Ծոփք
| Երկիր |  Մեծ Հայք
 |
|---|---|
| Ներառում է | գավառ |
| Գլխավոր քաղաք | Արշամշատ |
| Այլ քաղաքներ | Արկաթիակերտ, Լուսաթառիճ, Պաղին, Կողոբերդ, Բալու, Հերապոլիս, Կթառիճ, Ճապաղջուր, Չմշկածագ |
| Ստեղծվել է | Մ.թ.ա. 189 |
| Վերացել է | Մ.թ. 387 |
| Ազգային կազմ | |
| Կրոնական կազմ | |
_location_map.png) | |
.jpg)
.svg)
Ծոփք (Ծոփաց աշխարհ, Չորրորդ հայք, Հունարեն՝ Sophene), Մեծ Հայքի երկրորդ նահանգը։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարի առաջին կեսին ստեղծվել է Ծոփքի և Կոմմագենեի միացյալ թագավորությունը։
Անվան ծագում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոփքը ներկայանում է իբրև Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի մի գավառ, որն այնքան էր հզոր, որ Ստրաբոնն ու այլ անտիկ պատմիչներ այն կոչել են փոքր թագավորություն[1]։
«Այնչափ էր իշխանութիւն սորա, մինչև Սդրավոնի կոչել Փոքր թագաւորութիւն»[2]։
Հայկական լեռնաշխարհի հարավարևմտյան Ծոփաց աշխարհ երկրա մասում պետական կազմավորումներ են հիշատակվում սկսած մ․թ.ա. II հազարամյակի մեկնարկից, որոնք հնագույն գրավոր սկզբնաղբյուրներում հայտնի են Ծուփանա, Իսուվա, Սոպահ, Սուբա, Ծուփանի, Սոֆենե և այլ անվանումներով[1]:
Աշխարհագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Չորրորդ Հայքը տարածվում էր Արևմտյան Տիգրիսի վերին Արածանիի ստորին հոսանքների շրջաններում, հյուսիսում, հյուսիս-արևելքում և արևելքում սահմանակից էր Բարձր Հայքին, Տուրուբերանին և Աղձնիքին, հարավում Միջագետքից բաժանված էր Մասիուսի լեռներով, իսկ արևմուտքում Եփրատ գետով սահմանակցվում էր Փոքր Հայքին ու Կապադովկիային[3]։
Չորրորդ Հայքի ռելիեֆը բազմազան է։ Այստեղ կան և՛ բարձր լեռնաշղթաներ, և՛ գետահովիտներ, և՛ դաշտեր։ Նա ամբողջությամբ ոռոգվում է Արևմտյան Տիգրիսով ու Արածանիով։ Կլիման ևս բազմազան է։ Նրա հարավային մասի՝ Հայկական Տավրոսից հարավ ընկած շրջանների կլիման չոր մերձարևադարձային է, մինչդեռ հյուսիսային մասի կլիման բարեխառն է և ստանում է բավարար քանակությամբ տեղումներ[3]։
Բնական հանածոներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոփքի տարածքում գտնվող մի շարք խոշոր բնակավայրերում հայտնաբերված մետաղական իրերի վերլուծությունը թույլ է տվել առաջադրելու մի վարկած, ըստ որի` վերոհիշյալ տարածքը մ․թ․ա․ 3–րդ հազարամյակի մետաղամշակության առումով գտնվում էր շատ ավելի բարձր աստիճանի վրա, քան Միջագետքի պետությունները[4]։
Երկրագործական հողերի առումով պայմանները շատ նպաստավոր են Հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում` Ծոփքում, որտեղ դրանք կազմում են շուրջ 550 քկմ[5]: Ծոփքի տարածքում հողը բերրի է և լավ ապահովված է քիչ թե շատ ջրառատ գետերով և մթնոլորտային տեղումներով[6]։
