Գագիկ Բ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Գագիկ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)
Picto infobox prétendant à un trône.png
Գագիկ Բ
Հայոց Թագավոր
Իշխանություն 1042–1045
Ծնվել է՝ 1024
Մահացել է՝ մարտի 2, 1076({{padleft:1076|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})
Վախճանի վայր Կեսարիա, Թուրքիա
Նախորդ Հովհաննես-Սմբատ
Տոհմ Բագրատունիներ
Հայր Աշոտ Դ Քաջ
Կրոնական հավատքներ Հայ Առաքելական Եկեղեցի

Գագիկ Բ (մոտ 1024-1079), Հայոց թագավոր 1042-1045 թթ–ին։ Բագրատունիների հարստությունից։

Գագիկ Բ-ի գահակալությանը նախորդած իրավիճակը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1020 թվականին վախճանվեց Հայոց Գագիկ Ա թագավորը՝ թողնելով երկու որդի, որոնցից ավագը՝ Հովհաննես-Սմբատը թուլակամ, ռազմական գործին անտեղյակ անձնավորություն էր, իսկ Աշոտը (Աշոտ Դ), հակառակը, քաջ, մարտերում կոփված և համառ բնավորության տեր երիտասարդ էր։ Ավագության իրավունքով գահը ժառանգելու էր Հովհաննես-Սմբատը, սակայն Հայոց իշխաններից շատերը, գիտակցելով այդ խառնակ ժամանակներում թուլակամ ու անհեռատես արքա ունենալու կործանարար հետևանքները, ձգտում էին Հայոց գահը հանձնել Աշոտ Դ-ին։ Բայց իր ազդեցիկ կողմնակիցներն ուներ նաև Հովհաննես-Սմբատը, որոնցից մեկն էր նաև կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը: Երկրում ծայր է առնում թունդ հակամարտություն և եղբայրասպան պատերազմ, որը շուտով հնարավոր եղավ հարթել իշխանների և կաթողիկոսի ջանքերով, ինչի համար որոշվեց Անի մայրաքաղաքը իր շրջակայքով հանձնել Հովհաննես-Սմբատին, իսկ մնացած մասը՝ Աշոտ Դ-ին։ Հաշտության պայմաններից մեկն էլ այն էր, որ Հովհաննես-Սմբատի մահից հետո Հայոց գահն ամբողջությամբ անցնելու էր Աշոտ Դ-ին, կամ, եթե նա ևս մահացած լիներ, նրա որդուն։ Աշոտի որդի Գագիկ Բ-ն ծնվեց մոտ 1024 թվականին։ Սակայն երկրում հաստատված այս անդորրը կարճ տևեց։ 1022 թվականին Վրաց թագավորություն է արշավում Բյուզանդիայի կայսր Վասիլ Բ Բուլղարասպանը, և քանի որ այդ պատերազմում Հայքը սատարել էր Վիրքին, կայսրը որոշում է պատժիչ արշավանք ձեռնարկել նաև դեպի Բագրատունյաց թագավորություն: Հայոց արքա Հովհաննես-Սմբատը, ահաբեկված դրանից, որոշում է կաթողիկոս Պետրոս Ա-ին ուղարկել բանակցությունների և հաշտություն կնքելու՝ անգամ ամենավատ պայմաններով, միայն թե իրենից հեռացնի պատերազմը։ 1023 թվականին Պետրոս Ա-ն մեկնում է Տրապիզոն, որտեղ գտնվում է Վասիլ Բ-ն՝ իր զորքով։ Բանակցությունները կայսեր հետ ավարտվում են մի խայտառակ պայմանագրի կնքմամբ, ըստ որի Հովհաննես-Սմբատի մահից հետո Անին իր շրջակայքով ժառանգություն էր մնալու Բյուզանդական կայսրությանը։ Այս պայմանագիրը մեծ զայրույթ և դժգոհություն է առաջացնում Անիում և իշխանների շրջանում, ինչի պատճառով Պետրոս Ա-ն որոշ ժամանակ չի վերադառնում հայրենիք, այլ հաստատվում է Սեբաստիայում: Այսպիսով, Հայքում որոշ ժամանակ տիրում է խաղաղություն։ 1041 թվականին մահանում են արքան, ապա նրա Աշոտ եղբայրը։ Սա շատերը համարեցին բյուզանդական կայսրության խարդավանքների արդյունք՝ արագացնելու համար Տրապիզոնի պայմանագրի կատարումը։ Պահը նպաստավոր համարելով՝ բյուզանդական 100 հազարանոց մի զորաբանակ ներխուժեց Հայոց թագավորություն՝ գրավելու Հովհաննես-Սմբատի կտակած հողերը՝ Անին՝ իր շրջակայքով։ Հոռոմները հասան որոշ հաջողության՝ գրավելով մի շարք հայկական տարածքներ։ Իսկ հայկական զորքերը, որ շուրջ 30 հազար էին, համախմբվում են սպարապետ Վահրամ Պահլավունու շուրջ։ Հայ ռազմիկներին միացավ նաև բնակչությունը, և միասին դուրս գալով Անիի Ծաղկոց կոչվող դարպասից, հարձակվեցին քաղաքը պաշարման մեջ առած բյուզանդացի զորքի վրա։ Հայերը կարողացան քաղաքի պարիսպների տակ ջախջախել բյուզանդական զորքերին և խայտառակ փախուստի մատնել։ Նրանցից քչերը միայն ողջ մնացին ու գերի ընկան և հայերը ցանկանում էին հաշվեհարդար տեսնել նրանց հետ։ Սակայն սպարապետի (Վահրամ Պահլավունի) միջամտությամբ գերիներն ազատ արձակվեցին։ Այս պարտությունից հետո կայսրությունն այլևս տևական ժամանակ մոռացավ Տրապիզոնի պայմանագիրը։

