Տաշիր (գավառ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Տաշիր (այլ կիրառումներ)

Տաշիր, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում[1]։

Գավառի կենտրոնն էր Լոռի բերդը։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաշիր գավառը ընդգրկել է Ձորագետ, Փամբակ, Դեբեդ (վերին և միջին հոսանքը) գետերի ավազանները: Համապատասխանում է ներկայիս Լոռու մարզի Տաշիրի (նախկին Կալինինոյի), Ստեփանավանի, Գուգարքի և մասամբ Թումանյանի շրջանների տարածքին: Հյուսիսային սահմանագիծը Վիրահայոց լեռներն էին, հարավայինը` Հալաբի լեռնաշղթան: Արևմուտքում Շիրակից բաժանվում էր Բազումի լեռնաշղթայով, արևելքում տարածվում էր մինչև Գուգարաց լեռնաշղթան:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մթա 8-րդ դարից եղել է Ուրարտուի, ապա Երվանդունիների (մթա 6-2-րդ դարեր) և Արտաշեսյանների (մթա 2-1-ին դարեր) պետության կազմում: Արշակունյաց թագավորության օրոք (1-5-րդ դարեր) Գուգարքի բդեշխների կալվածն էր: Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո (428թ.), երբ Պարսից արքունիքը նվաճված Հայաստանը, Վիրքը, Աղվանքը և Ատրպատականը միավորել է մեկ վարչական միավորի` Հյուսիսային կամ Կապկոհ (Կովկասյան) քուստակի կազմում, Տաշիրը Գուգարքի հետ մտել է Վրաց մարզպանության մեջ:

450-451 թվականների ազատագրական շարժումների ժամանակ Տաշիրի իշխան Վրեն Տաշրացին եղել է Վարդան Մամիկոնյանի զինակիցը, մասնակցել Ավարայրի ճակատամարտին: Տաշիրի նախարարական տան ներկայացուցիչները մասնակցել են նաև 6-րդ դարի երկրորդ կեսին Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած ազատագրական պայքարին: Արաբական նվաճումներից (7-րդ դար) հետո Տաշիրի իշխանությունը կազմալուծվել է: 9-րդ դարի վերջին Աշոտ Ա Բագրատունին Տաշիրը ազատագրել է արաբներից և միացրել Բագրատունյաց ոստանին:

Տաշիրում 966 թվականին ստեղծվել է նոր վարչական միավոր` «Տաշիր երկիրը», որը շուտով դարձել է թագավորություն (Կյուրիկյան թագավորություն կամ Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն): Վերջինիս առաջին թագավորն է դարձել Հայոց թագավոր Աշոտ Գ-ի որդի Գուրգենը (Կյուրիկեն): Կյուրիկյան թագավորությունը Հայաստանի հյուսիսային սահմանները պաշտպանել է հարևան արաբաքրդական ամիրայությունների հարձակումներից:

Մշակույթը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաշիրը եղել է Հայաստանի մշակութային կենտրոններից: Գուգարաց բդեշխ Աշուշայի հրավերով Մեսրոպ Մաշտոցը Տաշիրում հիմնել է դպրոցներ: Վաղ միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից են` Օձունի Ծիրանավոր, Կուրթանի Սուրբ Աստվածածին, Գյուլագարակի Տորմակ, Վարդաբլուրի Ջգրաշեն եկեղեցիները: Առանձնապես արժեքավոր է Օձունի գմբեթավոր բազիլիկը (6-րդ դարի վերջ): 10-13-րդ դարերի խոշոր մշակութային կենտրոններից էին` Սանահին և Հաղպատ, ինչպես նաև Քոբայրի (12-րդ դարի վերջ), Դսեղի Բարձրաքաշ (13-րդ դար) և Խորակերտի (13-րդ դար) վանքերը: Քաղաքացիական կառույցներից նշանավոր է Սանահինի կամուրջը (12-րդ դարի վերջ):

Հյուսիսային Հայաստանի արդյունագործական կենտրոններն էին Պղնձահանքը և Մանեսը: Առևտրա-արհեստագործական կենտրոն էր Լոռե բերդաքաղաքը: 13-րդ դարից գավառը կենտրոնի անունով կոչվել է Լոռի:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]