Չորրորդ Հայքում առանձնապես բերրի հողեր ունեն Խարբերդի և Բալահովիտի դաշտերը։ Հյուսիսային լեռնային շրջաններում մեծ տարածում ունեն անտառները, նշանավոր է նավթի, պղնձի, կապարի և արծաթի հանքավայրերով: Նրա պղնձի, կապարի և արծաթի հանքերը մարդկությանը հայտնի են հնագույն ժամանակներից և արտահանվել են բավական մեծ քանակությամբ: Գունավոր մետաղների հանքավայրերը հիմնականում գտնվում են Արևմտյան Տիգրիսի ճյուղերից մեկի՝ Արղանա գետի հովտում[3]:
Ծոփքի թագավորություն (Սոֆենե)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոփքի տարածական ընկալման ընդլայնումը, անշուշտ, կապված էր Ծոփքի թագավորության առաջացման հետ, որը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. III դարի կեսերին: Մեզ հասած կցկտուր տեղեկություններից կարելի է ենթադրել, որ հարավ-արևելքում այն տարածվել է մինչև Քաղիրթ գետը, իր մեջ է ներառել մինչև Մասիոս լեռները և նրանցից հարավ ընկած մերձեփրատյան շրջանները, հյուսիս-արևմուտքում՝ Մելիտինեի շրջակայքը և Կոմագենեն[7]։
Ծոփքի թագավորությունը կամ Ծոփքը հելլենիստական պետություն էր, որը գտնվում էր Մեծ Հայքի և Սիրիայի միջև[8]: Երվանդունիների դինաստիայի կողմից կառավարվող թագավորությունը մշակութային առումով խառը էր՝ համատեղելով հունական, հայկական, իրանական, սիրիական, անատոլիական և հռոմեական ազդեցությունները[9]: Հիմնադրվելով մ.թ.ա. 3-րդ դարի շուրջ՝ թագավորությունը մնաց անկախ մինչև մ.թ.ա. 95 թվականը, երբ Արտաշեսյան թագավոր Տիգրան Բ-ը նվաճեց տարածքները՝ դրանք ներառելով իր կայսրության մեջ։ Ծոփքը տարածաշրջանի առաջին պետությունն էր, որը սկսեց հատել իր սեփական մետաղադրամները[9]:
Ծոփքի (հայերեն՝ Ծոփք) հայկական թագավորությունը ծագել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում՝ Հայաստանի պատմական Ծոփանի շրջանում: Սելևկյան կայսրության փլուզումից առաջ այն ներառում էր Կոմմագենեն՝ կազմելով նրա հետ միասնական թագավորություն, որի կառավարիչները ավանդաբար սերում էին Երվանդունիների դինաստիայի կրտսեր ճյուղից: Միացյալ պետության առաջին թագավորներից մեկը հիշատակվում է որպես Սամ Ա (Սամոս, Սամես), որը հիմնադրել է Սամոսատա քաղաքը Եփրատի ափին[10]:
Սկզբում թագավորությունը կախված էր Սելևկյան կայսրությունից, որին այն պատկանում էր որպես հատուկ սատրապություն, պարտավոր էր տուրք վճարել և զորքեր տրամադրել, բայց այն կառավարվում էր տեղական ժառանգական դինաստների (թագավորների) կողմից, վայելում էր ներքին ինքնավարություն և երբեմն լիովին ազատվում էր Սելևկյանների տիրապետությունից: Մ.թ.ա. 3-րդ դարի կեսերին Ծոփքում իշխում էր Սամուս Ա-ի իրավահաջորդը՝ Արշամ (Արսամես) թագավորը: Նա առաջին հայ կառավարիչներից մեկն էր, որը հատեց իր սեփական մետաղադրամները: Եփրատի վտակ Արածանի գետի ձախ ափին նա հիմնադրեց Արշամաշատ (Արսամոսա) քաղաքը։ Մ.