Գագիկ Բ-ի օծումը և թագավորության առաջին տարիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաղթանակից հետո Պետրոս Գետադարձն Անիում արքա օծեց Աշոտի պատանի որդուն՝ 18-ամյա Գագիկ Բ-ին։ 12-րդ դարի ժամանակագիր Մատթեոս Ուռհայեցին Գագիկին բնութագրում է որպես խոհեմ և աստվածասեր պատանու։ Ուռհայեցին հաղորդում է, որ Գագիկն իր զինվորների օգնությամբ ձերբակալում է իշխան Սարգսին, և տիրանում իր հայրենի բերդերին, գավառներին ու ողջ գանձատանը, որը հափշտակել էր իշխանը։ Գագիկ արքայի թագավորության առաջին երկու տարիներն անցան խաղաղության պայմաններում երկրի շենացմամբ։

Դավադրությունը Գագիկ Բ-ի և Հայոց թագավորության դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1043 թվականին Բյուզանդիայում գահ է բարձրանում Կոստանդին Մոնոմախը: Վեստ Սարգիսը, որ քեն էր պահել Գագիկ արքայի դեմ, խորհուրդ է տալիս կայսրին՝ խաբեությամբ իր մոտ հրավիրել Հայոց արքային և բանտարկել՝ խոստանալով աջակցել նրան։ Մոնոմախը բազում երդումներով խոստանում է ապահովել Գագիկի անձի անվտանգությունը և հրավիրում է Կոստանդնուպոլիս՝ իբր թե բանակցելու։ Հայոց արքան չի ցանկանում մեկնել կայսրության մայրաքաղաք, և դա էին հորդորում նաև Հայոց իշխաններից շատերը։ Գագիկի մեկնելուն դեմ էր հատկապես սպարապետ Վահրամ Պահլավունին: Սակայն ուրիշ իշխաններ՝ Վեստ Սարգիսի գլխավորությամբ և կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը ևս համոզում են նրան անպայման մեկնել։

Գագիկ Բ-ն հնազանդություն է հայտնում Կոստանդին IX Մոնոմախ կայսերը. մանրանկար՝ Հովհաննես Սկիլիցեսի Մադրիդյան ձեռագրից:

Բագրատունյաց թագավորության վերջին շառավիղը մեկնում է Կոստանդնուպոլիս, որին ժողովուրդը ճանապարհ է դնում մեծ շուքով։ Կայսերական մայրաքաղաքում Հայոց արքային նախ դիմավորում են մեծ պատվով, Մոնոմախն անձամբ մի քանի օր մեծարեց նրան՝ ընծաներով ու արքայավայել ճաշկերույթով։ Սակայն օրեր անց Վեստ Սարգիսն ու կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը կայսերն են ուղարկում Անիի բանալիներն ու մի գրություն, թե Անի քաղաքն ու ողջ Արևելքը քո սեփականությունը դարձան։ Մոնոմախն իր մոտ կանչեց Գագիկին և նրա առջև դրեց բանալիներն ու նամակը։ Տեսնելով դա, Հայոց արքան, ինչպես մեջբերում է Մատթեոս Ուռհայեցին, հառաչեց և ասաց. «Դատ արասցէ Քրիստոս ընդ իս և ընդ նենգավորսն իմ: Տէր և թագաւորն ես եմ տանն Հայոց. ահա ես ոչ տաց զՀայք ի ձեռս քո, զի դու զիս խաբեութեամբ ածէր ի Կոստանդնուպօլիս»:

Նա այդպես անսասան է մնում մեկ ամիս, բայց ի վերջո, ելք չգտնելով, համաձայնեց Անին հանձնել կայսրությանը, որի դիմաց Մոնոմախը, արգելելով Գագիկին Անի վերադառնալ, որպես կալվածք նրան հանձնեց Կապադովկիայի Կալոն Պելատ և Պիզու քաղաքները, կարգադրելով Բյուզանդիա բերել նաև արքայի ընտանիքը։ Դրանից հետո բյուզանդական զորքերը չորրորդ անգամ են պաշարում Անին, որը պաշտպանելու ելած Հայոց բանակն ու ժողովուրդն այս անգամ պարտություն են կրում, ինչով էլ վերջ է դրվում Բագրատունյաց թագավորությանը 1045 թվականին։

