Զապել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Զաբել Ա Ռուբենյան
Զաբէլ թագուհի
Կլիկիիայի թագուհի
Isabella of Armenia.jpg
Վարդգես Սուրենյանց, «Զապել թագուհու վերադարձը» (1909)
Իշխանություն 1219 - 1252, (1226-ի հունիսից Հեթում Ա-ի հետ)
Թագադրում 14 մայիսի, 1226 (չափահաս դառնալուց հետո)
Ծնվել է՝ հունվարի 25, 1216, հունվարի 25, 1217, 1212 կամ 1213
Ծննդավայր Սիս, Կիլիկիայի Հայկական Իշխանություն
Մահացել է՝ հունվարի 23, 1252
Վախճանի վայր Սիս, Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
Դրազարկի վանք
Քաղաքացիություն Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
Նախորդ Լևոն Բ
Հաջորդող Հեթում Ա
Տոհմ Ռուբինյաններ
քաղաքական գործիչ և իշխող թագուհի
Հայր Լևոն Բ
Մայր Սիպիլ Լուսինյան
Երեխաներ Լևոն Գ, Սիբիլ Հեթումյան, Ֆիմի Հեթումյան, Մարիամ Հեթումյան, Թորոս Հեթումյան, Ռիթա Հեթումյան և Զաբել Հեթումյան
Կրոնական հավատքներ Հայ Առաքելական Եկեղեցի

Զաբել Ա Ռուբենյան (գրբ.՝ Զապել, անգլ.՝ Isabella I, Isabel I[1], Zabel I[2], հունվարի 25, 1216, հունվարի 25, 1217, 1212 կամ 1213, Սիս, Կիլիկիայի Հայկական Իշխանություն - հունվարի 23, 1252, Սիս, Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն), Կիլիկիայի Հայոց թագուհի (1222-1252, Լևոն Բ-ի և Սիբիլ Լուսինյանի դուստրը, Ռուբինյանների թագավորական տոհմի վերջին շառավիղը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաբելի ծնվելու թվականի հետ կապված կան մի քանի տարբերակներ՝ 1212 թվականան[փա՞ստ], 1213 թվական[փա՞ստ], 1215 թվական[3][4][5], 1216 թվականի[6][7] հունվարի 25, 1216 թվականի հունվարի 27[2] և 1217 թվականի հունվարի 25[2]։ Ծնվել է Սիս քաղաքում[8]։


Կիլիկիայի գահաժառանգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1219 թվականին[2] Զաբելը հոր կամքով նշանակվել է Կիլիկիայի գահաժառանգ՝ խնամակալ ունենալով Ատանին, ապա նրա սպանվելուց հետո՝ Կոստանդին Լամբրոնացի իշխանին[9]։ 1222 թվականից Կիլիկիայի հայոց թագուհի[10]։

Կիլիկիայի թագուհի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լևոն Բ-ի մահից հետո, Ռուբեն Գ-ի (Լևոն Բ-ի ավագ եղբայրը) թոռը՝ Ռուբեն-Ռայմոնդ Անտիոքացին[2] իր ձեռքն է վերցնում Կիլիկիայի Հայոց գահը, բայց շուտով պարտվում է, ընկնում գերի և սպանվում[11]։ Ատանի խնամակալության ներքո Զաբելը հռչակվում է Կիլիկիայի թագուհի[1][11], բայց շուտով Ատանը սպանվում է։ Ատանի տեղը զբաղեցնում է Հեթումյանների տոհմից Կոստանդին Լամբրոնացին[11]։

Գահի շուրջն սկսված վեճերը հարթելու նպատակով 1222 թվականին Կիլիկիայի իշխանները Զապելին ամուսնացնում են Անտիոքի դքսության գահաժառանգ Ֆիլիպի հետ։ Վերջինս լատինամոլ քաղաքականություն վարելու համար 1224 (1225[12]) թվականին գահընկեց արվեց և բանտարկվեց Կոստանդինի կողմից։ 1226 թվականին Կոստանդինը Զաբելին ամուսնացնում է իր տասներեքամյա որդու՝ Հեթումի (Հեթում Ա) հետ և վերջինիս հռչակել Հայոց թագավոր[13]։

Շինարարական աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաբելը հմուտ է եղել ուսման ն գիտության մեջ, նպաստել շինարարական աշխատանքներին, 1238 թվականին ամուսնու հետ վերաշինել է տվել Անդուլ մենաստանը և դարձրել ամառանոց։ Սսում կառուցել է տվել Կաթողիկե և Սբ․ Մարինե եկեղեցիները, 1241 թվականին հիմնել է հիվանդանոց[14]։

Հիշատակությունը աղբյուրներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներում հիշվում է իբրև «ողջախոհ», «առաքինաջան», որը հմուտ է եղել ուսման, գիտության մեջ։

Ընտանիքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիլիկյան Հայաստան

Զապելը ունեցել է հինգ դուստր և երեք որդի, որոնցից կրտսերը՝ Լևոն Գ, 1270 թվականին ժառանգել է գահը։


Զաբելը թաղվել է Դրազարկում[15]։

Պահպանվել են Զաբելի և Հեթում Ա-ի պատկերներով դրամներ[16]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Սթիվեն Ռիչման, A History of the Crusades – Volume III.: The Kingdom of Acre and the Later Crusades, հ. 3, «Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն», ISBN 9780521347723։
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Cawley, Charles (2009-04-01), Lords of the Mountains, Kings of (Cilician) Armenia (Family of Rupen), Foundation for Medieval Genealogy, http://fmg.ac/Projects/MedLands/ARMENIA.htm#Stephanedied1165B, վերցված է հունվար, 2019 
  3. ՀՍՀ, հատոր 3, էջ 659.
  4. «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ., Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ
  5. Զաբել թագուհի
  6. «Նկարագիր Օշին թագաւորի ձեռագիր ժամագիրքին», Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սյուրմեյան, Անթիլիաս, 1933, 97 ա․
  7. «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ., Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ
  8. Զաբել թագուհի
  9. Զաբել թագուհի
  10. Զաբել թագուհի
  11. 11,0 11,1 11,2 Վահան Մ․ Քուրքջյան։ «A History of Armenia»։ Վերցված է 2019-01-25 
  12. Զաբել թագուհի
  13. Զաբել թագուհի
  14. Զաբել թագուհի
  15. Զաբել թագուհի
  16. Զաբել թագուհի

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 659 CC-BY-SA-icon-80x15.png