թ.ա. մոտ 240 թվականին Արշամը փորձեց իրեն հռչակել անկախ թագավոր, բայց չհասնելով իր նպատակին, նա ենթարկվեց Սելևկյանների կառավարությանը։ Արշամի որդի Քսերքսեսը ժառանգեց գահը նրանից[8]։ Իշխանության գալով՝ Քսերքսեսը հրաժարվեց տուրք վճարել Սելևկյանների գանձարանին։ Ի պատասխան՝ Անտիոքոս Գ-ը պաշարեց Ծոփքի մայրաքաղաք Արշամաշատը։ Բանակցությունների արդյունքում հակամարտությունը լուծվեց. Անտիոքոսը, իր քրոջը՝ Անտիոքիսին, ամուսնացնելով ապստամբ հայ թագավորի հետ, ներեց նրան պարտքը, իսկ Քսերքսեսը, իր հերթին, ճանաչեց Սելևկյանների իշխանությունը։ Սակայն որոշ ժամանակ անց Անտիոքիսը սպանեց իր ամուսնուն՝ Քսերքսեսին, և Ծոփքի թագավորությունը միացրեց իր եղբոր տիրույթներին[11]։
Ծոփաց թագավորության մայրաքաղաքներ Արշամաշատը և (Կ) Արկաթիոկերտը Հայաստանի առավել նշանավոր և վաճառաշահ քաղաքներից էին, որոնք էլի մի քանի դար պահպանեցին իրենց նշանակությունը Մեծ Հայքի թագավորության շրջանակներում[12]:
Նոր թագավորական դինաստիայի հիմնադրում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մ.թ.ա. 200 թվականին, Քսերքսեսի սպանությունից հետո, Անտիոքոսը Երվանդունիների դինաստիայից Զարեհին նշանակեց Ծոփքի կառավարիչ։ Միևնույն ժամանակ, Սելևկյանների առաջնորդը Արտաշեսին նշանակեց նմանատիպ պաշտոնի Մեծ Հայքում։ Չնայած ճշգրիտ ապացույցների պակաս կա, այն փաստը, որ վերջինիս հայրը նույնպես կոչվում էր Զարեհ (Զարիադր), ենթադրում է, որ երկու հայ կառավարիչները հայր և որդի էին։ Մ.թ.ա. 190 թվականին, Մագնեսիայի ճակատամարտում Սելևկյանների բանակի պարտությունից հետո, Մեծ Հայք և Ծոփք նահանգները ձեռք բերեցին անկախություն։ Նրանց թագավորները՝ Արտաշեսը և Զարեհը, դարձան Արտաշեսների և Շախունիների նոր հայկական դինաստիաների հիմնադիրները։ Մ.թ.ա. 188 թվականի Ապամեայի պայմանագրով, որը ապահովեց Հռոմի հաղթանակը Սելևկյանների նկատմամբ, Հռոմի Սենատը ճանաչեց հայկական թագավորությունների անկախությունը։ Այսպիսով, հռոմեացիների կողմից անկախության ճանաչումից բացի, այս պայմանագիրը նաև նշանավորեց Հայաստանի և Հռոմի միջև առաջին իրավական շփումը։ Ըստ երևույթին, մոտավորապես նույն ժամանակ Կոմմագենեն նույնպես անկախություն է ձեռք բերել՝ անջատվելով Ծոփքից. առնվազն Դիոդորոս Սիկիլիացու կողմից մ.թ.ա. 162 թվականին այն արդեն հիշատակվում է որպես առանձին թագավորություն՝ Պտղոմեոսի գլխավորությամբ[10]: Նորանկախ հայկական պետություններն ունեին զգալի ազատ գյուղացիություն, որը հիմք հանդիսացավ բանակների կազմավորման համար, ինչը, ի վերջո, թույլ տվեց հայ թագավորներին վարել ակտիվ նվաճողական քաղաքականություն: Ժամանակի ընթացքում Մեծ Հայքը և Ծոփքը, գրավելով մի շարք շրջաններ, զգալիորեն ընդլայնեցին իրենց սահմանները[13]:
Մ.թ.ա. 94 թվականին (կամ մ.թ.ա. 95 թվականին, Մեծ Հայքի թագավոր Տիգրան Բ-ը գրավեց Ծոփքը և մահապատժի ենթարկեց նրա թագավոր Երվանդ Ե-ին: Թագավորի գերեվարումից և սպանությունից հետո Ծոփքի հայկական թագավորությունը, դառնալով մեկ այլ հայկական թագավորության՝ Ծոփքի (կամ Ծոփքի) մաս, դադարեց գոյություն ունենալուց: Երկաթակերտը Ծոփքի մայրաքաղաքներից մեկն է: Ստրաբոնն այս հին հայկական քաղաքն անվանել է «Կարկաֆիոկերտ»: Այլ հեղինակներ այն հիշատակում են Արկաթիոկերտ անվամբ: Քաղաքը հայտնի էր նաև որպես «Էպիփանիա»[14]։
Տնտեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թագավորությունը առանձնանում էր իր բերրի հողերով. Պոլիբիոսը դրա կենտրոնական մասը անվանում է ոչ այլ ինչ, քան «Գեղեցիկ հարթավայր»։ Բոլոր հայկական շրջաններից Ծոփքը ամենաշատն էր ներգրավված միջազգային առևտրում։ Նրա տարածքով անցնում էր խոշոր քարավանային ճանապարհի՝ այսպես կոչված նախկին «արքայական ճանապարհի» մի ճյուղ, որը ձգվում էր Փոքր Ասիայից մինչև Մարաստան, Պարթևստան և Բակտրիա։ Ծոփքից հարավ՝ արևելյան Իրանից Սելևկիայով դեպի Անտիոք տանող առևտրային ճանապարհը անցնում էր հյուսիսային Միջագետքով։ Հայաստանի բոլոր ամենակարևոր առևտրային կապերն անցնում էին Ծոփքով, որը գտնվում էր խոշոր առևտրային և մշակութային կենտրոնների մոտ։ Ծոփքի քաղաքներում աշխույժ առևտուր էր ընթանում, ինչը, իր հերթին, հանգեցրեց Ծոփքում դրամական շրջանառության ներդրմանը ավելի վաղ, քան մյուս հայկական երկրներում, և տեղական մետաղադրամների հատման սկզբին։ Դրամահատարանը գտնվում էր թագավորության մայրաքաղաք Արշամաշատում։ Այսօր կան Ծոփքի հայ կառավարիչների կողմից հատված մետաղադրամների բազմաթիվ հավաքածուներ՝ սկսած մ.թ.ա. 3-րդ դարի կեսերից[15]։
Դրամներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոփքի թագավորնորի դրամները խիստ հազվագյուտ են։ Այդ դրամների մի մասն է՝
Սամոս արքայի օրոք հատած դրամներ
- Երկու քաղկոս - Դիոնիսոսի մական[16]
Արշամ Ա արքայի օրոք հատած դրամներ՝
- Երկու քաղկոս- ձիավոր և հետևակ զինվոր
- Երկու քաղկոս - ձիավոր և առյուծ
- Չորս քաղկոս - ձիավոր և առյուծ
- Մեկ քաղկոս - ձիու գլուխ
- Մեկ քաղկոս - թևավոր կայծակ
- Մեկ քաղկոս - ձիավոր և հետևակ[17]
Արշամ Բ արքայի օրոք հատած դրամներ՝
- Չորս քաղկոս - ձիավոր
- Երկու քաղոս - ձիավոր
- Երկու քաղկոս - կանգնած մերկամարմին կերպարանք[18]
Քսերքսես արքայի օրոք հատած դրամներ՝
- Մեկ քաղկոս - Հաղթանակ
- Երկու քաղկոս - Աթենաս նստած
- Երկու քաղկոս - Աթենաս կանգնած
Աբդիսարես արքայի օրոք հատած դրամներ՝
- Չորս քաղկոս - արծիվ կանգնած դեպի աջ[19]
Վարչական բաժանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոփքը ըստ «Աշխարհացոյց»ի բաղկացած էր հետևյալ10 գավառներից.
