նախկինում Հալեպին պատկանած սահմանամերձ վայրերից, որոնք նախկինում մոնղոլները նվիրել էին հայերին, այլև խզել հայ-մոնղոլական դաշինք՝ ընդունելով մամլուքյան Եգիպտոսի գերիշխանությունը: Մերժելով Բայբարսին Հեթումը քաջ գիտակցում էր, թե ինչ նոր աղետ էր սպառնում Կիլիկյան Հայաստանին, ուստի օգնություն ստանալու նպատակով շուտափույթ մեկնում է մոնղոլների մոտ՝ Հուլավու խանի որդու՝ Պարսկաստանի նոր իլխան Աբաղայից դաշնակցային օգնություն ստանալու համար: Եվ մինչ Հեթում արքան մոնղոլական զորքի հետ ետ կդառնար, մամլուքների բանակը հրամանատար, ապագա սուլթան Կալավունի և Համմայի մելիք Մանսուր II-ի գլխավորությամբ, 1266 թվականին շարժվում է դեպի Կիլիկիայի հայոց թագավորություն, որոնց մուտքը Ալեքսանդրեթի ծոցի և Դարպսակի միջև ընկած լեռնանցքներում ջանում էր արգելափակել հայկական զորքը Սմբատ գունդստաբլի, հայոց թագավորի երկու որդիների՝ Թորոսի և Լևոնի հրամանատարությամբ: Սակայն, ճանապարհը փոխելով, Բայբարսը Դարպսակի մոտ հարձակվում է հայկական փոքրաթիվ զորքերի վրա, ու թեև վերջիններս քաջաբար դիմադրում են, սակայն պարտություն են կրում: Արքայազն Թորոսը սպանվում է, իսկ Լևոնն ու Սմբատ գունդստաբլի որդի Վասիլը գերի են ընկնում:

Ներխուժելով Կիլիկիա, մամլուքները քսան օր շարունակավերում ու կողոպտում են Մսիսը, Ադանան, Տարսոնը, Այասը, Սիսը, և հսկայական ավարով ու 40 հազար գերիներով վերադառնում են Եգիպտոս: Վերադառնալով եթում արքան խորը ցնցում է ապրում՝ երկիրը գտնելով ավերված, Թորոսին՝ զոհված, Լևոնին՝ գերեվարված: Իսկ որդուն՝ հայոց թագաժառանգին գերությունից ազատելու համար Հեթումը երկու տարուց ավել ծանր բանակցություններ է վարում սուլթան Բայբարսի հետ, և վերջապես 1268 թվականին կնքած ծանր պայմանագրի համաձայն՝ հայոց թագավորը մամլուքներին է զիջում սահմանային հաղորդակցության կարևոր ուղիների վրա գտնվող Դարպսակ, Կապան, Պեհեսնի քաղաքները, որոնք Կիլիկիան մի կողմից կապում էին Անտիոքի, մյուս կողմից՝ մոնղոլական Պարսկաստանի հետ:

Հեթումի մահը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեպես ջարդված ճակատագրի նման հարվածից, Հեթումը 1269 թվականին Հայոց թագավորության գահը հանձնում է մեծ զոհաբերությունների գնով ազատագրված որդուն՝ Լևոն Գ-ին, իսկ ինքը դառնում է վանական և նույն թվականին էլ, որպես Մակարիոս վանական, վախճանվում Սսից արևմուտք գտնվող Դրազարկի վանքում:


Հեթում Ա-ի կերպարը համաշխարհային պատմագիտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեթումի կերպարը չգնահատված է մնացել պատմագիտության մեջ: Բանն այն է, որ պատմաբանների շրջանում քննարկման առարկա էր դարձել այն հարցը, թե արդյոք նա ինքնակա՞մ էր գնացել Կարակորում, թե՞ Մանգու խանի պահանջով, այսինքն՝ նա մոնղոլների վասա՞լն էր, ինչը ստվեր կգցեր Հեթումի կերպարի վրա, թե՞ անկախ դաշնակից: Իսկ ժամանակակից ուսումնասիրողների այդ միտումը բխում է Հեթումի ժամանակակից պատմագիրների որոշ տվյալներից: Ժամանակագիրները չէին կարող հասու լինել արքայի՝ պետական գաղտնիք հանդիսացող ծրագրերին ու հեռատես նպատակներին: Չէ՞ որ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը շրջապատված էր մահմեդական թշնամի երկրներով, և նրանք չպետք է իմանային հայոց արքայի հեռահար նպատակները: Այսպես, գաղտնի էր պահվում հայ-մոնղոլական հարաբերությունների գործընթացը, և հայ պատմիչները կամ տեղյակ չէին այդ ամենից, կամ պարզապես խուսափում էին Հեթումին ներկայացնել որպես սարսափազդու մոնղոլներին Մերձավոր Արևելք հրավիրող կողմ: Եվ այդպես, ժամանակգիրների կցկտուր տեղեկությունները սխալ մեկնաբանելով` մերօրյա պատմաբաններից շատերը սխալ եզրահանգումներ են կատարել՝ Հեթումին կարծելով մոնղոլների վասալ: Այդ կարծիքին էին նպաստում նաև այն տեղեկությունները, որ Հեթումը եվրոպացիների նման չէր հոխորտացել ու պահանջել դաշնակցություն, նրանց հետ շփման ընթացքում չէր ցուցաբերել գոռոզամտություն: Իսկ եվրոպացիներն իրենց այդպես էին պահում, որովհետև մոնղոլները խիստ հեռու էին բարեկրթության եվրոպական պատկերացումներից և նրանց աչքին երևում էին որպես վայրագ մի ցեղ: Սա ենթադրել է տվել, թե ուրեմն նա մոնղոլներից կախման մեջ է եղել: Սակայն Հեթումը պարզապես անձամբ ներկայացել է Մանգու խանին և որպես հավասարը հավասարին ներկայացրել իր առաջարկներն ու դաշնակցի բարեկամական ձեռք մեկնել: Բացի դրանից, մոնղոլները սկզբունքորեն մշակված և իրարից տարբերվող մոտեցում ունեին իրենց գրաված և առանց դիմադրության հանձնված ժողովուրդների հանդեպ: Բայց այլ էր վերաբերմունքը դաշնակից պետությունների նկատմամբ: Այն երկրները, որոնք մոնղոլներին դիմադրություն էին ցուցաբերել, մոնղոլներն այդ երկրներն ավերում ու կողոպուտի էին ենթարկում: Այն երկրները, որոնք սարսափելով նրանցից, ինքնակամ հանձնվում էին, մոնղոլները թեև նույնպես տիրում էին դրանց տարածքին ու կողոպտում հարստությունները, սակայն ձեռք չէին տալիս բնակչությանը և չէին կործանում շինությունները: Բացի դրանից, նրանք մոնղոլ կառավարիչ էին հաստատում գրավված երկրներում: Նման տեղեկություններ է հաղորդում պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին՝ պատմելով Վրաստան և բուն Հայաստան կատարած նրանց արշավանքների մասին: Իսկ Կիլիկյան Հայաստանում, հայտնի փաստ է, որ երբեք որևէ մոնղոլ ոտք չի դրել: Բայց հիմնական առանցքը, որի վրա հենվելով կարող ենք ասել, որ Հեթումը հավասար դիրքերից էր բանակցել Մանգու խանի հետ, հենց նրանց կնքած դաշնագիրն է:

Ֆրանսիացի արևելագետ և հայագետ Ռենե Գրուսեն

Ֆրանսիացի արևելագետ և հայագետ Ռենե Գրուսեն, վերլուծելով Հեթում արքայի այս հաջողությունը, գրում է. «Ուշագրավ է մանավանդ այն պահը, որը մինչ Հայոց թագավորն այդ դաշինքը հայցում է որպես ողջ Քրիստոնյա Արևելքի պատվիրակ, Մեծ խանը, ամփոփելով նրա առաջարկները, ճշգրտում է, որ այն ենթակա է վավերացման բոլոր քրիստոնյա իշխանավորների, ըստ այդմ՝ լատինների կողմից: Ինչո՞ւ Սիրիայի բարոնները բավարար պայծառատեսություն չունեցան հետևելու համար ճարտար հայի օրինակին: Չէ՞ որ այն շնորհը, որ նրանց համար արվում էր Կարակորումում, նշանակում էր լատինական Սիրիայի փրկությունն ու վերջնական ամրապնդումը»:

Եթե մոնղոլների հետ դաշինք կնքելու պատրաստակամության և ձեռնարկած քայլերի առումով Հեթում արքային համեմատենք Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX-ի հետ, որը չորս անգամ դեսպաններ ուղարկելով Կարակորում և դիվանագիտական բանակցություններ վարելով մոնղոլների հետ, այդպես էլ որևէ արդյունքի չի հասնում, ապա կնկատենք մի հետաքրքիր երևույթի. Մոնղոլների հետ ոչ մի համաձայնություն ձեռք չբերած, խաչակրաց 7-րդ և 8-րդ արշավանքները ձախողած Լյուդովիկոս IX-ին, որին երբևիցե ոչ մի առումով որևէ մեկը չի պախարակել, այլ հակառակը, նրա անունը որպես քրիստոնեության և քրիստոնյաների պաշտպանի, որպես բարոյական մեծ անհատի միշտ էլ խորինակնածանքով է արտասանվել, և անգամ կաթողիկե եկեղեցին 1297 թվականին նրան սուրբ է հռչակել, մինչդեռ հեռատես ու լայնախոհ, սկզբունքային ու գործունյա, քաղաքական մեծ կորով ու քաջություն ունեցող Հեթում Առաջին արքան, որն իր դիվանագիտական ճկուն մտքի և սթափ ու խորամիտ բանականության շնորհիվ կարողանում է մահմեդականներից իր երկիրն ու Երուսաղեմը, և ընդհանրապես քրիստոնեական Արևելքն ու Եվրոպան փրկել՝ այնքան կարևոր դաշինք կնքելով մոնղոլների հետ, ոչ միայն ժամանակակից պատմաբանների սթափ և արդար գնահատականին չի արժանանում, այլև չի մեծարվում անգամ հայ ժողովրդի կողմից և եկեղեցու կողմից էլ սրբադասված չէ, ինչպես Ֆրանսիայի թագավորը:


Հեթում Ա-ի կերպարը գրականության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեթում Ա-ի կերպարը լավագույնս կերտել է լեհ արձակագիր Յան Դոբրաչինսկին` իր «Իմաստնության բանալի» (Klucz mądrości) վեպում՝ հրաշալիորեն արտահայտելով նրա քաղաքական հեռատեսությունը, դիվանագիտական հանճարը՝ ի տարբերություն իր ժամանակակից եվրոպացի միապետների, որոնք անձնական կամ նեղ ազգային շահեր հետապնդելով դավաճանում են հայոց արքային և միայնակ թողնում մահմեդական թշնամիների դեմ: Վեպը դեռևս հայերեն թարգմանված չէ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց պատմություն, Երևան 1982 թ., 352 էջ։
  • Հեթում պատմիչ, Պատմութիւն Թաթարաց, Վենետիկ 1942 թ., 90 էջ։
  • Միքայելյան Գրիգոր, Կիլիկիայի հայկական պետության պատմություն, Երևան, 2007 թ., 552 էջ։
  • Մութաֆյան Կլոդ, Կիլիկյան կայսրությունների խաչմերուկում, Երևան, 2001 թ., 632 էջ։
  • Տեր-Պետրոսյան Լևոն, Խաչակիրները և հայերը, հատոր 2, Երևան, 2007, 672 էջ։
  • Բելլա Բարսեղյան, Հեթում արքան՝ միջնադարի հանճարեղ դիվանագետը, Էջմիածին, 2009 թ.:
  • Гумилев, "Поиски вымышленного царства" ("Желтый крестовый поход"), Москва, 2006:
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
  1. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 139