Հույն մետրոպոլիտի «Արմեն» անունով շունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսպիսով, Գագիկ Բ-ն պանդուխտ է մնում Բյուզանդիայում, սակայն փորձանք է դառնում հույն իշխաններից շատերի համար, որոնք չէին թաքցնում իրենց արհամարհանքը հայերի և նրանց գահընկեց արքայի հանդեպ։ Մի անգամ, իմանալով, որ Կեսարիայի մետրոպոլիտ Մարկոսն այնքան ամբարտավան է դարձել, որ իր շան անունն Արմեն է դրել, որոշում է պատժել նրան։ Դարձյալ Մատթեոս Ուռհայեցին պատմում է, որ իր շքախմբով անցնելով Մարկոսի կալվածքներով, մարդ է ուղարկում նրա մոտ, թե ցանկանում է իջևանել նրա տանը։ Մարկոսը հրամայում է իր տունը զարդարել և ընդունելության պատրաստվել, իսկ ինքն ընդառաջ է գնում Գագիկ Բ-ին, նրան բերում տուն և մեծ ճաշկերույթ տալիս։ Ճաշելիս, երբ Գագիկ Բ-ը փոքր-ինչ գինովցել էր, դիմում է Մարկոսին, թե իմացել է, որ մի ամեհի շուն ունի և ցանկանում է տեսնել նրան։ Հույն մետրոպոլիտը թեև գլխի է ընկնում, թե ինչն է դրա պատճառը, բայց սկսում է կանչել շանը։ Սակայն, քանի որ վախենում էր անունով կանչել, կենդանին մոտ չէր գալիս։ Հայոց երբեմնի արքան պահանջում է անունով կանչել, և Մարկոսն ակամա, նույնպես գինու ազդեցության տակ, կանչում է շանը՝ երկու անգամ տալով նրա Արմեն անունը։ Երբ զայրացած Գագիկը հարցնում է, թե ինչո՞ւ է շան անունը Արմեն դրել, մետրոպոլիտ Մարկոսը, խիստ անհարմար զգալով, պատասխանում է, թե շատ անվախ և ուժեղ շուն է, դրա համար։ Այնժամ Գագիկ Բ-ի ազդանշանով թիկնապահները շրջապատում են շանը և գցում մի մեծ պարկի մեջ, որ պատրաստել էին վաղօրոք։ Մետրոպոլիտը սկսում է բղավել նրանց վրա, սակայն Գագիկը ասում է. «Հիմա կտեսնենք, թե ով է ավելի ուժեղ՝ հոռո՞մը, թե շունը, որ նրանից Արմեն անունն է ստացել»: Արքայի թիկնապահները Մարկոսին ևս գցում են պարկի մեջ, բերանը կապում և սկսում շանը ձաղկել, որը, ցավից սաստիկ գազազելով հոշոտում է տիրոջը։

Բագրատունյաց թագավորության վերջին արքայի դավադրաբար սպանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1079 թվականին Գագիկ Բ-ն իր զորքով գնում է Կիզիստրա (կամ Կնդռոսկավիս) բերդտ, որը պատկանում էր երեք հույն իշխանների՝ Մանդալեի որդիներին։ Գագիկն իր զինվորներից առաջ անցնելով, ձիով, երեք հոգու ուղեկցությամբ մոտենում է իրեն դիմավորելու եկած եղբայրներին, որոնք նախօրոք դարանակալ զորք էին պատրաստել։ Նրանք մոտեցան Գագիկին, երկրպագեցին և երբ մոտեցան ողջագուրվելու, հանկարծ երեքով փաթաթվեցին արքայի վզին և քաշելով ցած գլորեցին։ Դուրս նետվեցին դարանակալած զինվորները, իսկ Գագիկի ուղեկիցները ետ փախան՝ լուրը տանելով նրա զորքին։ Սրանք լուրն առնելով ցրվեցին՝ արքային մենակ թողնելով։ Իսկ եղբայրները նրան տարան իրենց բերդը։ Ութ օր անց հայոց իշխաններից շատերը, որոնք Բյուզանդիայում էին, դուրս եկան Կիզիստրա բերդի դեմ, սակայն դրա անառիկության պատճառով հաջողություն չունեցան, իսկ հույները Բագրատունյաց թագավորության վերջին շառավիղ Գագիկ Բ-ին աղեղի լարով խեղդամահ արին և մարմինը մեկ օր կախեցին պարսպից, ապա թաղեցին պարսպի արտաքին կողմում։ Արքայի մտերիմները գիշերով նրա մարմինը տանում են Պիզու քաղաքը և թաղում վանքում։ Գագիկի մահվան վրեժը լուծել է Ռուբինյանների տոհմից Թորոս Ա իշխանը՝ սպանելով երեք եղբայրներին և հետ վերցնելով Գագիկի թագն ու այլ արքայական հարստությունները։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png