- Խորձյան (Խորձեան)- կենտրոնը՝ Կողոբերդ
- Հաշտյանք (Հաշտեանք)- կենտրոնը՝ Կթառիճ
- Պաղնատուն- կենտրոնը՝ Պաղին
- Բալահովիտ- կենտրոնը՝ Արշամշատ
- Փոքր Ծոփք (Ծոփք Շահունեաց)- կենտրոնը՝ Հերապոլիս
- Անձիտ- կենտրոնը՝ Անձիտ բերդ
- Դեգիք- կենտրոնը՝ Կռնի բերդ
- Գավրեք (Գաւրէք)- կենտրոնը՝ Լուսաթառիճ
- Անգեղատուն- կենտրոնը՝ Անգղ
- Մեծ Ծոփք-կենտրոնը՝ Բնաբեղ
Գավառներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Խորձյան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարածվում էր այժմյան Խորձյան գետի վերին հոսանքի շրջանում՝ առավելապես նրա աջ կողմում։ Մեծ մասամբ ծածկված էր խիտ անտառներով: Գրավում էր այժմյան Դերսիմի մի մասը։ Խորձյանի պատմական վայրերից նշանավոր է Արտալես բերդը (գրվում է նաև Արտալեսոն ձևով)։ Արտալեսը գտնվում էր Հայաստանի առաջին բաժանման գծի վրա։ Հենց այդ էր պատճառը, որ Հուստինիանոսը առանձնակի ուշադրություն դարձրեց նրա ամրացման վրա։ Հավանաբար այս գավառում էր գտնվում նաև Խոզան բնակավայրը, որը Ասողիկի և Արիստակես Լաստիվերցու մոտ հիշատակված է իբրև քաղաք[3]։
Հաշտյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարածվում էր Արածանիի աջ կողմում։ Արևելքում սահմանակից էր Տուրուբերանի Տարոն գավառին, իսկ արևմուտքում՝ Չորրորդ Հայքի Խորձյան և Պաղնատուն գավառներին։ Տարածքով Հաշտյանքը համընկնում է այժմյան Ճապաղջրի շրջանին։ Հաշտյանքի մի մասը պատկանում էր Արշակունիների կրտսեր ժառանգներին[3]։
Գավառի պատմաաշխարհագրական նշանավոր վայրը Կթառիճ բերդն էր։ Հուստինիանոս կայսրի հրամանի մեջ, ինչպես և բյուզանդական այլ աղբյուրներում, այս բերդը կոչված է Կիթարիզոն։ Հուստինիանոսի ժամանակ Կթառիճը, որպես սահմանային բերդ, հիմնովին վերակառուցվեց և ամրացվեց՝ վերածվելով բյուզանդական կայազորի կայանի։ Հետագայում բերդի շուրջը ծավալվեց նույնանուն ֆեոդալական փոքր քաղաքը։ Բերդի դիրքը շրջապատի նկատմամբ իշխող էր։ Բավական հեռու տարածությունից սառնորակ ջուր էր բերված քաղաքի ներսը։ Հեղեղումներից պաշտպանվելու համար այս գավառի բնակավայրերի զգալի մասը հին ժամանակներից ի վեր պարսպապատել են[3]։
Պաղնատուն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարածվումն էր Խորձյանից հարավ՝ Արածանիի աջ կողմում։ Գավառի նշանավոր վայրը Պաղին բերդն էր, որը գտնվում էր այժմ ավերակ դարձած Պաղին գյուղի տեղում։ Պաղինը հին Հայաստանի ամուր բերդերից մեկն էր։ Այս գավառից էր Հովսեփը, որը պատկանում էր Սահակի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից արտասահման կրթության ուղարկված «առաջին թարգմանիչների» թվին[3]։
Անգեղտուն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անգեղտունը տարածվում էր Մեծ Ծոփքից արևելք՝ Զիբենե գետի վրա ընկած լեռնային շրջանում, Հայկական Տավրոսի հարավահայաց լանջերին։ Ավանդության համաձայն, այս գավառից էր առասպելական Տորքը, որը կոչվում է Տորք Անգեղ։ Անգեղտունը պատկանում էր նույնանուն նախարարությանը։ Նրա գլխավոր բերդը Անգեղը կամ Անգղն էր, որը և համարվում էր Անգղյան նախարարների ոստանը։ Ենթադրվում է, թե այս բերդը հնագույն ժամանակների արմենական ցեղային միության կենտրոնն էր։ Անուղղակի մի քանի վկայություններից կարելի է ենթադրել, որ Անգղ բերդը 4-րդ դարում որոշ ժամանակ անցել էր Արշակունյաց արքունիքի ձեռքը[3]։
Բալահովիտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարածքով Բալահովիտ գավառը համընկնում է այժմյան Բալուի շրջանին, որը փռված է Արածանիի հովտում՝ Ճապաղջրի և Խարբերդի միջև։ Դաշտային գավառ է։ Ունի արգավանդ հողեր։ Գավառի և նրա կենտրոնի՝ Բալու քաղաքի անունը կապված է այստեղ հնագույն ժամանակներում բնակված բալ կամ բաղ ցեղի անվան հետ։ Գավառի նշանավոր վայրը Բալու բերդն էր, որն այժմ էլ գոյություն ունի իբրև փոքր քաղաք և գտնվում է Արածանիի աջ ափին։
Չորրորդ Հայքի մյուս երեք գավառները՝ Փոքր կամ Շահունյաց Ծոփքը, Դեգիքը և Գորեքը հին Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական կյանքում ավելի աննշան դեր են խաղացել։ Անգամ հայտնի չէ Դեգիքի և Գորեքի դիրքը։ Դրանց մեջ անհամեմատ ավելի հաճախ է հիշատակվում Շահունյաց Ծոփքի անունը։ Վերջինս համապատասխանում է այժմյան Չմշկածագի շրջանին՝ Խարբերդից հյուսիս[3]։
Անձիտ, Անձիթ կամ Հանձիթ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Այս գավառի անունը հնագույն ծագում ունի։ Տարածվում էր Արածանիի ստորին հոսանքի շրջանում՝ առավելապես նրա ձախ կողմում, համապատասխանում է այժմյան Խարբերդի շրջանին, որը հայտնի է բերրի հեղերով[3]։
Գավառի պատմաաշխարհագրական վայրերից նշանավոր են.
- Մազարա.-քաղաք։ Հավանաբար գտնվում էր Ծովք լճից արևելք գտնվող լեռնանցքների շրջանում, որոնց վրայով անցնում էր «Արքայական ճանապարհ»-ը։ Մազարան այդ ճանապարհի կարևոր կայաններից մեկն էր և միաժամանակ ամուր բերդն էր[3]։
- Խարբերդ կամ Քարբերդ.- Համապատասխանում է այժմյան Խարփութին (Էլյազիզ),որը գտնվում է Եփրատի ստորին հոսանքի ձախ կողմում՝ մի փոքրիկ սարավանդի վրա։ Ըստ հիշատակությունների,10-13-րդ դարերում եղել է ամուր բերդ[3]։
- Ռանդեա կամ Հռանդեա.- Գտնվում էր Արածանիի ձախ ափին՝ Խարբերդից հյուսիս-արևելք։ Այս վայրը հայ ժողովրդի պատմության մեջ նշանավոր է դարձել նրանով, որ այստեղ 62 թվականին հայ-պարթևական միացյալ զորքերը խայտառակ պարտության մատնեցին հռոմեական ստվարաթիվ բանակին, որի գլխավոր հրամանատարն էր Պետոսը։ Պարտություն կրած հռոմեական զորավարը ստիպված է լինում հաշտություն խնդրել։ Նույն վայրում 63 թվականին կնքվում է դաշնագիր, որով փաստորեն Հայաստանում սկսվում է Արշակունիների թագավորության շրջանը[3]։
Չորրորդ Հայքում հիշատակված են մի շարք վայրեր, որոնք հայտնի չէ, թե որ գավառների մեջ են մտել։ Դրանց շարքին է պատկանում նաև Արշամաշատ նշանավոր քաղաքը։ Սա հավանաբար գտնվում էր Հանձիտ գավառում՝ տարանցիկ ճանապարհի վրա։ Եղել է հելլենիստական տիպի քաղաք՝ առևտրի ու արհեստագործության կարևոր կենտրոն։ Արշամաշատն իր ծաղկման շրջանն է ապրել մ․թ․ա․ 11-րդ դարում[3]։
Մեծ Ծոփք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Այս գավառի անունը, ինչպես և Շահունյաց Ծոփք անունը, գործածության մեջ է եղել մոտավորապես 4-րդ դարից սկսած, երբ նախկին Ծոփքը արդեն մասնատված էր առանձին նախարարությունների՝ գավառների։ Մեծ Ծոփքը տարածվում էր Արղանա գետի ավազանում։ Հարավում իր մեջ էր ընդգրկում նաև Ամիդի (Դիարբեքիրի) շրջանը։ Սակայն 6-րդ դարի վերջերին Ամիդի շրջանը Մորիկ կայսեր կողմից բաժանվում և միացվում է Հյուսիսային Միջագետքի պրովինցիային։ Հավանաբար հենց այդ ժամանակ Մեծ Ծոփքի մյուս մասն էլ միացվում է Աղձնիքին՝ կազմելով վերջինիս Նփրկետ գավառի մի մասը[3]։
Մեծ Ծոփքի պատմական վայրերից են.
- Բնաբեղ.- Բերդ։ 4-րդ դարի ամուր բերդերից մեկն էր։ Այդ ժամանակ Բնաբեղը պատկանում էր Արշակունյաց արքունիքին, և այստեղ էր պահվում արքունական գանձերի մի մասը։ Բնաբեղի դիրքը չի ճշտված, հավանաբար գտնվում էր Արղանա գետի ափին՝ Տավրոսյան լեռների շրջանում[3]։
- Արկաթիոկերտ.- Հելլենիզմի դարաշրջանում եղել է Ծոփքի ծաղկած քաղաքներից մեկը։ Դժվար է իմանալ, թե երբ է հիմնադրվել, սակայն ստույգ հայտնի է, որ մ․թ․ա․ 3-րդ դարի վերջերին և 2-րդ դարի սկզբներին արդեն դարձել էր առևտրի և արհեստագործության նշանակալի կենտրոն։ Քաղաքի աշխարհագրական դիրքը չի ճշտված։ Հավանաբար գտնվում էր Ծոփքի միջով անցնող վերը նշված ճանապարհի վրա[3]։
- Արղանա կամ Արզնի.- Համապատասխանում է այժմյան Արղանամադանին, որը գտնվում է Արղանա գետի ափին՝ Դիարբեքիրից հյուսիս։ Սա այժմ էլ հայտնի է որպես գունավոր մետաղների, առավելապես պղնձի հարուստ հանքատեղի։ Արղանայի պղնձահանքերը շահագործվել են դեռևս ուրարտական ժամանակներից[3]։
- Ամիդ.- համապատասխանում է այժմյան Դիարբեքիրին, որը գտնվում է Արևմտյան Տիգրիսի աջ ափին, այնտեղ, որտեղ Տիգրիսը շեղվելով հարավային ուղղությունից, հոսում է դեպի արևելք։ Բազմաթիվ աշխարհների, պատմագիրների ու գիտնականների մոտ Ամիդ- Դիարբեքիր քաղաքը շփոթված է Տիգրանակերտ-Մարտիրուպոլսի հետ։ Մինչդեռ դրանք բոլորովին այլ քաղաքներ են։ Տիգրանակերտ-Մարտիրուպոլիսը գտնվում էր Ամիդ- Դիարբեքիրից հյուսիս-արևելք՝ Բաթման գետի աջակողմյան վտակ Ֆարկինի (Ֆարկին-սու) ափին[3]։
Գրականության ցանկ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Հայագիտության հարցեր, հանդես 1 (19), ԵՊՀ հրտ․, Երևան, 2020։
- Ինճիճեան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վէնէնտիկ, 1822։
- Թ.Հակոբյան, Հայաստանի Պատմական աշխարհագրություն, Երևան, 1984։
- Ա․ Վ․ Քոսյան, Ե․ Հ․ Գրեկյան,Հայկական լեռնաշխարհի միջավայրային պատմությոնը, Երևան, 2024։
- «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., հատ. Ա, Երևան, 1971։
- Ռ. Հ. Հարությունյան , Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Մաս Ա, Երևան, 2001։
- Եղիա Ներսէսեան, Ծոփքի հայ թագավորության դրաները (շուրջ 260-70 Ք․ Ա․), Բեյրութ, 2013։
- Дэвид Лэнг, Армяне — народ-созидатель, Москва, 2007․
- Евгений Михайлович Жуков, Очерки истории СССР: Первобытно-общинный строй и древнейшие государства на территории СССР, Изд-во Академии наук СССР, 1956.
- C.Т. Еремян, Основные черты общественного строя Армении в эллинистическую эпоху, Изд., академии наук Армянской ССР, № 11, 1948․
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 Հայագիտության հարցեր, հանդես 1 (19), ԵՊՀ հրտ․, Երևան, 2020, էջ 5։
- ↑ Ինճիճեան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վէնէնտիկ, 1822, էջ 47-51:
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Թ.Հակոբյան, Հայաստանի Պատմական աշխարհագրություն, Երևան, 1984, էջ 211։
- ↑ Ա․ Վ․ Քոսյան, Ե․ Հ․ Գրեկյան,Հայկական լեռնաշխարհի միջավայրային պատմությոնը, Երևան, 2024, էջ 98։
- ↑ Ա․ Վ․ Քոսյան, Ե․ Հ․ Գրեկյան,Հայկական լեռնաշխարհի միջավայրային պատմությոնը, Երևան, 2024, էջ 118։
- ↑ Ա․ Վ․ Քոսյան, Ե․ Հ․ Գրեկյան,Հայկական լեռնաշխարհի միջավայրային պատմությոնը, Երևան, 2024, էջ 91։
- ↑ «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., հատ. Ա, Երևան, 1971, էջ 512։
- 1 2 А. Е Тер-Саркисянц (2005). История и культура армянского народа: с древнейших времен до начала XIX в. Ереван. էջեր с. 62.
{{cite book}}: line feed character in|title=at position 38 (օգնություն)CS1 սպաս․ location missing publisher (link) - 1 2 Евгений Михайлович Жуков, Очерки истории СССР: Первобытно-общинный строй и древнейшие государства на территории СССР, Изд-во Академии наук СССР, 1956, с. 422-424.
- 1 2 Г. Тирацян, Страна Коммагена и Армения. Изд. академии наук Армянской ССР № 3, 1956, стр. 69-74.
- ↑ Дэвид Лэнг, Армяне — народ-созидатель, Москва, 2007, 152-154.
- ↑ Ռ. Հ. Հարությունյան , Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Մաս Ա, Երևան, 2001, էջ 114:
- ↑ Дэвид Лэнг, Армяне — народ-созидатель, Москва, 2007, 159.
- ↑ Евгений Михайлович Жуков, Очерки истории СССР: Первобытно-общинный строй и древнейшие государства на территории СССР, Изд-во Академии наук СССР, 1956, с. 418.
- ↑ C.Т. Еремян, Основные черты общественного строя Армении в эллинистическую эпоху, Изд., академии наук Армянской ССР, № 11, 1948, стр. 33-74.
- ↑ Եղիա Ներսէսեան, Ծոփքի հայ թագավորության դրաները (շուրջ 260-70 Ք․ Ա․), Բեյրութ, 2013, էջ 48։
- ↑ Եղիա Ներսէսեան, Ծոփքի հայ թագավորության դրաները (շուրջ 260-70 Ք․ Ա․), Բեյրութ, 2013, էջ 49։
- ↑ Եղիա Ներսէսեան, Ծոփքի հայ թագավորության դրաները (շուրջ 260-70 Ք․ Ա․), Բեյրութ, 2013, էջ 54։
- ↑ Եղիա Ներսէսեան, Ծոփքի հայ թագավորության դրաները (շուրջ 260-70 Ք․ Ա․), Բեյրութ, 2013, էջ 56։
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Հելլենիստական դարաշրջանի Կոմմագենեի և Ծոփքի պատմությունից
- Հայկական Սովետական Հանրագիտարան
- Երևանի քաղաքապետարան պաշտոնական կայք
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 5, էջ 139)։  |